Prezident İlham Əliyev tarafından “Azerbaycan'ın yeni dijital mimarisi” adlı tek faaliyet planına adanmış müşavirədə dile getirilen düşünceler, eğitim sisteminin karşı karşıya olduğu yeni zorlukları bir kez daha gündeme getirmiştir. Özellikle dijital gelişim, yapay zeka ve insan kaynakları eğitimi konularının öncelik olarak belirtilmesi, bu yönde sistemli bir yaklaşımın önemini ön plana çıkarmaktadır.
Devlet başkanının konuşmasında, yükseköğretim kurumlarında aynı zamanda, devlet kanalıyla yurt dışına gönderilen öğrencilerin bu uzmanlık alanındaki profesyonelliklerinin artırılması, ayrıca ortaokullarda öğrencilere temel bilgilerin aşılanması için öğretim programlarında belirli değişiklikler yapılması gibi önemli konular özellikle vurgulanmıştır.
Konuyla ilgili Modern.az'a yaptığı açıklamada, Milli Meclis Bilim ve Eğitim Komitesi başkan yardımcısı Fariz İsmayılzadə , modern dönemin temel zorluklarından birinin yapay zekanın gelişimi ve onun tüm alanlarda uygulanması olduğunu belirtmiştir. Onun sözlerine göre, dünyada bu yönde zaten bir süreç devam etmekte ve Azerbaycan da bu trendin gerisinde kalmamalıdır.
“Ülkede bu alanda uzman az olduğundan, yabancı üniversiteler ve araştırma merkezleriyle sıkı işbirliği kurmak önemlidir. İnsan kaynakları eğitimi sürecine yabancı öğretim görevlilerinin dahil edilmesi, ortak laboratuvarların kurulması ve ortak bilimsel projelerin hayata geçirilmesi bu alanın gelişimine ciddi katkı sağlayabilir. Uzun vadeli perspektifte dünya tam da bu yönde ilerlemektedir.”
Başkan yardımcısı, yapay zekanın uygulamasının sadece ekonomiyle sınırlı kalmaması gerektiğini belirtmiştir:
“Devlet yönetiminde, teknoloji sektöründe, ayrıca askeri alanda bu imkanlardan faydalanmak zorunludur. Rekabete dayanabilmek için bu yönde tutarlı ve amaca yönelik adımlar atılmalıdır.
Diğer bir meseleye gelince, Azerbaycan'da bilgisayar bilimleri alanı nispeten yeni bir gelişim aşamasındadır ve henüz nitelikli insan kaynaklarının sayısı yeterli değildir. Örneğin, ADA Üniversitesi'nde George Washington Üniversitesi ile birlikte yürütülen ikili diploma programı mevcuttur. Bu tür işbirlikleri aracılığıyla hem öğretim kadrosunun güçlendirilmesi, hem de modern bilgi ve deneyimin öğretim sürecine entegrasyonu ve uygulanması yönünde çalışmalar yapılmaktadır”, - diye milletvekili vurgulamıştır.
Parlamentin Bilim ve Eğitim Komitesi üyesi Elçin Mirzəbəyli, Cumhurbaşkanı İlham Əliyev'in düzenlediği toplantıda dile getirdiği düşüncelerin bir kez daha gösterdiğini, dijital gelişimin artık teknolojik bir tercih değil, devletin stratejik güvenlik, ekonomik sürdürülebilirlik ve entelektüel geleceğiyle ilgili öncelikli bir çizgi olduğunu belirtmiştir:
“Bu konuşmada özellikle dikkatimi çeken noktalardan biri ise Sayın Cumhurbaşkanının teknolojinin gelişiminden çok insan sermayesine, özellikle de insan kaynakları eğitimine verdiği yüksek değer oldu. Cumhurbaşkanı açıkça belirtti ki, dijital dönüşümün merkezinde yazılım, donanım veya platformlar değil, profesyonel insan kaynakları durmaktadır. Bu yaklaşım, şüphesiz ki tesadüfi değildir. Çünkü dijitalleşme altyapı kurmakla bitmez; onu işletebilen, geliştiren, güvenliğini sağlayan ve milli çıkarlara uygun hale getiren uzmanlar olmadan hiçbir dijital strateji gerçek bir sonuç veremez.
