امروز - 31 آگوست - بیست و ششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای (SCO) در بیشکک، پایتخت قرقیزستان آغاز می شود. این نشست تا 1 سپتامبر ادامه خواهد داشت و جالب اینجاست که با بیست و پنجمین سالگرد تأسیس SCO همزمان است.
این سازمان که زمانی با هدف امنیت مرزها و مبارزه با تروریسم در آسیای مرکزی تأسیس شد، اکنون در مقیاسی کاملاً متفاوت قرار دارد. SCO که غول هایی مانند چین، روسیه، هند و ایران پشت یک میز نشسته اند، دیگر تنها یک بستر امنیتی نیست، بلکه به یک بستر بزرگ اوراسیا تبدیل شده است که در آن در مورد انرژی، حمل و نقل، تجارت، مالی، فناوری های دیجیتال، هوش مصنوعی و نظم نوین بین المللی صحبت می شود.
تأسیس SCO به پر کردن خلاء ژئوپلیتیکی که در فضای پس از شوروی در دهه 1990 پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ایجاد شده بود، کمک کرد. همه چیز با امضای توافقنامه ایجاد اعتماد نظامی در مناطق مرزی بین چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان در سال 1996 آغاز شد. بعدها این قالب "پنج شانگهای" نامیده شد.
در سال 1997، طرفین بر کاهش نیروهای نظامی در مرزها توافق کردند. در سال 2000، با پیوستن ازبکستان به "پنج"، ایده ایجاد یک قالب همکاری منطقه ای گسترده تر تقویت شد. سرانجام، در 15 ژوئن 2001، چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان سازمان همکاری شانگهای را در شانگهای تأسیس کردند.
در دستور کار اولیه SCO، سه تهدید اصلی - تروریسم، جدایی طلبی، افراط گرایی - برجسته بود
اما اهداف سازمان به این محدود نشد. در منشور SCO، اعتماد متقابل، همسایگی خوب، صلح و امنیت منطقه ای، همکاری اقتصادی، توسعه اجتماعی و فرهنگی، و پاسخ مشترک به چالش های جدید به عنوان اهداف اصلی تعریف شد. یعنی SCO رسماً علیه هیچ دولتی یا سازمان بین المللی ایجاد نشده است. در ژوئیه 2026، شورای وزیران امور خارجه SCO نیز بار دیگر در این زمینه بیانیه ای صادر کرد. اما واقعیت ژئوپلیتیکی پیچیده تر است.
ظهور SCO همچنین به عنوان شکل گیری یک بستر همکاری جایگزین برای سیستم بین المللی تحت سلطه غرب ارزیابی می شود. زیرا نیروی محرکه اصلی سازمان چین است. با این حال، ارزیابی رسمی سازمان به عنوان یک پروژه "ضد غرب" صحیح نخواهد بود، تقویت آن به ایجاد یک مرکز قدرت جایگزین برای سیستم تحت سلطه غرب کمک می کند. رشد جغرافیای SCO، افزایش کشورهای عضو آن نیز جذابیت سازمان را ثابت می کند.
_nدر سال 2017، هند و پاکستان به عنوان اعضای کامل پذیرفته شدند. این امر وزن SCO را به طور جدی افزایش داد. زیرا اکنون این سازمان شامل دو مرکز بزرگ جمعیتی جهان - چین و هند، و همچنین کشورهای بزرگی مانند پاکستان و روسیه بود. در سال های بعد، تعداد اعضای سازمان به افزایش ادامه داد. در سال 2023، ایران و در سال 2024، بلاروس به عنوان دهمین عضو SCO پذیرفته شدند.
بدین ترتیب، گسترش جغرافیایی سازمان به سمت اروپا نیز ایجاد شد. امروز SCO 10 عضو دارد: چین، روسیه، هند، ایران، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان و بلاروس.
به موازات آن، 2 کشور - افغانستان و مغولستان - عضو ناظر، و 15 کشور شریک گفتگو - آذربایجان، ارمنستان، بحرین، مصر، کامبوج، قطر، کویت، لائوس، مالدیو، میانمار، نپال، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، ترکیه و سریلانکا - وجود دارند.
همانطور که از لیست پیداست، آذربایجان نیز در وضعیت کشور گفتگو کننده با SCO قرار دارد. این وضعیت در سال 2015 پذیرفته شد و تفاهم نامه در 14 مارس 2016 در پکن امضا شد.
