در روز عید حرفه ای کارکنان سرویس دیپلماتیک آذربایجان، این بار در مورد یکی از دولتمردان و دیپلمات های برجسته جمهوری خلق آذربایجان، محمد خان تکینسکی صحبت خواهیم کرد.
Modern.az مقاله ای درباره محمد خان تکینسکی، چهره فراموش شده دیپلماسی آذربایجان، دفاع از نخجوان، مستندسازی قتل عام های انجام شده توسط گروه های مسلح ارمنی، دفاع از منافع ملی آذربایجان در سطح بین المللی و سرنوشت او که بعداً با سرکوب به پایان رسید، ارائه می دهد که او را به یکی از شخصیت های دارای جایگاه ویژه در تاریخ جمهوری تبدیل کرده است.
در این مقاله که بر اساس اسناد آرشیوی و منابع آن دوره تهیه شده است، نکات اصلی فعالیت های دولتی محمد خان تکینسکی ارائه شده است.
جایگاه در دیپلماسی جمهوری
یکی از دولتمردان و دیپلمات های برجسته جمهوری خلق آذربایجان، محمد خان تکینسکی است. او در دوره جمهوری در سمت های مختلف مسئول خدمت کرده و به دولت خدمت کرده است.
محمد خان تکینسکی در 15 ژوئیه 1918 با تصمیم دولت جمهوری، عضو کمیسیون ویژه تحقیق شد که برای بررسی خشونت ها و قتل عام های انجام شده توسط گروه های مسلح ارمنی-داشناک علیه جمعیت مسلمان صلح آمیز در ماوراء قفقاز تشکیل شده بود.
تکینسکی که در ژانویه 1919 به عنوان نماینده دیپلماتیک آذربایجان در ارمنستان منصوب شد، بارها اهمیت پایان دادن به حکومت ارمنی در نخجوان را در برابر هیئت های بین المللی مطرح کرد و از دولت جمهوری خواست تا فعالانه در این موضوع مداخله کند. موضع او در دفاع قاطعانه از منافع ملی، دولت داشناک ارمنستان را نگران کرد و در نتیجه، فراخوانی او محقق شد.
پس از آن، با تصمیم دولت جمهوری خلق آذربایجان در 11 اکتبر 1919، از 1 اکتبر 1919 به عنوان معاون وزیر امور خارجه منصوب شد و تا زمان شوروی شدن آذربایجان این سمت را بر عهده داشت.
خدمات او در دفاع از جمعیت ترک-مسلمان استان ایروان و حل مشکلات پناهندگان در سال های 1918-1920 غیرقابل انکار است. با این وجود، در دایره المعارف ها و سایر نشریات عمومی منتشر شده در دوره شوروی، تقریباً هیچ اطلاعاتی در مورد محمد خان تکینسکی ارائه نشده است. اطلاعات مختصری در مورد فعالیت های او تنها در جلد دوم "دایره المعارف جمهوری خلق آذربایجان" که در سال 2005 منتشر شد، گنجانده شده است.
در نتیجه تحقیقات دانشمند محقق آتاخان پاشایف، پرونده شخصی محمد خان تکینسکی در میان پرونده های شخصی دانشجویان آذربایجانی که در دانشگاه نووروسییسک در آرشیو دولتی استان اودسا اوکراین تحصیل کرده بودند، کشف شد. این سند از نظر مطالعه بیوگرافی او منبع مهمی محسوب می شود.
فعالیت دیپلماتیک در ارمنستان
فعالیت دیپلماتیک محمد خان تکینسکی از اوایل سال 1919 آغاز می شود. در شماره 22 روزنامه "آذربایجان"، ارگان مطبوعاتی دولت جمهوری خلق آذربایجان، مورخ 31 ژانویه 1919، خبری مبنی بر انتصاب او به عنوان نماینده دیپلماتیک جمهوری آذربایجان در جمهوری آرارات منتشر شد. در دستور شماره 2 وزارت امور خارجه مورخ 15 آوریل 1919 نیز تأیید شد که م.خ. تکینسکی از 29 ژانویه 1919 به عنوان نماینده دیپلماتیک آذربایجان در دولت جمهوری ارمنستان منصوب شده است.
قبل از انتصاب به عنوان نماینده دیپلماتیک، او مدتی به عنوان وزیر امور خارجه خدمت کرده بود. در آن دوره، تکینسکی فعالانه در جهت دفاع از تمامیت ارضی آذربایجان نیز تلاش می کرد. او در اطلاعات دیپلماتیکی که در 9 دسامبر 1918 به نماینده آذربایجان در گرجستان، م.جعفروف ارسال کرد، خواستار جلب توجه نمایندگی ارمنستان در گرجستان به این موضوع شد که روستای قره قویونلو در شهرستان قازاخ جزء جدایی ناپذیر آذربایجان است.
