Arxiv
11 İyun 2019, 08:28 | ANALİTİKA
Ərəb baharı”ndan doğan radıkallıq,  Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə kimlik problemi - TƏHLİL

“Ərəb baharı”nın Şimali Afrıka və Yaxın Şərq regionuna müsbət yeniliklər gətirəcəyi gözləntiləri özünü doğrultmadı. Əksinə, regionda ciddi qarşıdurmalar, xaos, idarəçilik böhranı və yeni münaqişələrin əsası qoyuldu. Digər tərəfdən, ərəb dünyasında kimlik anlamı əsaslı dəyişikliklərə məruz qaldı. Məlumdur ki, kimlik faktorunun formalaşması üçün coğrafi, milli, dini və siyasi amillər mühüm rol oynayır. Ərəb baharından əvvəl bəzi ərəb ölkələrində kimlik dini, digərlərində milli anlamda dərk edilirdi, bir sıra dövlətlərdə isə ölkənin adı ilə bağlı idi. Şərti olaraq bu ölkələri üç qrupa bölmək olar.

 

Kimliyin din ilə müəyyən olunması

 

Səudiyyə Ərəbistanında kimliyin din ilə müəyyən olunması, yəni müsəlman faktoru ərəb kimliyi faktorundan və səudiyyəli faktorundan daha güclüdür.

 

Kimliyin ölkə adı ilə müəyyən olunması

 

Livanda isə əksinə olaraq livanlı faktoru güclüdür, çünki, Livanda hamı ərəbcə danışsa da yunanlar, siryaklar, ermənilər, assuriyalılar, druzlar və digər qeyri-ərəb xalqlar yaşayır. Ümumilikdə müsəlmanların sayı üstünlük təşkil etsə də, Livanda xristian ərəblərin sayı ayrıca götürülmüş  sünni və şiyələrin sayından daha artıqdır. Bu ölkədə vətəndaş müharibəsi və etnik-dini münaqişələr insanların yaxşı yadındadır. Elə bu səbəbdən də Livanda prezidentin xristian, baş nazirin sünni, spikerin isə şiə olması vacib şərtdir. 

 

Kimlikdə dövlət-rəhbər vəhdəti

 

Bəzi ərəb ölkələrində illər boyu dövlət və rəhbər arasında fərq olmayıb (Liviya-Qəddafi, Misir-Mübarək, Suriya-Əsəd, İraq-Səddam və s.). Hakimiyyətlərinin ilk illərində bu rəhbərlər xalqları arasında səcdə ediləcək dərəcədə populyar idilər. Avropa modelindən istifadə edərək, onlar cəmiyyəti misirlilik, suriyalılıq, liviyalılıq və iraqlılıq bayrağı altında birləşdirməyə müvəffəq oldular. Bu ölkələrdə kimliyin ölkə adı və rəhbərin adı ilə bağlı olmasını müşahidə edirik. Ölkə başçısının adının kimliyin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunması üçün həmin rəhbərlər təhsil, təbliğat, tarixin öz adı ətrafında formalaşdırılması, dövlət televiziyası, mətbuat və eləcə də kütləvi dövlət tədbirlərindən istifadə edərək insanlarda dövlətçilik anlayışını və rəhbərin dövlətçiliyin yeganə təminatçısı olması düşüncəsini yarada bilmişdilər.

 

Lakin ərəblər yalnız Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə yaşamırlar. Latın Amerikasında 17 milyondan artıq ərəb məskunlaşmışdır ki, bunlar da əsas etibarilə xristian dininə mənsubdurlar. Kaliforniya Riversayd Universitetinin (University of California Riverside) professoru Migel Karreras (Miguel Carreras) qeyd edir ki, ərəblər Latın Amerikası ölkələri əhalisinin cəmi 5%-ni təşkil etsələr də, siyasi və sosial həyatda qeyri-proporsional uğurlar qazanmışlar.
Son 60-70 il müddətində Latın Amerikasında 8 ərəb mənşəli prezident seçilmişdir:

 

- Julio Teodoro Salem, 1944-cü il Ekvadorun Livan əsilli prezidenti

- Julio Sesar Turbay, 1978-1982-ci illər Kolumbiyanın Livan əsilli prezidenti

- Jacobo Majuto Azar, 1982-ci il Dominikan Respublikasının Livan əsilli prezidenti

- Carlos Saul Menem, 1989-1999-cu illər Argentinanın Suriya əsilli prezidenti

- Abdalla Bucaran, 1996-1997-ci illər Ekvadorun Livan əsilli prezidenti

- Jamil Mahuad, 1998-2000-ci illər Ekvadorun Livan əsilli prezidenti

- Carlos Flores Facusse, 1998-2002-ci illər Hondurasın Fələstin əsilli prezidenti

- Elias Antonio Saka, 2004-2009-cu illər Salvadorun Fələstin əsilli prezidenti


Bundan əlavə, Fələstin əsilli Səid Musa 10 (1998-2008) il müddətində Belizin baş naziri olmuşdur.

