یونسکو – سازمان تخصصی سازمان ملل متحد در امور آموزش، علم و فرهنگ است. این سازمان پروژه های مختلفی را در زمینه های آموزش، علوم طبیعی، علوم اجتماعی و انسانی، فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات اجرا می کند.
یکی از جهت گیری های مهم فعالیت یونسکو، حفاظت از میراث جهانی است. این میراث تحت حمایت سازمان، شامل اشیاء فرهنگی ساخته شده توسط انسان و همچنین مناطق طبیعی است.
میراث جهانی چیست؟
میراث جهانی به اشیاء فرهنگی و طبیعی اطلاق می شود که دارای ارزش استثنایی برای تمام بشریت هستند. اهمیت چنین اشیائی تنها به کشوری که در آن قرار دارند محدود نمی شود. آنها دارای اهمیت جهانی محسوب می شوند و به همین دلیل حفاظت از آنها به یک مسئولیت بین المللی تبدیل می شود.
برای ورود به فهرست میراث جهانی یونسکو، یک شیء باید دارای "ارزش جهانی استثنایی" باشد. این بدان معناست که از نظر فرهنگی یا طبیعی آنقدر مهم است که ارزش آن از مرزهای ملی فراتر رفته و برای تمام بشریت اهمیت دارد.
بر اساس کنوانسیون، میراث جهانی به سه دسته اصلی تقسیم می شود: میراث فرهنگی، طبیعی و ترکیبی.
میراث فرهنگی شامل نمونه های معماری، مجسمه سازی و نقاشی های یادبود، اشیاء باستان شناسی، غارها، بناهای تاریخی و مجموعه های معماری است. میراث طبیعی نیز شامل مناطق طبیعی نادر و منحصر به فرد، سازندهای زمین شناسی و فیزیکی-جغرافیایی، زیستگاه های نادر گیاهان و جانوران که دارای اهمیت علمی هستند و نیاز به حفاظت دارند، و همچنین مناطقی با زیبایی طبیعی خاص است.
میراث ترکیبی نیز شامل مناطقی است که هم توسط طبیعت و هم توسط فعالیت های انسانی به طور مشترک شکل گرفته اند.
عملکرد حفاظتی یونسکو چگونه شکل گرفت؟
ساخت سد آسوان در مصر در سال 1959 نقش مهمی در شکل گیری ایده حفاظت از میراث جهانی ایفا کرد.
در نتیجه ساخت سد، خطر زیر آب رفتن بناهای تاریخی در منطقه باستانی نوبیا توسط مخزن آب ایجاد شده بود. دولت های مصر و سودان برای نجات این بناها به یونسکو مراجعه کردند.
این سازمان نیز از جامعه بین المللی درخواست کمک کرد. در نتیجه، یکی از بزرگترین عملیات نجات باستان شناسی در تاریخ انجام شد. شهرهای باستانی، معابد و سایر آثار تاریخی مهم مورد بررسی قرار گرفتند و تعدادی از بناها از مناطق خطرناک منتقل و محافظت شدند.
این رویداد یک حقیقت مهم را آشکار کرد: حفاظت از میراث جهانی تنها مسئولیت دولت های منفرد نیست، بلکه مسئولیت جامعه بین المللی نیز هست.
پس از این بود که ایده ایجاد یک مکانیسم بین المللی واحد برای حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی تقویت شد.
سیل ویرانگر سال 1966 در ونیز نیز نشان داد که میراث جهانی در برابر بلایای طبیعی چقدر آسیب پذیر است. یونسکو و دولت ایتالیا شروع به تهیه یک برنامه بلندمدت برای حفاظت و بازسازی بناهای فرهنگی شهر کردند.
بدین ترتیب، ابتکارات برای ایجاد یک برنامه واحد برای حفاظت از میراث جهانی در سطح بین المللی گسترش یافت.
مکانیسم اصلی حفاظت یونسکو
در نتیجه این فرآیند، کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهانی در 16 نوامبر 1972 به تصویب رسید. این کنوانسیون در سال 1975 به اجرا درآمد و در سال 1978 اولین فهرست میراث جهانی ایجاد شد.
ایجاد این فهرست به یکی از مکانیسم های اصلی تبدیل شد که اساس عملکردهای حفاظتی یونسکو را تشکیل می دهد.
اما قرار گرفتن یک شیء در فهرست تنها به معنای به رسمیت شناخته شدن نام آن در سطح بین المللی نیست. هدف اصلی تضمین حفاظت از آن شیء برای نسل های آینده است.
یونسکو توجه بین المللی را به حفاظت از اشیاء دارای وضعیت میراث جهانی افزایش می دهد، نظارت بر وضعیت آنها و اتخاذ تدابیر مناسب برای حفاظت از آنها را تشویق می کند. دولت ها نیز مسئولیت اصلی حفاظت از ارزش تعیین شده اشیاء میراث جهانی واقع در قلمرو خود را بر عهده دارند.
از این منظر، یونسکو نقش مهمی در شکل گیری استانداردهای بین المللی، تقویت همکاری بین دولت ها و جلب توجه به نمونه های میراث در معرض خطر ایفا می کند.
دلیل اهمیت حفاظت یونسکو چیست؟
بناهای تاریخی ممکن است در نتیجه جنگ ها، بلایای طبیعی، شهرسازی کنترل نشده، تغییرات زیست محیطی، بی توجهی و خرابکاری با تهدید جدی مواجه شوند.
در چنین مواردی، وضعیت شناخته شده بین المللی توجه و مسئولیت بیشتری را برای حفاظت از این اشیاء ایجاد می کند. فعالیت های یونسکو امکان گردآوری متخصصان و نهادها از کشورهای مختلف، اجرای پروژه های حفاظت و بازسازی و همچنین جلب توجه جامعه جهانی به این مشکل را فراهم می کند.
ماهیت اصلی رویکرد این سازمان این است که میراث فرهنگی و طبیعی تنها ثروت یک کشور نیست، بلکه ثروت مشترک تمام بشریت است.
به همین دلیل، هر بنای تاریخی یا منطقه طبیعی که در فهرست میراث جهانی قرار می گیرد، نه تنها از نظر تاریخ و فرهنگ ملی، بلکه به عنوان یک ارزش جهانی که باید محافظت شود، پذیرفته می شود.
امروزه، فعالیت های یونسکو در زمینه حفاظت از میراث جهانی، یکی از مهمترین مکانیسم های بین المللی برای انتقال بناهای تاریخی، مناطق طبیعی منحصر به فرد و ارزش های فرهنگی مهم برای بشریت به نسل های آینده محسوب می شود.
اولویه فرهاد