Kanaatime göre, Cumhurbaşkanının konuşmasında eğitim sistemiyle ilgili üç temel mesaj dikkat çekmektedir. Öncelikle dikkate alınmalıdır ki, dijital gelişim uzun vadeli bir süreçtir ve bu sürecin temelinde insan kaynakları rezervi durmalıdır. Bu nedenle yükseköğretim kurumları bu alanda ana merkeze dönüşmelidir. Ortaokullardan başlayarak ise öğrencilere ilk dijital ve analitik düşünme becerileri aşılanmalıdır. Bu yaklaşım, devletin artık dijital dönüşümü ayrı ayrı projelerin uygulanması olarak değil, eğitimden başlayan sistemli bir milli model olarak gördüğünü göstermektedir.
Peki yapay zeka ve dijital gelişim neden zorunludur?
Çünkü modern dünyada ekonomik güç petrol, gaz veya hammaddelerle değil, bilgiyi yönetme becerisiyle ölçülür. Yapay zeka, büyük veriler (Big Data), siber güvenlik, otomasyon ve dijital yönetim artık devletlerin rekabet avantajını belirlemektedir.”
Milli Meclis üyesi, dijital gelişimin zorunluluğunun üç temel sebepten, devlet yönetiminin verimliliğinin artırılmasından, ekonominin yenilikçi alanlar üzerinden çeşitlendirilmesinden, milli güvenliğin siber alanda korunmasından kaynaklandığını eklemiştir:
“Bu açıdan yapay zeka ve dijital teknolojiler eğitim sistemine entegre edilmezse, gelecekte insan kaynakları eksikliği ülkenin gelişim hızını doğrudan etkileyebilir.
Bununla birlikte, unutulmamalıdır ki, devlet kanalıyla yurt dışına gönderilen öğrenciler sadece diploma almak için değil, teknoloji ve bilgi transferi misyonuyla yetiştirilmelidirler. Onlar ileri düzey üniversitelerin bilimsel ortamını öğrenmeli, inovasyon kültürünü benimsemeli, döndükten sonra bu bilgileri yerel sisteme entegre etmelidirler. Bu süreç planlı bir şekilde kurulmalıdır. Yurt dışında eğitim alan öğrenciler için öncelikli uzmanlık alanları somut olarak belirlenmeli, onların geri dönüşünden sonra devlet ve yükseköğretim kurumlarıyla koordineli faaliyetleri sağlanmalıdır.”
E.Mirzəbəyli ayrıca, yükseköğretim kurumlarının dijital dönüşümün lokomotifi haline gelmesi gerektiğini vurgulamıştır:
“Bunun için ise yapay zeka, veri analitiği, siber güvenlik, yazılım mühendisliği alanlarında yeni fakülte ve uzmanlıklar açılmalı, yabancı üniversitelerle ikili diploma programları genişletilmeli, pratik laboratuvarlar ve teknoloji merkezleri kurulmalı, öğretim kadrosunun kendi uzmanlık geliştirme programları hayata geçirilmelidir.”
Milletvekili ayrıca, devlet kanalıyla yurt dışına gönderilen öğrencilerin seçiminin de tesadüfi olmaması gerektiğini belirtmiştir:
“Seçim sırasında analitik düşünme yeteneği, matematiksel temel, teknolojik ilgi ve beceriler ana kriter olarak alınmalıdır. Onların eğitimi, devletin uzun vadeli dijital stratejisinin bir parçası olarak planlanmalıdır.
Orta genel eğitim okullarına gelince, dijital gelişim yükseköğretimden değil, okuldan başlamalıdır. Öğretim programına ise, kanaatimce algoritmik düşünce ve mantığın esasları, kodlamanın başlangıç seviyesi, dijital okuryazarlık ve siber güvenlik kuralları, yapay zeka hakkında basit kavramlar ve problem çözme, ayrıca analitik düşünme becerileri dahil edilebilir. Bu değişiklikler gelecekte yükseköğretim kurumlarında bu alandaki eğitimi daha verimli hale getirecektir.
