Azərbaycanın 2020-ci ildə Qarabağda qazandığı Zəfərdən sonra işğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyat yenidən başlayır. Bu ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri yalnız infrastruktur və yaşayış məntəqələri ilə məhdudlaşmır – kənd təsərrüfatı sahəsində də ciddi potensial var. Xüsusilə innovativ yanaşmalar və texnoloji həllər təqdim edən kənd təsərrüfatı startapları bu torpaqların dirçəldilməsində mühüm rol oynayır.
Ənənəvi kənd təsərrüfatı modelləri uzun illər boyunca məhsuldarlıq və səmərəlilik baxımından ciddi problemlərlə üzləşib. Startaplar isə bu sahəyə təzə nəfəs gətirir – müasir texnologiyalar, süni intellekt, avtomatlaşdırma, ağıllı suvarma sistemləri və ekoloji yanaşmalar vasitəsilə daha az resursla daha çox məhsul əldə etməyə imkan yaradır.
Startaplar bu ehtiyaca rəqəmsal həllər, ağıllı suvarma sistemləri, dron monitorinqi, kompost texnologiyası və sensor əsaslı heyvandarlıq izləmə sistemləri ilə cavab verir.
Qarabağ bu baxımdan “ağ səhifə”dir. İnfrastrukturun sıfırdan qurulduğu bu ərazilərdə istənilən texnologiyanın tətbiqi mümkündür.
Münbit torpaq və iqlim şəraitində yüksək keyfiyyətli məhsul
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinin kənd təsərrüfatı potensialı müxtəlif sahələr üzrə ixtisaslaşma imkanı yaradır. Məsələn, Ağdam və Füzuli rayonları taxılçılıq üçün ideal şəraitə malikdir. Burada ağıllı suvarma sistemləri və GPS əsaslı əkin planlaması tətbiq edilərək məhsuldarlıq artırıla bilər.
Şuşa və Xocavənd bölgələri isə üzümçülük və şərabçılıq üçün əlverişlidir. Damcı suvarma texnologiyasının tətbiqi ilə məhsul keyfiyyəti yüksəldilə bilər. Eyni zamanda, şərab turları vasitəsilə aqroturizm də inkişaf etdirilə bilər. Bu sahədə “Qarabağ şərabları” layihəsi maraqlı bir təşəbbüs ola bilər.
Zəngilan və Qubadlı rayonları coğrafi mövqelərinə, iqlim şəraitinə və torpaq xüsusiyyətlərinə görə fındıqçılıq üçün çox əlverişli bölgələrdir. Bu rada fındıq ağacları yaxşı inkişaf edir, məhsuldarlıq yüksək ola bilər və fındığın keyfiyyəti dünya bazarlarında rəqabətə davamlı ola bilər.
Bu bölgələrdə ənənəvi kimyəvi gübrələr və zərərvericilərə qarşı dərmanlar (pestisidlər) əvəzinə bioloji pestisidlər və təbii kompost gübrələrdən istifadə etmək tövsiyə olunur. Bioloji pestisidlər — təbiətdə olan mikroorqanizmlər və ya onların məhsulları əsasında hazırlanır və zərərvericiləri ekoloji cəhətdən təhlükəsiz şəkildə məhv edir. Kompost gübrələr isə təbii orqanik tullantıların çürüməsi nəticəsində yaranan gübrələrdir və torpağın məhsuldarlığını artırmaqla yanaşı, torpaq ekosistemini də qoruyur.
Tərəvəzçilik, xüsusilə istixana şəraitində intensiv və yüksək məhsuldarlıq tələb edən bir sahədir və bu baxımdan Ağdam və Füzuli bölgələri çox əlverişli imkanlara malikdir. Bu ərazilərin torpaq və günəşlənmə şəraiti, eyni zamanda geniş düzənlik sahələri müasir istixana komplekslərinin qurulması üçün ideal mühit yaradır.
Ənənəvi istixana modelləri ilə müqayisədə, süni intellektlə idarə olunan istixanalar daha dəqiq və optimallaşdırılmış idarəetmə imkanı təqdim edir. Belə texnologiyalar istixananın içərisində temperatur, rütubət, işıqlandırma və karbon səviyyəsini avtomatik olaraq tənzimləyir. Bu, həm məhsuldarlığı artırır, həm də enerji və su sərfiyyatını minimuma endirir. Üstəlik, iqlim dəyişikliklərinə qarşı davamlılıq formalaşır – çünki süni intellekt sistemi istənilən hava şəraitində optimal şərait yarada bilir.
Laçın və Kəlbəcər bölgələri isə ətirli və aromatik bitkilərin yetişdirilməsi üçün geniş imkanlar təqdim edir. Bu bitkilərin emalı və ixracı üzrə ixtisaslaşmış “Qarabağ Aromatics” layihəsi regionun ixrac potensialını gücləndirə bilər.
Heyvandarlıqda innovativ texnologiyalar
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri təkcə bitkiçilik sahəsində deyil, heyvandarlıq baxımından da böyük iqtisadi perspektivlərə malikdir. Xüsusilə müasir texnologiyaların tətbiqi ilə bu sahədə gəlirli və dayanıqlı təsərrüfat modelləri qurmaq mümkündür.