اگرچه این وضعیت عضو کامل نیست، اما به آذربایجان امکان می دهد در رویدادها، بحث ها و مکانیسم های همکاری مختلف SCO شرکت کند. در آینده، این وضعیت به ایجاد یک وضعیت واحد "شریک SCO" کمک خواهد کرد. این می تواند به معنای ایجاد یک قالب جدید برای آذربایجان در آینده باشد.
SCO تنها یک بستر بسته با اعضای خود نیست. این سازمان با سازمان ملل متحد و نهادهای تخصصی مختلف آن همکاری می کند. این شامل UNODC، یونسکو، فائو، UNEP و سایر نهادها می شود. در عین حال:
با سازمان هایی مانند آسه آن، CIS، CSTO، سازمان همکاری اقتصادی، CICA، EAEU، اتحادیه کشورهای عربی، کمیته بین المللی صلیب سرخ ارتباط دارد. این نشان می دهد که SCO دیگر تنها یک قالب چین-روسیه-آسیای مرکزی نیست.
SCO چه چیزی به کشورهای عضو می دهد؟ این مهمترین سوال است. زیرا بزرگی یک سازمان بین المللی تنها در تعداد اعضای آن نیست، بلکه از نظر سهم و امتیازاتی که به اعضای خود می دهد، مهم است.
SCO در چندین جهت فرصت هایی را برای کشورها ایجاد می کند.
1. امنیت. مکانیسم هایی برای مبارزه با تروریسم، افراط گرایی، جدایی طلبی، مواد مخدر و جرایم فراملی ایجاد می شود. در اجلاس تیانجین در سال 2025، توافقنامه هایی در مورد ایجاد مرکز مبارزه با مواد مخدر SCO و مرکز جهانی علیه تهدیدات امنیتی امضا شد.
2. حمل و نقل. توسعه راه آهن، جاده ها و کریدورهای ترانزیتی در فضای SCO یکی از جهت گیری های اصلی است. این امر به ویژه برای آذربایجان مهم است. زیرا آذربایجان خود را به عنوان یک حلقه مهم در مسیر چین-آسیای مرکزی-خزر-قفقاز جنوبی-اروپا معرفی می کند.
3. انرژی. در سال 2025، SCO نقشه راهی را برای اجرای استراتژی توسعه همکاری انرژی تا سال 2030 تصویب کرد. این یک جهت مهم برای کشوری مانند آذربایجان است که دارای منابع انرژی و فرصت های ترانزیتی است.
4. مالی یکی از بزرگترین پروژه های جدید، بانک توسعه SCO است. در سال 2025، تصمیم سیاسی برای ایجاد آن اتخاذ شد. در ماه مه و ژوئن 2026، مشورت های عملی در مورد ایجاد بانک انجام شد و نمایندگانی از کشورهای مختلف در آن شرکت کردند. این یک گام بسیار جدی از نظر تبدیل SCO از یک باشگاه صرفاً سیاسی به یک بستر اقتصادی با مکانیسم های مالی خود در آینده است.
قدرت واقعی SCO بسیار بیشتر از بسیاری از سازمان های بین المللی است. SCO بخش بزرگی از اوراسیا را پوشش می دهد، تقریباً نیمی از جمعیت جهان را متحد می کند، قدرت های هسته ای و اقتصادی بزرگی مانند چین، هند و روسیه را در یک بستر نگه می دارد، بخش مهمی از بزرگترین منابع انرژی و مواد خام جهان را در اختیار دارد و بخشی از مسیرهای اصلی تجاری زمینی و دریایی بین اروپا و آسیا را کنترل می کند. طبق اطلاعات خود SCO، این سازمان بیش از 47 درصد از جمعیت جهان، تقریباً یک سوم از قلمرو اوراسیا را پوشش می دهد و وزن اقتصادی کلی اعضای آن بیش از یک چهارم تولید ناخالص داخلی جهانی است.
اجلاس های SCO در سطح سران کشورها هر ساله برگزار می شود. پس از اجلاس بیشکک امسال، اجلاس بعدی در سال 2027 در اسلام آباد، پایتخت پاکستان برگزار خواهد شد. شعار سازمان در دوره ریاست قرقیزستان: "25 سال SCO: با هم برای جهانی با ثبات، توسعه و رفاه" است.
جهت گیری های اصلی دستور کار:
امنیت منطقه ای، مبارزه با تروریسم و افراط گرایی، همکاری اقتصادی، حمل و نقل و ترانزیت، انرژی، اقتصاد دیجیتال، هوش مصنوعی، سرمایه گذاری، تجارت، امنیت غذایی، کشاورزی، روابط بشردوستانه و فرهنگی. همه این اهداف با استراتژی توسعه SCO تا سال 2035 که در سال 2025 تصویب شد، مرتبط هستند.