 

Beləliklə, Latın Amerikası ölkələrində ərəblər öz milli-etnik mənşəyini fəxrlə bildirirlər.

 

Israildə yaşayan ərəblər ölkə əhalisinin altıda birini təşkil edirlər. Onlar İsrail pasportunun verdiyi üstünlüklərdən çıxış edərək özlərini İsrailli və ya öz iradələrinin əksinə olaraq İsraildə yaşamağa məcbur edilmiş ərəblər hesab edirlər. Ərəb etnologiyası üzrə tanınmış  tədqiqatçı Şibli Telhami göstərir ki, insanlara öz məqsədlərinə çatmaq üçün ən kəsərli variant kimi sərf edən identikliyi qabartmaq xasdır.

 

Avropa və ABŞ-da vəziyyət bir qədər fərqlidir. Avropada ərəblərin sayı 6 milyondan artıqdır. Son hadisələrə qədər onlar özlərini avropalı kimliyi ilə müəyyən edirdilər, çünki, Avropada yaşayır, Avropada çalışır, avropalılar kimi təhsil alır və avropalı kimi düşünürlər. Amerikada da eyni halı müşahidə etmək olar. ABŞ-a köçən ərəblər ABŞ-ı özünə vətən seçmiş digər miqrantlar kimi yeni cəmiyyətin tələblərinə uyğunlaşmışlar.

 

“Amerika və ərəblər” kitabında Ş. Telhami  yazır ki, insanların kimliyini dərketməsinə siyasi situasiya və xarici siyasət kimi faktorların təsiri böyükdür. 20-30 il əvvəl ŞAYŞ regionunda yalnız bir dövlət televiziyası mövcud idisə, indi asanlıqla CNN, Əl-cəzirə kimi kanallardan məlumat almaq olur. Reallıqda isə Qərb yönümlü siyasət dizaynerləri tərəfindən  yönləndirilən beynəlxalq televiziya kanalları 11 sentyabr hadisələrindən sonra ritorikanı müsəlmanların əleyhinə dəyişmişlər. Bunun nəticəsi kimi, “Ərəb baharı” da ərəblərin dəyişikliklər uğrunda mübarizəsi kimi deyil, daha çox islamın dağıdıcı xarakteri baxımından təqdim olunur. Məqsədli şəkildə “Ərəb baharı” haqqında proqramlarda nümayişçilərin istək və arzuları deyil, şiddət və qan dolu səhnələr nümayiş etdirilir.

 

Nəticədə, Avropada və ABŞ-da məskunlaşmış ərəblər natamamlıq kompleksi yaşamaqdadırlar. Çünki, Qərb yönümlü kanallar qısa müddət ərzində Yaxın Şərqi mistik 1001 gecə və dəvə karvanları məkanından terrorizmin beşiyinə çevirmişlər. Hətta ingilis dilində “ sweating like an Arab in the customs” kimi frazeoloji neologizm geniş istifadə olunmağa başlamışdır ki, bu da gömrükdə ərəb kimi tər tökmək mənasına gəlir və məlum hadisələrdən sonra ərəblərin ABŞ və Avropada sərhəd və gömrük məntəqələrində keçdiyi iztiraba işarədir.

 

Özünüdərketmə və kimliyin müəyyən olunması prosesində insanları ən çox narahat edən məsələ təhlükə altında olan etnik-dini kimliyin müdafiəsi zərurətidir. Artan anti-islam, anti-müsəlman təbliğatı fonunda, ərəblər Qərb ölkələrində müasir avropalı  kimliklərini bir tərəfə qoyaraq özlərini islamla eyniləşdirməyə və müsəlman mənşəyini qabartmağa daha meyllidirlər. Bununla da, sanki “bizə müsəlman olduğumuza görə üzr istəmək və İslama görə utanmaq gərək deyil” siqnalı verirlər.

 

Beləlikə, “Ərəb baharı”nın iflası Qərbə inamsızlıq, müsbət dəyişikliklərin baş verəcəyinə ümidsizlik, əvvəlki liderləri əvəz etmiş siyasətçilərə etimadsızlıq yaratmaqla bərabər radikal silahlı qüvvələrə öz sıralarına yeni könüllülər cəlb etmək imkanı açdı.

