Dünyada gözlemlenen jeopolitik süreçler ve bölgede oluşan yeni ekonomik durumun etkisiyle İran ile ticari ilişkiler yeniden dikkat çekiyor. Özellikle İran'dan Azerbaycan'a ithal edilen ürünlerin fiyatlarındaki değişiklikler, iç pazarda ürün tedariki ve yakın dönem için fiyat tahminleri ile ilgili konular güncelliğini korumaktadır.
Konuyla ilgili Modern.az'a konuşan Liberal İktisatçılar Merkezi Başkanı Akif Nesirli, ticari ilişkilerde meydana gelebilecek değişikliklerin iç pazara ve tüketici fiyatlarına olası etkisi hakkında şunları kaydetti: Şu anda İran-Azerbaycan sınırında ticaret normal rejimde devam ediyor ve son haftalarda nispi bir sakinlik yaşanıyor.
"Ancak bu sakinlik fiyatlara doğrudan 'ucuzlama' olarak yansımadı. Aksine, bazı ürünlerde hafif bir pahalılık, bazılarında ise mevsimsel bir düşüş var.
İran'dan Azerbaycan'a başlıca tarım ürünleri, inşaat malzemeleri, kimya, polietilen granül, deterjanlar, şekerleme, meyve-sebze, hurma, patates, soğan, yeşillik, çimento, fayans-seramik gelmektedir. Son 2-3 ayda riyal keskin bir değer kaybı yaşadı. İran içinde enflasyon yüzde 40'ın üzerinde. Bu, ihracat fiyatlarını dolar bazında düşürüyor. Sonuç olarak, Azerbaycan pazarında İran menşeli hurma, elma, domates, salatalık, karpuz, kuru meyve, çamaşır tozu, plastik ürünlerde yüzde 5-12 arasında bir ucuzlama gözlemleniyor. Özellikle '8. kilometre' ve toptan satış pazarlarında İran patatesi ve soğanı yerel üründen 20-30 kuruş daha ucuza satılıyor. Bunun nedeni İran'da fazla ürün kalıntısı ve riyalin ucuzlamasıdır."
İktisatçıya göre, ancak lojistik ve ödeme riski fiyatı yeniden yükseltiyor:
"İran bankaları yaptırım altında, para transferleri zorlaştı. Kamyonlar Astara ve Bilesuvar'da gümrükte ek kontrole takıldığında 3-5 gün gecikiyor. Bu maliyet de malın üzerine ekleniyor. Bu yüzden riyal ucuzlasa da, raftaki son fiyat keskin bir şekilde düşmüyor. İran ile ticarette başlıca üç risk var. Birincisi, jeopolitik gerilim yeniden yükselirse, sınır kapatılabilir veya kısıtlama getirilebilir. O zaman İran malları piyasadan çekilir ve yerel ürünün fiyatı hemen yükselir. Özellikle kış aylarında domates, salatalık, yeşillik, patates kıtlığı yaşanır, çünkü bizim sera hacmimiz talebi tam olarak karşılamıyor. İkincisi, döviz riski. Yarın riyal yeniden güçlenirse veya İran ihracata yasak koyarsa, ithalat fiyatı otomatik olarak pahalılaşır. Üçüncüsü, ödeme kanalları. SWIFT çalışmadığı için nakit dolarla iş yapılıyor. Nakit taşıması riskli ve pahalıdır."
A.Nesirli ayrıca, şu anda en çok fiyat düşüşünün meyve-sebze ve deterjanlarda hissedildiğini vurguladı:
"İran hurması geçen yıl 4-5 manat iken, şimdi 2.80-3.20 manat. İran karpuzu, kavunu mevsiminde yerel üründen yüzde 30-40 daha ucuza geliyor. Polietilen ürünler, tek kullanımlık kaplar, şampuan, sabun da yüzde 10'a yakın ucuzladı. Ancak çimento, fayans, demir gibi inşaat malzemelerinde ucuzlama yok, çünkü taşıma maliyeti ve gümrük vergisi yükseldi.
Yakın 3-4 ay için tahmin şöyle. Eğer Hürmüz Boğazı çevresinde askeri gerilim olmaz ve sınır açık kalırsa, İran mallarının fiyatı şimdiki seviyede kalacak. Sonbaharda yerel ürün azaldığında İran patatesi, soğanı, domatesi yeniden piyasayı dengeleyecek ve keskin pahalılığın önüne geçecek. Ancak tam bir istikrar beklemek zor. İran içinde benzin, ekmek fiyatı yükseliyor, ihracatçı devletten sübvansiyon alamadığında malı pahalı satmak zorunda kalıyor."
İktisatçı, fiyat istikrarının şartlı bir kavram olduğunu düşünüyor:
"Küresel petrol, tahıl, lojistik fiyatları yükselirse, İran malı da pahalılaşacak. Üstelik, manatın kuru ve gümrük politikası da rol oynuyor. Riskler devam ediyor: sınırın kapanması, yaptırımların sertleşmesi, riyalin keskin bir şekilde güçlenmesi. Bu üçünden biri gerçekleşirse, İran malları ya piyasadan çekilir ya da yüzde 15-25 pahalılaşır.
Kısacası, şimdi İran ürünleri sayesinde meyve-sebze ve ev kimyasalları segmentinde nispi bir ucuzluk var. Ancak bu, jeopolitiğe bağlıdır. Yarın durum değişirse, ilk darbeyi tüketici fiyatında göreceğiz. Bu yüzden ithalata bağımlılığı azaltmak için yerel sera ve işleme güçlenmelidir" diye sözlerini tamamladı.