در اجلاس بیشکک، رئیس جمهور چین شی جین پینگ، رئیس جمهور روسیه ولادیمیر پوتین، نخست وزیر هند نارندرا مودی، رئیس جمهور آذربایجان الهام علی اف، رئیس جمهور ایران مسعود پزشکیان، رئیس جمهور بلاروس الکساندر لوکاشنکو، رئیس جمهور قزاقستان قاسم-ژومارت توکایف، رئیس جمهور ازبکستان شوکت میرضیایف، رئیس جمهور تاجیکستان امامعلی رحمان، نخست وزیر ارمنستان نیکول پاشینیان، نخست وزیر پاکستان شهباز شریف و رئیس جمهور قرقیزستان سادیر جپاروف که میزبان اجلاس است، حضور دارند.
در چارچوب اجلاس، مشارکت گسترده کشورهای غیر عضو و سازمان های بین المللی نیز پیش بینی می شود. مشارکت آذربایجان به عنوان شریک گفتگو SCO در این بستر نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
اجلاس 2025 استراتژی 2035 و کارهای در حال انجام در سال 2026 نشان می دهد که سازمان می خواهد از یک بستر سیاسی اعلامی به یک مکانیسم اقتصادی عملی تبدیل شود.
برجسته ترین پروژه ها:
بانک توسعه SCO
اگر این بانک ایجاد شود، می تواند نقش مهمی در تأمین مالی پروژه های زیربنایی، انرژی، حمل و نقل و سایر پروژه ها در کشورهای عضو ایفا کند. برگزاری چهارمین نشست مشورتی در مورد بانک در ژوئن 2026 نشان می دهد که این فرآیند روی کاغذ باقی نمانده است.
همکاری انرژی
اجرای استراتژی انرژی تا سال 2030 پیش بینی شده است.
انرژی سبز
چین در سال 2025 ابتکار افزایش 10 میلیون کیلووات اضافی در هر یک از ظرفیت های انرژی خورشیدی و بادی در کشورهای SCO را در پنج سال آینده مطرح کرده است.
اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی
در اجلاس 2025، بیانیه ای جداگانه در مورد تعمیق همکاری های بین المللی در زمینه هوش مصنوعی تصویب شد.
امنیت
نهادهای جدیدی مانند مرکز مبارزه با مواد مخدر و مرکز امنیت جهانی ایجاد می شوند.
نقشی که آذربایجان، کشور شریک، می تواند در فضای SCO ایفا کند نیز چند منظوره است. زیرا جغرافیای آذربایجان در اینجا یک مزیت جدی ایجاد می کند. کشور ما به عنوان یک مرکز لجستیکی اصلی برای دسترسی کشورهای عضو SCO به بازار ترکیه و اروپا عمل می کند و در مسیرهای اصلی قرار دارد. به همین دلیل، آذربایجان برای SCO تنها یک شریک گفتگو نیست، بلکه یک قطب ترانزیتی و لجستیکی بالقوه است.
یکی از بزرگترین مزایای آذربایجان مربوط به کریدور میانی است. مسیرهای جایگزین برای اروپا برای چین و آسیای مرکزی به طور فزاینده ای مهم می شوند. در این فرآیند، باکو، آلات، بندر بین المللی تجارت دریایی باکو، باکو-تفلیس-قارص، مسیر ترانس خزر ساختارهای حیاتی هستند.
عامل مهم این است که گسترش همکاری های حمل و نقل و ترانزیت در دستور کار اقتصادی SCO مستقیماً با منافع آذربایجان همپوشانی دارد. در میان مکانیسم های همکاری اقتصادی سازمان، گروه های کاری ویژه ای برای تسهیل ترانزیت، حمل و نقل و تجارت وجود دارد. بنابراین، آذربایجان می تواند از SCO فرصت های ترانزیتی کسب کند.
در مورد انرژی نیز فرصت برای آذربایجان بزرگ است
آذربایجان می تواند نقش ویژه ای در نقشه انرژی فضای SCO ایفا کند. چین مصرف کننده بزرگ انرژی است. آسیای مرکزی دارای ذخایر بزرگ انرژی و مواد خام است. آذربایجان یکی از کشورهای اصلی است که منابع انرژی خزر را به بازارهای اروپا می رساند. ترکیب این سه جهت، آذربایجان را به یک طرف ذینفع در گفتگوی انرژی SCO تبدیل می کند. باکو همچنین در تلاش است تا نقش خود را در زمینه "انرژی سبز"، صادرات برق و ارتباطات انرژی منطقه ای افزایش دهد. این امر با استراتژی همکاری انرژی SCO تا سال 2030 همپوشانی دارد.
