آیا هوش مصنوعی دنیا را نابود خواهد کرد؟ یا انسان آگاهانه عقل خود را به ماشینها تسلیم میکند؟ آیا فناوری انسان را نجات خواهد داد یا او را تنبل خواهد کرد؟ چرا بزرگترین دانشمندان جهان، برندگان جایزه نوبل و غولهای فناوری نگران هستند؟
اکنون این سوالات در برابر تمام جهان قرار گرفته است.
توجه کنید، چند سال پیش یک دانشجو ماهها در کتابخانهها وقت میگذراند تا پایاننامه خود را بنویسد. اکنون تنها چند ثانیه برای او کافی است.
زمانی برای نوشتن مقاله، تهیه سند حقوقی، کدنویسی برنامه و حتی تشخیص بیماری، سالها تجربه لازم بود. امروز میلیونها نفر در زندگی روزمره خود از سیستمهایی مانند ChatGPT، Gemini، Claude، Grok و DeepSeek استفاده میکنند.
هوش مصنوعی اکنون واقعیت امروز ماست.
واقعیت این است که همانطور که بشریت نتوانست از برق، اینترنت و تلفنهای هوشمند فرار کند، از هوش مصنوعی نیز نمیتواند فرار کند. اما سوال اصلی چیز دیگری است، آیا انسان هوش مصنوعی را کنترل خواهد کرد یا هوش مصنوعی انسان را؟
به عبارت دقیقتر، آیا انسان آگاهانه عقل، خلاقیت، تفکر و توانایی تحقیق خود را به ماشینها تسلیم خواهد کرد؟
چرا باهوشترین افراد جهان نگران هستند؟
یکی از کسانی که بیشترین صحبت را در مورد هوش مصنوعی میکند، سم آلتمن، رئیس شرکت OpenAI است. به نظر او، هوش مصنوعی به یک فناوری اساسی مانند برق تبدیل خواهد شد.
دمیس هاسابیس، رئیس شرکت Google DeepMind و برنده جایزه نوبل سال 2024، معتقد است که هوش مصنوعی میتواند نقطه عطفی در حل بسیاری از مشکلات جهانی از سرطان گرفته تا تغییرات اقلیمی باشد. اما نگرانی در میان معتبرترین دانشمندان دنیای فناوری نیز رو به افزایش است.
جفری هینتون، که به او «پدرخوانده هوش مصنوعی» لقب دادهاند، پس از جدایی از گوگل، تمام توجه خود را به یک موضوع معطوف کرد. او گفت: «هوش مصنوعی برای اولین بار در تاریخ بشریت سیستمهایی هوشمندتر از خود ایجاد میکند. این یک خطر جدی است.»
یووال نوح هراری، مورخ و فیلسوف، معتقد است که بشریت برای اولین بار سیستمهایی ایجاد میکند که میتوانند بهتر از خود انسان تصمیم بگیرند: «در طول تاریخ، انسانها ابزار میساختند. اکنون اما هوشی را میسازند که میتواند جایگزین انسان شود.»
ایلان ماسک نیز با لحنی تندتر میگوید: «هوش مصنوعی میتواند خطرناکتر از سلاح هستهای باشد.»
اگرچه این ایدهها شبیه داستانهای علمی تخیلی به نظر میرسند، اما در بزرگترین دانشگاههای جهان، خطرات هوش مصنوعی به یک رشته علمی جداگانه تبدیل شده است.
در دانشگاههای هاروارد، MIT، استنفورد، آکسفورد و کمبریج، صدها تحقیق در مورد اخلاق هوش مصنوعی، امنیت هوش مصنوعی و سناریوهای ابرهوش انجام میشود.
آیا انسان از فکر کردن دست میکشد؟
بزرگترین خطر، اشغال جهان توسط رباتها نیست. بزرگترین خطر، از دست دادن توانایی تفکر انسان است. دانشمندان دانشگاه هاروارد این را «Cognitive Offloading» مینامند. به عبارت دیگر، آنها آن را به عنوان انتقال برخی از عملکردهای مغز انسان به فناوری ارزیابی میکنند.