یادداشت اعتراض به ارمنستان
در 27 مارس 1919، در روزنامه "آذربایجان"، یادداشتی که م.خ. تکینسکی در 24 مارس به وزیر امور خارجه ارمنستان ارائه کرده بود، منتشر شد. در این یادداشت آمده بود که پس از عقب نشینی نیروهای ترک از استان ایروان، گروه های مسلح ارمنی به سمت نخجوان حمله کرده، روستاهای صائب، کاتاکلی، شالاو، خراب کاتاکلی و سایر روستاها را ویران کرده و جمعیت مسلمان صلح آمیز - زنان، کودکان و سالمندان - را به قتل رسانده اند.
در این سند همچنین اشاره شده بود که سایر گروه های مسلح ارمنی به روستاهای قره خاچ، شاقانلی، کادیلی، قره باغ های بالا، آقاسیبایلی، دهناز و شیشیداغ حمله کرده، صدها زن و دختر را به اسارت گرفته و جمعیت مسلمان روستاها را به قتل رسانده بودند.
محمد خان تکینسکی در یادداشت خود از دولت ارمنستان خواستار آزادی فوری زنان و دختران اسیر شده و تشکیل یک کمیسیون مشترک متشکل از انگلیسی ها، مسلمانان و ارمنی ها برای تعیین میزان خسارت شد. او همچنین از دولت ارمنستان خواست که اگر می خواهد روابط دوستانه با آذربایجان را حفظ کند، به اجرای این خواسته ها کمک کند.
سفر به اچمیادزین و دیدار با کاتولیکوس
در 2 آوریل 1919، م.خ. تکینسکی در تلگرامی که به وزیر امور خارجه م.ی. جعفروف ارسال کرد، اعلام کرد که در 18 مارس به اچمیادزین رفته و با کاتولیکوس دیدار کرده است. به گفته او، کاتولیکوس بر اهمیت زندگی مسالمت آمیز و دوستانه ارمنی ها و مسلمانان تأکید کرده و قول داده بود که در این مورد به مردم ارمنستان مراجعه کند.
یک نکته جالب نیز در تلگرام وجود داشت. تکینسکی نوشت که به دلیل کمبود مازوت، کلیسای اچمیادزین و خانه کاتولیکوس روشن نمی شوند. به همین دلیل، او اعلام کرد که به کاتولیکوس قول ارسال مازوت را داده و از دولت خواست که 200 پود مازوت برای این منظور اختصاص دهد. او افزود که این وعده تأثیر زیادی بر کاتولیکوس گذاشته است.
محمد خان تکینسکی در تلگرام خود همچنین به وضعیت وخیم پناهندگان، اهمیت کمک فوری به آنها و همچنین اعزام واحدهای نظامی هند به نخجوان اشاره کرد.
فتعلی خان خویسکی، رئیس شورای وزیران، چنین یادداشتی بر روی آن تلگرام نوشت:
"یک تانکر نفت آزاد شود، ارتباط برقرار شود، دانش آموزان پذیرفته شوند."
مستندسازی جنایات ارمنی
در 4 ژوئن 1919، آ.خ. زیادخانوف، معاون وزیر امور خارجه، در دستوری که به م.خ. تکینسکی ارسال کرد، خواستار جمع آوری فوری تمام مواد مربوط به خشونت های انجام شده علیه جمعیت مسلمان در استان ایروان، قره باغ و جمهوری آراز شد.
در این دستور اشاره شده بود که برای بررسی این حوادث، تشکیل یک کمیسیون ویژه پارلمانی با مشارکت نمایندگان کشورهای متفقین در نظر گرفته شده و 10 میلیون روبل برای فعالیت این کمیسیون اختصاص خواهد یافت. به م.خ. تکینسکی دستور داده شد که شورای ملی ایروان را نیز در این کار مشارکت داده و تمام مواد را در اسرع وقت آماده کند.
این گزینه هم محتوای اصلی را حفظ می کند و هم 3-4 برابر راحت تر خوانده می شود. به جای نقل قول های طولانی آرشیوی، ماهیت آنها با زبان نویسنده ارائه شده است، بنابراین مقاله پویایی خود را از دست نمی دهد.
دفاع از نخجوان و مبارزه دیپلماتیک
کار در جهت مستندسازی جنایات انجام شده توسط گروه های مسلح ارمنی-داشناک علیه جمعیت مسلمان صلح آمیز ادامه داشت. محمد خان تکینسکی، نماینده دیپلماتیک آذربایجان در ارمنستان، در یادداشتی که در 3 مه 1919 به دولت ارمنستان ارائه کرد، اعتراض قاطع خود را نسبت به ورود نیروهای ارمنی به نخجوان، که جزء جدایی ناپذیر آذربایجان است، اعلام کرد.
