Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) ilə İran arasında iki həftəlik atəşkəs razılaşmasının əldə olunması beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni və mürəkkəb bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Bir aydan artıq davam edən hərbi qarşıdurmanın müvəqqəti də olsa dayandırılması regionda eskalasiyanın qarşısını alan mühüm diplomatik addım kimi təqdim olunur. Lakin bu razılaşmanın mahiyyəti və perspektivləri ilə bağlı ciddi suallar qalmaqdadır. Əsas sual budur ki, atəşkəs taktiki fasilədir, yoxsa strateji dönüş nöqtəsi?
Münaqişənin xronologiyasına nəzər salsaq, gərginliyin mərhələli şəkildə artdığını görmək mümkündür. İlk mərhələdə tərəflər arasında qarşılıqlı ittihamlar və məhdud hərbi insidentlər müşahidə olunurdu. Daha sonra isə bu insidentlər genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara çevrildi. Regionda hərbi balansın dəyişməsi təhlükəsi beynəlxalq aktorları prosesə daha fəal müdaxiləyə vadar etdi. Və sonda tərəflər masa arxasına gətirildi.
Atəşkəsin əldə olunması hər iki tərəfin müəyyən strateji hesablama apardığını göstərir. ABŞ üçün əsas məqsəd regionda nəzarətsiz eskalasiyanın qarşısını almaq idi. İran isə daxili və xarici təzyiqləri nəzərə alaraq taktiki geri çəkilməyə üstünlük verdi. Bu baxımdan, “kim qazandı, kim uduzdu” sualına birmənalı cavab vermək çətindir. Əslində, hər iki tərəf qısamüddətli dividendlər əldə etsə də, uzunmüddətli nəticələr hələ qeyri-müəyyəndir.
Geosiyasi baxımdan bu münaqişə yeni reallıqların formalaşmasına təkan verə bilər. Ənənəvi müttəfiqlik modellərinin sarsıldığı müşahidə olunur. Bəzi hallarda dostların mövqelərinin dəyişməsi, düşmənlərin isə taktiki yaxınlaşması ehtimalı gündəmə gəlir. Bu isə beynəlxalq sistemdə qeyri-sabitliyin artmasına səbəb ola bilər. Realpolitik yanaşma bu proseslərdə daha qabarıq şəkildə özünü göstərir.
İranın daxili siyasi dinamikası da xüsusi diqqət tələb edir. Mühafizəkar qanadın mövqelərinin zəifləməsi ehtimalı müzakirə olunur. İslahatçı qüvvələrin isə bu prosesdən istifadə edərək ön plana çıxmaq cəhdləri mümkündür. Lakin İran siyasi sisteminin spesifik xüsusiyyətləri bu dəyişikliklərin sürətli və radikal olacağını şübhə altına alır. Daxili legitimlik məsələsi burada əsas rol oynayacaq.
Beynəlxalq aktorların mövqeyi də diqqət mərkəzindədir. Rusiya bu prosesdə daha çox balanslaşdırıcı rol oynamağa çalışır. Moskva regionda təsir imkanlarını qorumaq niyyətindədir. Çin isə iqtisadi maraqlar prizmasından yanaşaraq sabitliyin bərpasında maraqlıdır. Pekin üçün enerji təhlükəsizliyi prioritet olaraq qalır. Bu baxımdan, Çin diplomatik kanallar vasitəsilə prosesə təsir etməyə çalışır.
ABŞ və İran nümayəndələrinin məhz Pakistanda görüşmək qərarı da təsadüfi deyil. Pakistan həm coğrafi, həm də siyasi baxımdan neytral platforma kimi qəbul edilir. Bu, tərəflər arasında etimad mühitinin formalaşdırılması üçün mühüm addım idi. Diplomatik protokol baxımından bu görüş yeni dialoq mərhələsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
İqtisadi aspektlər isə ayrıca təhlil tələb edir. Münaqişənin qlobal enerji bazarlarına təsiri artıq hiss olunmaqdadır. Neft qiymətlərinin dalğalanması beynəlxalq bazarlarda qeyri-müəyyənlik yaradıb. Atəşkəsin davamlı olması halında qiymətlərin müəyyən qədər sabitləşməsi mümkündür. Lakin bu, qısa müddətli effekt də ola bilər.
Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi məsələsi xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu marşrut qlobal enerji təchizatının əsas arteriyalarından biridir. İranın bu boğaza nəzarət imkanları ona əlavə geosiyasi leverage verir. Atəşkəsin pozulması halında bu bölgədə risklər yenidən artacaq. Bu isə qlobal iqtisadiyyata ciddi təsir göstərə bilər.
Sanksiyalar məsələsi də gündəmdədir. İranın sanksiyalardan qurtulması üçün bu atəşkəs yetərli deyil. Bunun üçün daha genişmiqyaslı siyasi razılaşmalar tələb olunur. ABŞ-ın bu məsələdə mövqeyi hələlik dəyişməz olaraq qalır. Lakin diplomatik kanalların açılması gələcəkdə yumşalma ehtimalını artırır.
Dünya ictimaiyyəti bu münaqişədə İranın hərbi və siyasi potensialını bir daha müşahidə etdi. İran regional güc kimi öz təsir imkanlarını nümayiş etdirdi. Eyni zamanda, ölkənin zəif tərəfləri də üzə çıxdı. Bu, gələcək strategiyanın formalaşmasına təsir edəcək.
Türkiyə bu prosesdə balanslı siyasət yürütməyə çalışdı. Ankara həm diplomatik təşəbbüslərlə çıxış etdi, həm də regional sabitliyin qorunmasına çağırış etdi. Türkiyənin bu rolu onun regional liderlik ambisiyalarını bir daha ortaya qoydu. Avropa ölkələri isə daha çox vasitəçi və müşahidəçi mövqedə çıxış etdilər. Onların əsas narahatlığı enerji təhlükəsizliyi və miqrasiya riskləri idi.
Əvvəllər qlobal geosiyasi balansın Ukrayna müharibəsi üzərindən müəyyənləşəcəyi düşünülürdü. Lakin indi diqqət Yaxın Şərqə yönəlib. İran faktoru beynəlxalq siyasətin mərkəzinə çıxıb. Bu isə qlobal prioritetlərin dəyişdiyini göstərir.
ABŞ daxilində siyasi faktorlar da bu prosesə təsir edir. Donald Trampın siyasi taleyi bu kontekstdə müzakirə olunur. Onun xarici siyasət kursu bu cür razılaşmalara fərqli yanaşma gətirə bilər. Bu isə ABŞ-İran münasibətlərində yeni mərhələ yarada bilər.
İsrail-İran münasibətləri isə hələ də ən riskli istiqamət olaraq qalır. Bu iki ölkə arasında strateji qarşıdurma davam edir. Atəşkəs bu münasibətlərə birbaşa təsir etməsə də, dolayı təsirləri mümkündür. Regionda təhlükəsizlik arxitekturası bu münasibətlərdən ciddi şəkildə asılıdır.
Nəticə etibarilə, ABŞ və İran arasında əldə olunan iki həftəlik atəşkəs daha çox taktiki xarakter daşıyır. Bu razılaşmanın uzunmüddətli sülhə çevrilib-çevrilməyəcəyi hələ sual altındadır. Geosiyasi dinamika dəyişməkdə davam edir. Yeni ittifaqların formalaşması və köhnə münasibətlərin transformasiyası qaçılmaz görünür. Regionda sabitlik isə hələ də kövrək olaraq qalır. Bu proseslərin gələcək inkişafı beynəlxalq siyasətin əsas gündəmini müəyyən edəcək.
Müharibələr də oyundur. ABŞ İran müharibəsi kimi. Böyük Məmməd Araz demişkən, bu oyunda kim uduzdu, kim uddu, peşimanı kim olacaq, nə bilim...
Elnur ƏMİROV