زمانی شماره تلفنها را حفظ میکردیم. سپس حافظه را به تلفن سپردیم.
امروز اما انسانها شروع به انتقال تفکر، تحلیل و تصمیمگیری به هوش مصنوعی کردهاند.
اساتید دانشگاه استنفورد هشدار میدهند که اگرچه هوش مصنوعی بهرهوری را افزایش میدهد، اما در بلندمدت میتواند مهارتهای تفکر انتقادی را تضعیف کند.
MIT Media Lab این فرآیند را «de-skilling» مینامد. این بدان معناست که انسان به تدریج تواناییهای حرفهای خود را از دست میدهد.
زمانی دانشجویانی بودند که صدها منبع را میخواندند…
20 سال پیش، دانشجویی که یک کار علمی مینوشت، ماهها در کتابخانهها تحقیق میکرد. نظرات دهها نویسنده را مقایسه میکرد. صدها منبع را میخواند. در نتیجه، بر موضوع تسلط کامل پیدا میکرد.
اکنون اما وضعیت تغییر کرده است. ChatGPT اطلاعات مورد نیاز را در عرض چند ثانیه ارائه میدهد. البته این یک مزیت بزرگ و صرفهجویی در زمان است. در عین حال یک خطر نیز هست. نتیجه غمانگیز است، انسان پایگاه داده گستردهای در مورد موضوع ندارد. تصور کنید، گاهی اوقات یک دانشمند اطلاعات کمتری در مورد مقالهای که نوشته است نسبت به خود هوش مصنوعی دارد. این فرآیند در روزنامهنگاری، حقوق، بازاریابی، برنامهنویسی، اقتصاد و حتی پزشکی نیز مشاهده میشود.
چرا نسل قدیمی بهتر از هوش مصنوعی استفاده میکند؟
اگرچه متناقض به نظر میرسد، اما بهترین نتیجه را از هوش مصنوعی اغلب نسل قدیمی به دست میآورد. دلیل ساده است، آنها با دانش و تجربه هستند. آنها شکافها را در پاسخهای هوش مصنوعی میبینند. به این قانع نمیشوند و منابع را بررسی میکنند. در صورت لزوم تغییراتی ایجاد میکنند.
در نسل جوان اما وضعیت متفاوت است. در بسیاری از موارد، متن ارائه شده توسط هوش مصنوعی را به عنوان نتیجه نهایی میپذیرند. پایگاه دانش برای تغییر کافی نیست. عامل تنبلی نیز باید به این اضافه شود. اگر انسان نمیخواهد تحقیق کند، هوش مصنوعی میتواند او را منفعلتر کند.
یووال نوح هراری هشدار میدهد: «بزرگترین مشکل آینده، علاوه بر افراد بیکار، ممکن است ایجاد طبقه افراد بیفایده باشد.»
بزرگترین کارخانههای هوش مصنوعی جهان
بسیاری هوش مصنوعی را فقط یک برنامه میدانند. شاید شما هم همینطور فکر میکنید. اما در واقع، پشت هوش مصنوعی یک صنعت عظیم قرار دارد.
ایالات متحده آمریکا
تگزاس
ارزش پروژه «Stargate» که توسط OpenAI، Oracle و SoftBank اجرا میشود، نزدیک به 500 میلیارد دلار تخمین زده میشود.
این پروژه بزرگترین زیرساخت هوش مصنوعی در تاریخ محسوب میشود.
تنسی
ابررایانه «Colossus» شرکت xAI ایلان ماسک در شهر ممفیس قرار دارد. انتظار میرود نزدیک به 200 هزار پردازنده NVIDIA در اینجا کار کنند.
آیووا و لوئیزیانا
شرکت متا مراکز داده عظیمی را میسازد.
فنلاند
گوگل یکی از بزرگترین مراکز داده اروپا را در اینجا ایجاد کرده است.