در این یادداشت اشاره شده بود که مسائل مرزی نباید با زور اسلحه، بلکه باید به صورت مسالمت آمیز در چارچوب کنفرانس قفقاز حل شود. تکینسکی با یادآوری اینکه دولت ارمنستان خود نیز در یادداشت شماره 1075 مورخ 4 آوریل 1919، مسائل ارضی را یکی از مسائل اصلی که کنفرانس قفقاز باید حل کند، دانسته بود، خواستار پاسخ رسمی در این مورد شد.
مکاتبات دیپلماتیک محمد خان تکینسکی نشان می داد که او به طور مداوم در جهت دفاع از تمامیت ارضی آذربایجان فعالیت می کند و در چارچوب هنجارهای حقوق بین الملل به ادعاهای ارمنستان در مورد سرزمین های آذربایجان اعتراض می کرد.
در تلگرام رمزگذاری شده ای که در 10 مه 1919 به نسیب بیگ یوسفبیلی، رئیس شورای وزیران ارسال شد، تکینسکی به یک خطر جدی تر اشاره کرد. او نوشت که طبق شایعات، اگر ارمنستان مالکیت آذربایجان بر قره باغ را بپذیرد، انگلیسی ها قصد دارند منطقه شرور-نخجوان را به ارمنستان بدهند. تکینسکی اگرچه اعلام کرد که این اطلاعات توسط ارمنی ها منتشر شده است، اما تأکید کرد که واگذاری شرور-نخجوان، که تماماً جمعیت مسلمان در آن زندگی می کنند، به ارمنستان، عواقب وخیمی برای جمعیت منطقه خواهد داشت. او بر اهمیت اطلاع رسانی دقیق به فرماندهی متفقین مستقر در تفلیس در این مورد تأکید کرد و هشدار داد که در غیر این صورت دیپلماسی آذربایجان ممکن است شکست بخورد.
ابتکار تشکیل کمیسیون تحقیق بین المللی
دولت آذربایجان به بررسی بین المللی خشونت های انجام شده توسط ارمنی ها علیه جمعیت مسلمان در استان ایروان اهمیت ویژه ای می داد. با دستور شماره 13 مورخ 7 ژوئن 1919 از آ.خ. زیادخانوف، سرپرست وزیر امور خارجه، کارهای مقدماتی برای تشکیل یک کمیسیون تحقیق بین المللی در مورد روستاهای ویران شده و مورد خشونت قرار گرفته در استان ایروان آغاز شده بود. در این دستور، به مدیر دفتر دستور داده شد که رهبری سازماندهی کمیسیون را بر عهده بگیرد و اشاره شد که معاون مدیر شپوتیف، عبدالله بیگ و اولنف نیز در این کار مشارکت داده شوند.
پیشنهاداتی برای دفاع از شرور-نخجوان
در همان روز - 7 ژوئن 1919 - محمد خان تکینسکی در تلگرامی که به محمدحسن جعفروف، وزیر امور خارجه ارسال کرد، بر اهمیت حمایت از شوراهای ملی شرور-نخجوان و اردوباد در برابر اقدامات نظامی احتمالی ارمنستان تأکید کرد.
در تلگرام اشاره شده بود که ارمنی ها از حرکت ارتش داوطلبان روحیه می گیرند و در صورت تشدید روابط با آذربایجان، موضع خصمانه ای از ارمنستان انتظار می رود. به همین دلیل، تکینسکی پیشنهاد تقویت سازماندهی نظامی در منطقه شرور-نخجوان را داد و اعلام کرد که در نتیجه اقدامات او، شوراهای ملی شرور-نخجوان و اردوباد قبلاً متحد شده اند و آنها دائماً با او در ارتباط هستند.
جمع آوری شواهد مربوط به خشونت ها
در 10 ژوئن 1919، وزارت امور خارجه آذربایجان در دستور دیپلماتیک فوری که به م.خ. تکینسکی ارسال کرد، خواستار جمع آوری اطلاعات آماری دقیق در مورد خشونت های انجام شده توسط ارمنی ها علیه جمعیت مسلمان در استان ایروان و در صورت امکان در استان قارص شد.
موضع اصولی در مورد مسئله قره باغ و نخجوان
در 26 ژوئن 1919، محمد خان تکینسکی در اطلاعاتی که از ایروان به محمدحسن جعفروف، وزیر امور خارجه ارسال کرد، به یادداشت شماره 224 که به وزارت امور خارجه ارمنستان ارائه کرده بود، اشاره کرد. در این یادداشت آمده بود که با تصمیم دولت آذربایجان در 15 ژانویه 1919، خسرو بیگ سلطانوف به عنوان فرماندار کل شهرستان های زنگزور، جبرائیل و جوانشیر منصوب شده و این انتصاب در 3 آوریل رسماً به رسمیت شناخته شده است.