 

Tahir Kərimov

Diplomat, Harvard Universitetinin məzunu,

Mərhum Prezident Heydər Əliyevin şəxsi tərcüməçisi 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
AMEA-nın iclası başladı: Yeni prezident seçiləcək 23 Oktyabr 2019, 16:28 Mərkəzi Seçki Komissiyasının yeni sədr müavini seçilib 23 Oktyabr 2019, 16:23 Prezident Ramiz Mehdiyevə yeni vəzifə verdi 23 Oktyabr 2019, 16:20 Prezidentdən Ramiz Mehdiyevlə bağlı daha bir SƏRƏNCAM 23 Oktyabr 2019, 16:19 Ramiz Mehdiyev vəzifəsindən AZAD EDİLDİ 23 Oktyabr 2019, 16:14 Prezident Azərbaycanın yeni iqtisadiyyat nazirini qəbul etdi - FOTO 23 Oktyabr 2019, 16:07 “Tək Akif Əlizadə ilə siyahı yekunlaşmayacaq” - Deputatlardan Prezidentin çağırışına DƏSTƏK 23 Oktyabr 2019, 15:59 İcbari Tibbi Sığortanın tətbiqi 2021-ə qalır? 23 Oktyabr 2019, 15:52 Rövşən Rzayev UNİCEF-in Azərbaycandakı nümayəndəliyinin rəhbəri ilə görüşüb 23 Oktyabr 2019, 15:29 Prezident üç qurumu - 1 nazirliyi, 1 komitəni və 1 agentliyi LƏĞV ETDİ 23 Oktyabr 2019, 15:13 Yeni İqtisadiyyat nazirinin DOSYESİ 23 Oktyabr 2019, 15:05 Mikayıl Cabbarov Vergilər naziri vəzifəsindən azad edildi, yeni posta APARILDI 23 Oktyabr 2019, 14:55 67 yaşlı səfir qocaman məmurlar əleyhinə fikirlərə belə CAVAB VERDİ 23 Oktyabr 2019, 14:53 Türkiyə “Barış Pınarı” əməliyyatını DAYANDIRDI 23 Oktyabr 2019, 14:50 İtkin düşmüş balıqçının axtarışları davam etdirilir   23 Oktyabr 2019, 14:44 Türk Dövlətləri Birliyinə doğru daha bir addım - Deputat YAZIR 23 Oktyabr 2019, 14:39 AZƏRTAC və Bernama xəbər agentlikləri arasında əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub  23 Oktyabr 2019, 14:30 “9 ayda 90 minə yaxın əmək müqaviləsi qeydə alınıb” - Vergilər Nazirliyi 23 Oktyabr 2019, 14:29 Milli Elmlər Akademiyasının gəlmiş-getmiş PREZİDENTLƏRİ 23 Oktyabr 2019, 14:23 ASCO yüksək bal toplayan tələbələrə əlavə TƏQAÜD verəcək 23 Oktyabr 2019, 14:11 Bakıdakı “güzəştli mənzil”lər uğrunda 3807 nəfər mübarizə aparıb 23 Oktyabr 2019, 13:30 Soçi ANLAŞMASI: “Rusiya Türkiyənin narahatlığını anladı” 23 Oktyabr 2019, 13:27 Rusiya-Türkiyə protokolu: Proses 150 saat içində tamamlanacaq 23 Oktyabr 2019, 13:12 Azərbaycanın yaşlı diplomatları da istefa verəcək? - SİYAHI 23 Oktyabr 2019, 13:09 Məhkəmə Mübariz İbrahimovu təhqir edən qıza CƏZA verdi 23 Oktyabr 2019, 12:50 Halal olsun, Qənirə xanım! 23 Oktyabr 2019, 12:44 Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ 23 Oktyabr 2019, 12:34 AMEA-nın yeni prezidentliyinə ŞOK NAMİZƏD 23 Oktyabr 2019, 12:22 Komitə sədrinin müavini Goranboy sakinlərini qəbul edib 23 Oktyabr 2019, 12:11 BDU-da əməkhaqları artırıldı 23 Oktyabr 2019, 12:03 Azərbaycanlı koordinator: “Polşadakı icma üzvlərinin sayı gündən-günə artır” - MÜSAHİBƏ 23 Oktyabr 2019, 12:00 Qoşulmama Hərəkatının XİN nazirlərinin iclasına sədrlik Azərbaycana keçdi 23 Oktyabr 2019, 11:59 Deputat: “Prezidentin kadr islahatları ölkənin, cəmiyyətin xeyrinədir” 23 Oktyabr 2019, 11:57 Ölkəyə pirotexniki vasitələr keçirmək istədi - Qarşısı alındı 23 Oktyabr 2019, 11:52 Nazir: “Macarıstanla 40-dan çox sənəd imzalanıb” 23 Oktyabr 2019, 11:45