Azerbaycan ile İtalya arasındaki ilişkiler, klasik diplomatik çerçeveyi çoktan aşarak Avrupa-Güney Kafkasya hattında oluşan en istikrarlı ve işlevsel stratejik ortaklık modellerinden birine dönüşmüştür. Bu ilişkilerin temeli siyasi beyanlara dayanmamakta, somut ekonomik ve enerji projeleri üzerine kuruludur.
Enerji-ortaklığın “sert çekirdeği”
Bugün Azerbaycan-İtalya ilişkilerinin merkezinde enerji durmaktadır ve bu tesadüfi değildir. İtalya, Azerbaycan'ın Avrupa'daki en büyük enerji ortağıdır. İstatistiklere göre, İtalya'da tüketilen petrolün yaklaşık yüzde 17'si Azerbaycan menşelidir.
Bununla birlikte, Güney Gaz Koridoru ve onun ana segmentlerinden biri olan TAP projesi de ekonomik yönünün yanı sıra, Avrupa'nın enerji güvenliği mimarisinin önemli bir elementidir. Azerbaycan gazının bu güzergahla Avrupa'ya çıkarılması hem İtalya'nın enerji çeşitlendirmesine hem de AB'nin Rusya bağımlılığını azaltma stratejisine hizmet etmektedir.
Başka bir deyişle, Bakü-Roma hattı Avrupa enerji dengesinde stratejik rol oynayan bir mekanizmaya dönüşmüştür.
Rakamlar ne diyor?
Ekonomik göstergeler bu ortaklığın ölçeğini açıkça ortaya koymaktadır.
2024 yılında iki ülke arasındaki ticaret hacmi 11,3 milyar doları aşmıştır. Bu, İtalya'nın Güney Kafkasya ile ticaretinin yüzde 85'ini oluşturmaktadır. Azerbaycan'ın dış ticaretinde İtalya'nın payı yüzde 24'e ulaşmaktadır.
Bu rakamlar, İtalya'nın özellikle Avrupa yönünde Azerbaycan'ın ana ekonomik “kapısı” olduğunu göstermektedir.
Siyasi irade, stratejik belgeler ve lider diplomasisi
İki ülke arasındaki ilişkilerin bu seviyeye ulaşmasında siyasi irade belirleyici rol oynamıştır. 2014 yılında imzalanan stratejik ortaklık belgesi ve sonraki yıllarda kabul edilen ortak beyanlar işbirliğinin kurumsal temelini oluşturmuştur.
Daha sonra 2020 yılında “çok boyutlu stratejik ortaklığın güçlendirilmesi” hakkındaki belge bu ilişkileri yeni bir aşamaya taşımıştır.
Bu belgeler bir şeyi göstermektedir: Azerbaycan-İtalya ilişkileri durumsal olmaktan uzaktır, uzun vadeli stratejik bir plan üzerine kurulmuştur.
İtalyan şirketleri, ekonomik entegrasyonun gerçek taşıyıcıları
İlişkilerin derinliğini gösteren temel faktörlerden biri de İtalyan şirketlerinin Azerbaycan'daki aktifliğidir. “ENI”, “Saipem”, “Bonatti” gibi büyük şirketler enerji ve altyapı projelerinde milyarlarca avro değerinde sözleşmeler gerçekleştirmişlerdir.
Görünen o ki, mesele ithalat-ihracat ilişkilerini aşarak gerçek yatırım ve teknolojik transfer süreci fazına geçmiştir. Aynı zamanda SOCAR'ın İtalya pazarında aktifleşmesi, özellikle downstream sektörüne girmesi, ilişkilerin “iki yönlü” karakter aldığını göstermektedir.
Yeni aşama, enerji sonrası işbirliği
_nSon yıllarda dikkat çeken nokta, işbirliğinin sadece enerji ile sınırlı kalmamasıdır. Eğitim alanında İtalya-Azerbaycan Üniversitesi projesi, kültür ve insani işbirliği, uzay, savunma ve sanayi alanında mutabakat zaptlarından oluşan geniş paketler mevcuttur. Bu eğilim, ortaklığın “kaynak tabanlı model”den “bilgi ve teknoloji tabanlı model”e dönüştüğünü göstermektedir.
Jeopolitik sonuç, Azerbaycan için Avrupa platformu
İtalya, Azerbaycan için aynı zamanda Avrupa Birliği içinde önemli siyasi dayanaklardan biridir. Tarihsel olarak da Roma, Bakü ile işbirliğinde dengeli ve pragmatik bir duruş sergilemiştir. Bugün ise İtalya fiilen Azerbaycan'ın Avrupa enerji pazarına entegrasyonunda “kapı ülke” rolünü oynamaktadır.
Şimdi Azerbaycan-İtalya ilişkileri klasik ikili işbirliği modelinden farklıdır. Bu ortaklık enerji güvenliği üzerine kuruludur, somut ekonomik sonuçlar vermektedir, siyasi belgelerle sağlamlaştırılmıştır ve giderek çok yönlü bir karakter almaktadır.
İşte bu nedenle bu ilişkileri “stratejik ortaklık” olarak değerlendirmek doğru olmaz, ilişkileri “işlevsel ittifak modeli” olarak karakterize etmek daha doğru görünmektedir. Eğer mevcut dinamik korunursa, Azerbaycan-İtalya hattı yakın yıllarda Avrupa ile entegrasyonun temel sütunlarından birine dönüşebilir.
Elnur EMİROV