عامل چین - یکی از کلیدهای اصلی در سیاست SCO آذربایجان
در اینجا نکته مهم دیگری وجود دارد. ایجاد روابط مشارکت استراتژیک آذربایجان با چین در سال 2024، روابط باکو-پکن را به مرحله جدیدی رساند. این رابطه در چارچوب SCO فرصت های اضافی برای آذربایجان ایجاد می کند. زیرا بزرگترین قدرت اقتصادی و سیاسی سازمان چین است. به عبارت دیگر، تعمیق روابط آذربایجان با SCO به معنای گسترش روابط اقتصادی با چین به یک بستر منطقه ای گسترده تر است. مزیت دیگر برای آذربایجان - امکان حضور روسیه، ایران، آسیای مرکزی و چین در یک بستر است. یکی از ویژگی های اصلی سیاست خارجی آذربایجان حفظ روابط موازی با مراکز قدرت مختلف است. SCO از این نظر یک بستر آماده برای باکو فراهم می کند. آذربایجان با کشورهای عضو SCO که 10 کشور را متحد می کند، روابط دوجانبه دارد. به همین دلیل، SCO می تواند به یک میدان دیپلماتیک اضافی برای سیاست خارجی چند برداری آذربایجان تبدیل شود.
تغییر بزرگ واقعی چیست؟
تفاوت بزرگی بین SCO در سال 2001 و SCO در سال 2026 وجود دارد. در سال 2001، کلمات اصلی: تروریسم - جدایی طلبی - افراط گرایی - امنیت مرزی بود. در سال 2026، بانک - انرژی - حمل و نقل - اقتصاد دیجیتال - هوش مصنوعی - سرمایه گذاری - انرژی سبز - تجارت - لجستیک اضافه شده است. این تنها رشد سازمان نیست. این بازتعریف SCO است. استراتژی 2035 که در سال 2025 تصویب شد، دقیقاً نقشه راه اصلی این تحول است.
فرصت بزرگی برای آذربایجان گشوده می شود
آذربایجان عضو SCO نیست. اما به عنوان یک کشور شریک، فرصت های متعددی برای آذربایجان ایجاد می شود.
شانس تبدیل شدن به یکی از دروازه های ترانزیتی فضای اقتصادی جدیدی که SCO می خواهد بین چین و آسیای مرکزی و اروپا ایجاد کند. مسئله اصلی برای باکو این است که در پروژه های مربوط به حمل و نقل، انرژی و لجستیک SCO حضور داشته باشد. اگر بانک توسعه SCO شکل بگیرد، آذربایجان می تواند طرفی باشد که از این مکانیسم های مالی استفاده می کند.
اگر ارتباطات حمل و نقل چین-آسیای مرکزی-خزر گسترش یابد، آذربایجان می تواند از آن درآمد ترانزیتی کسب کند. اگر همکاری انرژی تعمیق یابد، آذربایجان می تواند پتانسیل انرژی و "انرژی سبز" خود را به این بازار عرضه کند. اگر همکاری دیجیتال و فناوری گسترش یابد، آذربایجان می تواند به اکوسیستم فناوری چین و آسیای مرکزی نزدیکتر شود.
SCO دیگر تنها یک "باشگاه شرقی" نیست
سازمانی که 25 سال پیش توسط شش کشور در شانگهای تأسیس شد، امروز به یک بستر بزرگ اوراسیا تبدیل شده است که 10 کشور عضو، 2 ناظر و 15 شریک گفتگو را متحد می کند.
سوال اصلی اجلاس بیشکک نیز در واقع همین است: SCO چقدر دیگر رشد خواهد کرد، نه، چقدر به یک قدرت واقعی تبدیل خواهد شد؟
اگر بانک توسعه SCO، پروژه های انرژی، کریدورهای حمل و نقل، اقتصاد دیجیتال و مکانیسم های امنیتی واقعاً شروع به کار کنند، 10 سال آینده سازمان می تواند مهمتر از 25 سال گذشته باشد.
اما پیام برای آذربایجان مشخص تر است: باکو کشوری نیست که در آستانه SCO ایستاده باشد - بلکه کشوری است که در تقاطع مسیرهایی قرار دارد که از آن عبور می کنند. دقیقاً به همین دلیل، قدرت آینده SCO به عاملی تبدیل می شود که باید در محاسبات اقتصادی و ژئوپلیتیکی آذربایجان نیز در نظر گرفته شود.