چین
علیبابا، تنسنت و بایدو در شهرهای پکن، شانگهای و شنژن خوشههای بزرگ هوش مصنوعی را تشکیل میدهند.
دوباره به موضوع قبلی برگردیم، به نظر شما هوش مصنوعی چگونه کار میکند؟ در واقع ChatGPT و سایر سیستمها «فکر نمیکنند». آنها مدلهای زبان بزرگ (LLM) هستند که بر روی تریلیونها داده آموزش دیدهاند. شبکههای عصبی متشکل از میلیاردها پارامتر، کلمه بعدی را بر اساس احتمالات پیشبینی میکنند. برای این کار، هزاران پردازنده گرافیکی به طور همزمان کار میکنند. البته این به انرژی زیادی نیاز دارد.
هوش مصنوعی بیشتر از انسان آب مینوشد
شاید جالبترین موضوع همین باشد. سرورها بیش از حد گرم میشوند. برای خنک کردن آنها از حجم زیادی آب استفاده میشود. حتی در نروژ، به عنوان یک پروژه آزمایشی، از این آب برای گرمایش خانهها استفاده میشود.
بر اساس تحقیقات دانشگاه کالیفرنیا، انجام 50 پرسش با ChatGPT تقریباً نیم لیتر آب مصرف میکند.
مراکز داده گوگل سالانه تا 20 میلیارد لیتر آب مصرف میکنند. مصرف آب مایکروسافت در سالهای اخیر بیش از 30 درصد افزایش یافته است. پیشبینی میشود که تا سال 2030، نیاز انرژی صنعت هوش مصنوعی به مصرف کل انرژی برخی کشورها نزدیک شود.
آیا هوش مصنوعی مشاغل را نابود خواهد کرد؟
گلدمن ساکس معتقد است که 300 میلیون شغل ممکن است تحت تأثیر تحول هوش مصنوعی قرار گیرند.
صندوق بینالمللی پول نیز اعلام کرده است که 40 درصد از مشاغل در سراسر جهان تحت تأثیر هوش مصنوعی قرار خواهند گرفت.
اما مجمع جهانی اقتصاد تصویر دیگری را نشان میدهد. تا سال 2030، صدها هزار شغل از بین خواهند رفت. در عوض، مشاغل جدید بیشتری ایجاد خواهند شد.
با توجه به همه اینها، میتوان گفت که فناوریها مشاغل را از بین نمیبرند. تاریخ نیز این را نشان میدهد. فقط مشاغل را تغییر میدهند. مشکل اصلی در اینجا عدم توانایی سازگاری است.
آذربایجان در این رقابت کجاست؟
آنچه پیداست، آذربایجان هنوز در ابتدای رقابت هوش مصنوعی قرار دارد. استراتژی هوش مصنوعی در کشور در حال شکلگیری است. وزارت توسعه دیجیتال و حمل و نقل، آژانس نوآوری و دانشگاه ADA در این راستا پروژههایی را اجرا میکنند.
اما بزرگترین مشکل آذربایجان فناوری نیست، بلکه سرمایه انسانی است. زیرا در عصر هوش مصنوعی، ثروت اصلی نفت، گاز و زمین نخواهد بود. ثروت اصلی دانش، انسان خواننده خواهد بود. انسانی با توانایی تحلیلی و خلاقیت.
بنابراین، نتیجه نهایی این است که هوش مصنوعی دنیا را نابود نخواهد کرد. اما انسانی که از فکر کردن دست میکشد، تحقیق نمیکند، یاد نمیگیرد و تمام تصمیمات خود را به ماشینها واگذار میکند، میتواند آینده خود را نابود کند. در طول تاریخ، فناوریها نبودهاند که بشریت را نابود کردهاند، بلکه انسانهایی بودهاند که از فناوری چگونه استفاده کردهاند.
پس، پاسخ به این سوال که آیا هوش مصنوعی دنیا را نابود خواهد کرد؟ در درون هر انسانی است.
النور امیروف