Südçülük üçün Kəlbəcər və Laçın bölgələri seçilir. Bu ərazilərdə süd robotları və sensor izləmə sistemlərinin tətbiqi ilə məhsuldarlıq və keyfiyyət eyni zamanda təmin edilə bilər. Belə bir təşəbbüs “Qarabağ Südü” brendi altında həyata keçirilə bilər və bu, regionun ekoloji təmiz süd məhsulları ilə tanınmasına şərait yaradar.
Qubadlı və Zəngilan rayonlarında ətlik heyvandarlığın inkişafı üçün rotasiya üsulu ilə otlaq və avtomat yemləmə texnologiyalarının tətbiqi məqsədəuyğundur. Bu model çərçivəsində həm ekoloji, həm də kommersiya baxımından cəlbedici layihə ola bilər.
Şuşa və Kəlbəcər arıçılıq üçün əlverişli təbii iqlimə malikdir. Burada GPS izləmə texnologiyası və şəffaf ixrac sistemləri ilə “Qarabağ Balı” adlı məhsulun həm daxili bazarda, həm də xarici bazarlarda rəqabət qabiliyyəti artıra bilər.
Laçın və Ağdərə rayonları qoyunçuluq və yun istehsalı üçün uyğundur. Elektron qulaq birkələri və digər izləmə texnologiyaları ilə heyvanların sağlamlığının və məhsuldarlığının davamlı izlənməsi mümkündür. Bu sahədə “Qarabağ Yunu” adı ilə bazarda keyfiyyətli və təmiz məhsul təqdim etmək olar.
Düzən ərazilərdə isə orqanik yumurta istehsalına yönəlik müasir quşçuluq təsərrüfatlarının qurulması məqsədəuyğundur. Günəş enerjisi ilə təchiz olunmuş damlar bu sahəni daha da ekoloji və iqtisadi baxımdan effektiv edir. Bu istiqamətdə “EcoYumurta” adlı layihə həm istehsal baxımından dayanıqlı, həm də alıcı üçün etibarlı marka ola bilər.
Fermerlər üçün yeni imkanlar
Kənd təsərrüfatının inkişafında yalnız əkinçilik və heyvandarlıq deyil, həm də innovativ və əlavə dəyər yaradan sahələr mühüm rol oynayır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgəsində bu baxımdan yeni startap ideyaları artıq diqqət çəkməyə başlayıb. Məsələn, aqroturizm fermaları şəhər sakinlərinə kənd həyatını təcrübədən keçirmək, məhsul yığmaq və bioməhsulları dadmaq imkanı yaradır. Bu həm də bölgənin turizm potensialının açılması deməkdir.
Bundan başqa, mobil laboratoriyalar vasitəsilə torpaq, su və bitki analizlərinin yerində aparılması, fermerlərin qərarvermə prosesini sürətləndirir və məhsuldarlığı artırır. Yerli rəqəmsal market platformalarının qurulması isə fermerlə istehlakçını birbaşa əlaqələndirərək satış prosesini şəffaf və daha səmərəli edir.
Azərbaycan hökuməti bu cür təşəbbüsləri müxtəlif dəstək mexanizmləri ilə stimullaşdırır. Startap şəhadətnaməsi alan layihələr 3 il müddətinə vergi azadolmalarından yararlana bilir. Güzəştli kreditlər çərçivəsində isə 5 milyon manata qədər maliyyə dəstəyi və 90 faizə qədər dövlət zəmanəti mövcuddur. Sənaye parklarında iştirak edən startaplar icarə güzəştləri və tam infrastruktur təminatı ilə təmin olunur. Eyni zamanda, ixtisaslı mütəxəssislər üçün əlavə maaşlar və güzəştlər də nəzərdə tutulub. Bütün bu dəstəklərə Elektron Kredit və Zəmanət Sistemi (EKZS) üzərindən müraciət etmək mümkündür.
Gələcəyin Qarabağı: Yeni iqtisadi güc
Bununla belə, qarşıda duran bəzi çağırışlar da var. Ən ciddi problemlərdən biri mina təhlükəsidir – bəzi ərazilərdə kənd təsərrüfatı fəaliyyəti üçün tam təhlükəsiz mühit hələ formalaşmayıb. Eyni zamanda, elektrik, su və internet kimi əsas infrastruktur xidmətləri bəzi bölgələrdə hələ tam təmin olunmayıb. Kadr potensialı da məhdudiyyətlərdən biridir – xüsusilə aqronom və texnologiya üzrə mütəxəssislərə böyük ehtiyac var.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq gələcək Qarabağ üçün ümidvericidir. Yaxın illərdə bu bölgədə ağıllı kəndlər, enerji səmərəli istixanalar, rəqəmsal tədarük zəncirləri və pilotsuz texnika ilə idarə olunan fermalar gerçəkliyə çevrilə bilər. Bu təkcə iqtisadi inkişaf yox, eyni zamanda sosial reabilitasiya və regionun ümumi dirçəlişi deməkdir. Qarabağ artıq yalnız keçmişin deyil, gələcəyin də simvoluna çevrilməkdədir.
İşğaldan azad olunmuş torpaqlar Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sahəsindəki uğur hekayəsinin əsas sütununa çevrilmək potensialına malikdir. Dövlət dəstəyi, yerli icmaların iştirakı və gənc təşəbbüskarların innovativ ideyaları bir araya gəldikcə Qarabağ real iqtisadi gücə çevriləcək. İndi torpağın dilini texnologiya ilə danışdırmaq zamanıdır.
Neyman Səfərəliyev
Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə "regionların sosial-iqtisadi inkişafının təşviq edilməsi" mövzusunda dərc olunub