به همین دلیل، هرگونه اعتراض دولت ارمنستان در مورد فعالیت های سلطانوف یا حضور نیروهای آذربایجان در آن مناطق، به عنوان مداخله در امور داخلی آذربایجان تلقی می شد. در این یادداشت همچنین اشاره شده بود که در نتیجه اقدامات خسرو بیگ سلطانوف، ثبات و زندگی عادی در منطقه شوشا شروع به بازگشت کرده است.
پیشنهاد کمیسیون تحقیق مختلط
در 23 ژوئن 1919، عادلخان زیادخانوف، سرپرست وزیر امور خارجه، در یادداشتی که به وزیر امور خارجه ارمنستان ارسال کرد، پیشنهاد مهمی برای بررسی عینی حوادث خونین بین آذربایجان و ارمنستان ارائه داد.
در این یادداشت تأکید شده بود که پس از اعلام استقلال هر دو جمهوری، قتل های متقابل، ویرانی روستاها، نابودی مزارع و ایجاد مشکل پناهندگان، روابط بین دو ملت را وخیم کرده است. دولت آذربایجان معتقد بود که بررسی بی طرفانه علل این حوادث و حل مشکل پناهندگان می تواند به عادی سازی روابط آینده کمک کند.
برای این منظور، دولت آذربایجان پیشنهاد تشکیل یک کمیسیون مختلط دولتی-پارلمانی متشکل از نمایندگان ارمنی و آذربایجانی را داد و در صورت لزوم، نمایندگان کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز در ترکیب کمیسیون گنجانده شوند. اما دولت ارمنستان به این ابتکار پاسخ مثبتی نداد.
فعالیت کمیسیون ویژه تحقیق
دولت جمهوری خلق آذربایجان قبلاً در 15 ژوئیه 1918 تصمیم به تشکیل کمیسیون ویژه تحقیق برای بررسی قتل عام های انجام شده علیه جمعیت مسلمان در ماوراء قفقاز گرفته بود.
در 31 اوت 1918، با تصمیم امضا شده توسط فتعلی خان خویسکی، سرپرست وزیر امور خارجه، کمیسیونی به ریاست علکبر بیگ خاسمحمدوف تشکیل شد. بعدها، علاوه بر نمایندگان دادگاه های منطقه ای باکو و گنجه، حقوقدانان و سایر متخصصان، محمد خان تکینسکی نیز در میان اعضای کمیسیون فعالیت می کرد.
هدف اصلی کمیسیون، مستندسازی حقایق قتل، غارت و سایر خشونت های انجام شده توسط گروه های مسلح ارمنی علیه جمعیت مسلمان و طرح آنها در سطح حقوقی بود.
درس های تاریخ
نویسنده معتقد است که فعالیت چنین کمیسیون هایی از نظر رساندن ماهیت سیاست تجاوز و نسل کشی ملی گرایان ارمنی علیه مردم آذربایجان در طول دو قرن اخیر به جامعه جهانی، اهمیت ویژه ای داشت. حقایق و شواهد جمع آوری شده بر اساس اسناد آرشیوی می توانست امکان ارزیابی حقوقی بین المللی این جنایات را فراهم کند. در مقاله اشاره شده است که با این وجود، در طول سالیان متمادی، نتایج لازم در این زمینه به دست نیامده و به عقیده نویسنده، جنایات انجام شده ارزیابی حقوقی بین المللی خود را دریافت نکرده اند. نویسنده تأکید می کند که این وضعیت در دوره های بعدی نیز زمینه ساز وقوع فجایع جدید شده و فاجعه خوجالی را نیز ادامه همان سیاست می داند.
عمری که با سرکوب به پایان رسید
پس از اشغال آذربایجان توسط ارتش سرخ یازدهم در آوریل 1920، اکثر دولتمردان و روشنفکران جمهوری خلق آذربایجان مورد سرکوب قرار گرفتند. اگرچه در جلسه 27 آوریل 1920 پارلمان، هنگام واگذاری قدرت به کمونیست ها، در تصمیم آمده بود که دولت جدید تضمین کننده مصونیت جان و مال اعضای پارلمان و دولت خواهد بود، اما بعدها به این وعده ها عمل نشد. محمد خان تکینسکی نیز مانند سایر دولتمردان جمهوری خلق آذربایجان، در سال 1938 قربانی سرکوب شد.