Bütünüyle ise, Cumhurbaşkanı İlham Əliyev'in toplantıda verdiği ana mesaj, Azerbaycan'ın dijital geleceğe hazırlandığı ve bu hazırlığın temel dayanağının eğitim sistemi olacağıdır. Dijital gelişim ise yazılım ile değil, insan sermayesi ile ölçülecektir. Bu yaklaşım, ülkede oluşan yeni gelişim modelinin artık “dijital düşünce tarzı” üzerine kurulduğunu ve bu düşünce tarzının temelinin okulda atılacağını, üniversitede devam ettirileceğini, sonucunun ise kendini devlet yönetiminde göstereceğini”, - diye E.Mirzəbəyli belirtmiştir.
Eğitim uzmanı Elçin Əfəndi ise, yapay zekanın hızlı gelişiminin hem nitelikli insan kaynaklarının hem de vatandaşların yeni teknolojik dönüşüme hazır olmasının son derece önemli olduğunu düşünmektedir.
“Sayın Cumhurbaşkanı İlham Əliyev tarafından da geleceğe yönelik bu yönde önemli mesajlar verildi. Toplumun değişikliklere uyum sağlaması ve yeni zorluklara hazır olması, ancak yapay zeka ve dijital gelişimin eğitime entegrasyonu aracılığıyla mümkündür. Bu nedenle yapay zeka ve bilgi teknolojileri araçlarının toplum tarafından benimsenmesi ve öğrenilmesi temel önceliklerden biri olmalıdır.”
Uzman, yurt dışında eğitim alan öğrencilerin bu süreçteki rolünün özel bir önem taşıdığını belirtmiştir:
“Devlet programları çerçevesinde bilgi teknolojileri, siber güvenlik, yapay zeka, programlama ve diğer yenilikçi alanlarda uzmanlaşmaya öncelik verilmektedir. Bu öğrencilerin temel yükümlülüklerinden biri, eğitimlerini tamamladıktan sonra ülkeye dönerek edindikleri bilgi ve becerileri yükseköğretim kurumlarında ve diğer alanlarda uygulamaları, genç nesle aktarmalarıdır. Devlet bütçesinden ayrılan kaynakların amacı da tam olarak ülkenin ve toplumun gelişimine katkı sağlayacak profesyonel insan kaynaklarının oluşturulmasıdır.
Yükseköğretim kurumlarında alanında profesyonelliğin artırılması için yurt dışında eğitim almış uzmanların öğretim sürecine dahil edilmesi, maddi-teknik altyapının güçlendirilmesi ve öğretim programlarının yapay zeka ve dijital teknolojilerle entegrasyonu önemlidir. Aynı zamanda yapay zeka tabanlı modern öğretim metotlarının uygulanması da uygun görülmektedir.”
Uzmanın görüşüne göre, ortaöğretim aşamasında da dijital becerilerin oluşturulması kendi içinde özel bir önem taşımaktadır:
“Öğrencilerin gelecekte yükseköğretim ve uluslararası eğitim imkanlarından faydalanabilmesi için temel bilgiler tam ortaöğretim seviyesinde oluşturulmalıdır. Bu amaçla dijital beceriler dersinin ders saatlerinin artırılması, bilişim dersinde yapay zekaya dair ayrı bir bölümün öğretilmesi veya bu yönde ek kulüplerin düzenlenmesi uygun olabilir.
Bununla birlikte, okullarda maddi-teknik donanım yüksek seviyede olmalıdır. Her öğrencinin bilgisayar donanımına erişimi, stabil internet bağlantısı ve interaktif öğretim ortamının oluşturulması zorunludur. Dijital becerilerin etkili bir şekilde öğretilmesi için modern ve pratik odaklı bir yaklaşım uygulanmalıdır.”
E.Əfəndi son olarak vurgulamıştır ki, eğer Bilim ve Eğitim Bakanlığı tarafından bu yönde somut bir faaliyet planı hazırlanırsa, ilk aşamada pilot projeler çerçevesinde bazı okullarda uygulamaya başlanabilir, daha sonra ise aşamalı olarak tüm eğitim kurumlarında genişletilebilir. Yapay zeka ve dijital teknolojilerin eğitim sistemine entegrasyonu, ülkenin uzun vadeli gelişim stratejisinin temel sütunlarından biri olarak işlev görmekte ve bu yönde sistemli, tutarlı ve planlı adımların atılması önemlidir.
