Güney Kafkasya tarihsel olarak farklı kültürlerin kesiştiği bir yer olmuştur ve bu coğrafyada oluşan mimari miras da bu çok katmanlı tarihi yansıtmaktadır. Bugünkü Ermenistan topraklarında, özellikle Erivan ve çevresindeki bölgelerde yüzyıllar boyunca Azerbaycan-Türk Müslüman kültürüne ait çok sayıda anıtın var olduğu tarihi kaynaklarda geniş bir şekilde belirtilmektedir. Ancak XX. yüzyıl boyunca meydana gelen siyasi değişiklikler, savaşlar ve ideolojik yaklaşımlar sonucunda bu mirasın büyük bir kısmı günümüze ulaşamamıştır.
Tarihi belgeler ve araştırmalar, XVI-XVIII. yüzyıllarda Erivan şehrinin önemli idari ve ticaret merkezlerinden biri olduğunu göstermektedir. Bu dönemde şehirde Şah Abbas, Serdar, Hacı Novruzali gibi camiler faaliyet göstermiş, aynı zamanda kervansaraylar, hamamlar ve diğer mimari örnekler şehrin çehresini oluşturmuştur. Bu yapılar aynı zamanda sosyal ve kültürel yaşamın temel unsurlarından biriydi. Ancak sonraki dönemlerde bu anıtların büyük bir kısmı ya yıkılmış ya da zamanla tamamen yok olmuştur.
Bugün bu mirastan kısmen korunmuş nadir örneklerden biri Gök Cami olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte, caminin ilk işlevi ve tarihi kimliği ile ilgili farklı yaklaşımlar mevcuttur. Caminin şu anda daha çok kültürel bir obje ve müze olarak sunulması da bu tartışmaları daha da güncel hale getirmektedir.
SSCB döneminde ise dini yapılara karşı genel bir olumsuz tutum hakimdi ve bu politika sadece Müslüman anıtlarını değil, diğer dini objeleri de etkiliyordu. Birçok cami depo, kulüp veya diğer ekonomik amaçlar için kullanılıyor, bazıları ise tamamen yıkılıyordu. Bu süreç sonucunda bölgenin dini-kültürel haritası ciddi şekilde değişmiştir.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra ise durum yeni siyasi gerçeklikler fonunda daha farklı bir yönde gelişmeye başladı. Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki ilişkilerin keskinleşmesi, Ermenistan'ın Azerbaycan'a ait kültürel mirasına karşı saldırısıyla sonuçlandı.
Son yıllarda bölgede barış görüşmelerinin yoğunlaşması fonunda kültürel miras meselesi yeniden güncel hale gelmiştir. Uzmanlar, kalıcı barışın sağlanması için sadece siyasi anlaşmaların yeterli olmadığını düşünmektedir. Tarihi hafıza, kültürel miras ve karşılıklı saygı gibi faktörler de bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Özellikle, kaybedilmiş veya değiştirilmiş anıtların kaderine objektif yaklaşım, onların restorasyonu ve korunması yönündeki adımlar güven ortamının oluşmasına katkıda bulunabilir.
Bu açıdan, Ermenistan topraklarında Azerbaycan mirasının korunması iki ülke arasındaki gelecekteki ilişkilerin anahtarıdır. Bu mirasın nasıl değerlendirileceği, korunacağı veya restore edileceği bölgede uzun vadeli istikrarın ve işbirliğinin önemli göstergelerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Aynı zamanda ise işgal döneminde Karabağ ve Doğu Zengezur bölgesinde yer alan çeşitli tarihi, dini anıtlarımızın harabeler içinde bırakılması unutulmayacak bir hafızadır.
Modern.az yabancı gazeteciler tarafından işgal döneminde bu bölgede bulunan tarihi mirasımızın nasıl bakımsız hale getirildiğini gösteren fotoğrafları sunuyor:
