نقشه دوباره ترسیم می شود
معماری سیاسی، اقتصادی و حتی جغرافیایی جهان در مرحله تحول بنیادی قرار دارد. کشورهایی که تا دیروز متحد استراتژیک محسوب می شدند، امروز در دو سوی خط رویارویی قرار گرفته اند و بلوک های ژئوپلیتیکی سنتی مرزهای خود را از دست می دهند. این فرآیند یک تز انتزاعی نیست و جنگ روسیه و اوکراین خونین ترین تجلی آن است. اکنون توجه تحلیلگران به طور فزاینده ای بر یک نکته متمرکز شده است: آیا ارمنستان به اوکراین جدید قفقاز جنوبی تبدیل می شود؟
ریشه های تاریخی، ردپای رویارویی روسیه و اوکراین به دوران شاهزادگی باز می گردد
ریشه های درگیری روسیه و اوکراین بسیار عمیق تر از تاریخ معاصر است. هر دو ملت هویت ملی خود را به یک دولت قرون وسطایی، روس کیف (Kiyev Rusг) که در قرون 9 تا 13 میلادی وجود داشت، پیوند می دهند. این منبع ایدئولوژیک اولیه درگیری است. مسکو دولت روس کیف را مهد دولت سازی روسیه معرفی می کند، در حالی که کیف همین میراث تاریخی را اساس هویت ملی اوکراین می داند.
در نتیجه، سوال "چه کسی وارث چه کسی است" بین دو دولت مدرن از یک بحث آکادمیک فاصله گرفته و مستقیماً به مسئله مشروعیت سیاسی تبدیل شده است. این رقابت تاریخی در طول قرن ها به اشکال مختلف تکرار شده است. از دوره لیتوانی-لهستان تا امپراتوری روسیه، از اتحاد جماهیر شوروی تا دوران مدرن، اوکراین همواره در مرکز سوال "در حوزه نفوذ چه کسی خواهد بود" قرار داشته است.
اما چرا این مسئله اکنون دوباره تکرار می شود؟ به نظر می رسد که در حال حاضر، در هسته درگیری، نه یک اختلاف ارضی ساده، بلکه مسئله هویت و حوزه نفوذ قرار دارد. این نوع درگیری ها با اجماع هویتی حل می شوند که از پیروزی نظامی فاصله دارد، پیروزی نظامی یک وقفه موقت ایجاد می کند. به همین دلیل است که این رویارویی که در قرن بیستم چندین بار "حل شده" به نظر می رسید، دوباره شعله ور شد.
ارمنستان، تکرار همان سناریو؟
دیدن این مدل تاریخی در بستر ارمنستان امروزی بی اساس به نظر نمی رسد. ارمنستان نیز از لحاظ تاریخی یکی از عناصر اصلی دکترین "حوزه نفوذ" (خارج نزدیک) روسیه بوده است. اکنون ارمنستان عضوی از سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO)، کشوری است که پایگاه نظامی روسیه (گومری) در آن قرار دارد و بخشی از اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.
اما در سال های اخیر این فرمول شروع به لرزیدن کرده است. بیانیه مشترک امضا شده بین ارمنستان، آذربایجان و ایالات متحده در 8 اوت 2025 در واشنگتن، موافقت رسمی ارمنستان با همکاری با واشنگتن و طرف های ثالث در چارچوب پروژه TRIPP، و همچنین گام هایی که ایروان در جهت ادغام با اتحادیه اروپا برداشته است، همه اینها واکنش "سناریوی دوم اوکراین" را در مسکو برانگیخته است.
هشدار مسکو، "تشبیه اوکراین" در لفاظی های رسمی
این شباهت فرضیه تحلیلگران خارجی نیست، بلکه اصطلاحی است که مقامات روسی از آن استفاده می کنند. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، بارها اعلام کرده است که محافل غربی تلاش می کنند ارمنستان را نیز به همان مدار سیاسی جذب کنند، همانطور که اوکراین و مولداوی را تحت نفوذ خود درآورده اند. او تاکید کرده است که این امر منجر به نتایج "فاجعه بار" خواهد شد. علاوه بر این، مسکو با اعلام اینکه تمایل ارمنستان برای ادغام با اتحادیه اروپا "به زودی ناپدید خواهد شد"، به صراحت به ایروان یادآوری کرده است که در برابر انتخاب "یا این، یا من" بین اتحادیه اقتصادی اوراسیا و اتحادیه اروپا قرار گرفته است. این فشار لفاظی با اقدامات عملی نیز همراه است. روسیه واردات محصولات کشاورزی (آب معدنی، میوه و سبزیجات، نوشیدنی های الکلی) از ارمنستان را محدود کرده است. این سناریو، دقیقاً تکرار مدل "اجبار اقتصادی" است که روسیه قبلاً علیه اوکراین و مولداوی اعمال کرده بود.
اعلام رئیس جمهور پوتین در کنفرانس مطبوعاتی پس از اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک مبنی بر اینکه روسیه "آماده" خروج پایگاه نظامی خود در گومری است و عبارت "آیا ارمنستان برای این کار آماده است؟ ما چیزی را به زور تحمیل نخواهیم کرد" در واقع ادامه استراتژی فشار است. در دیپلماسی، انتقال رسمی توپ انتخاب به ایروان، همچنین تداعی یک هشدار جدی را ایجاد می کند.
استراتژی متقابل بروکسل، تاکتیک "آغوش گرم"
در همین حال، اتحادیه اروپا به طور فعال در جهت مخالف حرکت می کند. می توان به طور قطع گفت که این دقیقاً تکرار مدلی است که پس از حادثه اوکراین اعمال شد. در پاسخ به محدودیت های تجاری روسیه، اتحادیه اروپا بسته کمک مالی اضطراری بیش از 50 میلیون یورویی را برای ارمنستان اعلام کرده است که 34 میلیون یورو از آن به عنوان اولین بخش قبلاً اختصاص یافته است. به موازات آن، بروکسل در حال بحث در مورد اعمال رژیم اقدامات تجاری خودمختار برای ارمنستان است. این نیز مکانیزمی است که دسترسی به بازار بدون عوارض گمرکی را فراهم می کند و دقیقاً همین رژیم در سال 2022 پس از حمله روسیه به اوکراین و قبل از آن به مولداوی اعمال شده بود.
سخنان اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، آگاهانه این شباهت را برجسته می کند: او با بیان اینکه تاکتیک مسکو در تبدیل روابط اقتصادی به ابزار فشار سیاسی را "بسیار خوب می شناسند"، تاکید کرد که این "غیرقابل قبول" است و اعلام کرد که اروپا "قاطعانه" در کنار ارمنستان ایستاده است. در زبان دیپلماتیک، این اقدام تأیید رسمی مقایسه با اوکراین است.
تشبیه اوکراین
این مقایسه تنها تفسیر ناظران خارجی نیست. بلکه توسط خود پوتین به صراحت بیان شده است. رسانه مستقل پیشرو ارمنستان، CivilNet، در ماه مه 2026 نوشت که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، در یک نشست خبری پس از رژه روز پیروزی روسیه، به صراحت اعلام کرد که تلاش ارمنستان برای پیوستن به اتحادیه اروپا می تواند به نتایجی مشابه آنچه در اوکراین رخ داد، منجر شود: "ما همین را در اوکراین دیدیم. همه چیز با تلاش اوکراین برای پیوستن به اتحادیه اروپا آغاز شد. این فقط مرحله اول بود... همه اینها منجر به کودتا، حوادث در کریمه و جنوب شرقی اوکراین، و عملیات نظامی شد." پوتین هشدار داد.
یک ماه بعد، در ماه ژوئن، رسانه های روسی یک قسمت تندتر را برجسته کردند. پس از اجلاس اتحادیه اقتصادی اوراسیا در آستانه، پوتین مستقیماً هشدار داد که اگر ارمنستان استانداردهای اتحادیه اروپا را بپذیرد، مسکو تمام ادغام اقتصادی با ایروان را "متوقف خواهد کرد" و برای کار شهروندان ارمنی در روسیه مجوز لازم خواهد بود. وزارت امور خارجه روسیه پس از آن سفیر خود در ارمنستان را برای مشورت فراخواند. چنین رویکردی در زندگی روسیه یک گام واکنش دیپلماتیک سخت و نادر است.
ماریا زاخارووا، نماینده وزارت امور خارجه روسیه، پس از شرکت ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، در اجلاس جامعه سیاسی اروپا در ایروان در 4 مه، اعلام کرد که این "آینده ای را که اتحادیه اروپا برای شهروندان ارمنی آماده کرده است، نشان می دهد." همه اینها شواهد بیشتری است که نشان می دهد مقایسه اوکراین چقدر آگاهانه و سیستماتیک توسط روسیه انجام می شود.
مراکز تحلیلی غربی شباهت ساختاری را تأیید می کنند
محافل کارشناسی غربی نیز اغلب به همین شباهت اشاره می کنند، هرچند در چارچوبی احساسی متفاوت. مرکز تحلیلی CEPA (Center for European Policy Analysis) مستقر در واشنگتن در تحلیل خود با عنوان "روسیه به ارمنستان: هر چه می گوییم انجام دهید" می نویسد که اگرچه روسیه اعلام می کند که در برابر تلاش های ارمنستان برای نزدیک شدن به اتحادیه اروپا "کاملاً آرام" است، اما در پشت این امر یک زیرمتن تهدیدآمیز نهفته است. این مرکز اشاره می کند که خود پوتین تاکید کرده است که ارمنستان نمی تواند همزمان در هر دو بلوک "بنشیند".
مرکز تحلیلی امنیتی اروپایی SpecialEurasia در گزارش خود با عنوان "معضل سیاست خارجی ارمنستان" هشدار می دهد که مسکو هنوز ابزارهای فشار جدی در اختیار دارد. این شامل قیمت انرژی، جریان مهاجرت کاری، دسترسی تجاری و تأسیسات نظامی روسیه است. اگر ایروان رسماً به اتحادیه اروپا بپیوندد یا وضعیت پایگاه های نظامی روسیه را تغییر دهد، این امر خطر تشدید جدی را ایجاد می کند.
بنیاد Jamestown مستقر در آمریکا، توجه متفاوتی را به درگیری روسیه در جنگ اوکراین معطوف می کند: "جنگ روسیه علیه اوکراین و تحریم های گسترده اعمال شده توسط غرب، در انعطاف پذیری روسیه در برابر ترکیه و همچنین کاهش توجه آن به قفقاز جنوبی نقش داشته است." یعنی تمایل ارمنستان به غرب دقیقاً در پنجره ای رخ می دهد که روسیه در اوکراین "مشغول" است، و احتمال بازگشت مسکو به منطقه و اعمال فشار شدیدتر پس از پایان جنگ زیاد است.
به شکلی تندتر، Defense Express با استناد به سرویس اطلاعات خارجی اوکراین می نویسد که در برنامه اقدام استراتژیک 2026-2031 که توسط نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، در 24 اوت 2026 در پارلمان ارائه شد، روسیه دیگر به عنوان یک شریک استراتژیک ذکر نشده است. طبق ارزیابی اطلاعاتی کیف، این نشان می دهد که مسکو با خطر از دست دادن یکی از مهمترین پایگاه های خود در قفقاز جنوبی روبرو است.
دو انگیزه متفاوت، یک ساختار
از نظر تحلیلی، وضعیت را می توان اینگونه فرموله کرد. روسیه با تاکتیک فشار سعی می کند ارمنستان را "از دست ندهد"، در حالی که اروپا دقیقاً با استفاده از این فشار تلاش می کند ارمنستان را به مدار خود جذب کند. ابزارهای هر دو طرف متفاوت است (مسکو از پایگاه نظامی، قیمت انرژی و اهرم محدودیت های تجاری استفاده می کند، در حالی که بروکسل از کمک مالی و دسترسی به بازار استفاده می کند)، اما چارچوب استراتژیک یکسان است. ارمنستان دیگر به عنوان یک کشور بی طرف و "در میانه" پذیرفته نمی شود. به نظر می رسد که میدان آزمایش بعدی قطب بندی ژئوپلیتیکی است. و این تز اکنون هم توسط خود ایروان، هم مسکو، و هم رسانه های بروکسل و واشنگتن به طور موازی تأیید می شود.
البته، گفتن اینکه سناریوی اوکراین دقیقاً تکرار خواهد شد، عجولانه خواهد بود. زمینه متفاوت است. ارمنستان در آستانه عضویت در ناتو نیست. اما شباهت ساختاری غیرقابل انکار است، همان منطق انتخاب "یا-یا"، همان چرخه فشار-جبران اقتصادی، همان لفاظی های رسمی (هشدار "نتایج فاجعه بار" از مسکو، وعده "حمایت قاطع" از بروکسل) و این را خود پوتین با مقایسه مستقیم با اوکراین بیان کرده است.
تاریخ نشان می دهد که برای کشورهای کوچک که در خطوط رقابت قدرت های بزرگ قرار می گیرند، "بی طرفی" معمولاً یک وضعیت موقتی است. فشار خارجی آنها را مجبور به انتخاب می کند. اوکراین این مسیر را از سال 2014 آغاز کرده است و نتیجه آن برای همه معلوم است. وضعیتی که ارمنستان امروز با آن روبرو است، از نظر ساختاری شبیه مرحله اولیه همان مدل بین پیشنهاد "آزادی" هشدارآمیز مسکو و "آغوش" با حمایت مالی بروکسل است. اینکه پایان چگونه خواهد بود، همانطور که تجربه اوکراین نشان می دهد، عمدتاً توسط انتخاب سیاسی داخلی، درجه انسجام جامعه و عوامل تصادفی وضعیت بین المللی تعیین خواهد شد. همه اینها، همانطور که تاریخ نشان داده است، دشوارترین معادله برای پیش بینی است. در تدوین این معادله، سیاست اشغالگرانه ارمنستان علیه آذربایجان در طول سالیان متمادی، و در نهایت، آزادسازی سرزمین های اشغالی توسط آذربایجان نیز نقش کمی نداشته است.
النور امیروف
