Arxiv
18 Avqust 2018, 12:40 | ƏDƏBİYYAT
İstiqlal mücadiləsi: tarixdən drama

Abid Tahirli

 

(Abay Dağlının «Malazgirtdən Sakaryaya» pyesi əsasında)

 

Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi  Abay Dağlının (Ağayev Cəmil İbrahim oğlu, 1906- Şuşa-1975-İstanbul (?) istiqlal, qurtuluş savaşından bəhs edən  «Malazgirtdən Sakaryaya» (1971) əsəri  mövzu baxımından  onun “Sakarya çətəsi”, «Bir Mayıs gecəsi», «Sakarya» , «Atatürk», «Atamızın gəncliyi» , «Sakaryada 22-ci gün», «Atamızın gəncliyi» , «Ata anıları» , «Albay»  pyeslərinə bənzəsə də, forma, kompozisiya, yaradıcılıq manerası nöqteyi-nəzərindən xeyli fərqlənir. İki  pərdə, beş şəkildən ibarət «Malazgirtdən Sakaryaya»nın  ideya-məzmunu “pyes içində tamaşalar” adlandıra biləcəyimiz əsərdə ustalıqla ifadə olunmuşdur.  Birinci pərdədə əvvəlcə məktəblilərin ifasında  I Gəncin qələmə aldığı və tarixi  Malazgirt döyüşünü əks etdirən «Alp Aslan», sonra isə istiqlal mücadiləsinə- Sakarya uğrunda döyüşlərə  həsr olunan  “Vətən, yaxud Silistrə” pyeslərinin  məşqləri təsvir olunur. Abay Dağlını bu mövzuya sövq edən səbəblər barədə dramaturq “Müəllifdən“ adlı ön sözdə belə  yazır: “Zamanımızda bu kimi xatırlatmaların ən təsirli vasitələri səhnə və pərdə əsərləridir. Mən də bu sahədə və bu əqidə ilə çalışan bir müəlliməm. Böyük tarixi zəfərlərimizdən Malazgirt zəfərinin 900-cü və Sakarya zəfərinin 50-ci ildönümlərnin 1971-ci ildə bayram ediləcəyini düşünərək bu mövzuda ... məktəb və gənclik teatrları üçün bu pyesi yazdım”. 

 

Tarixdən məlumdur ki, Malazgirt döyüşü 1071-ci ildə böyük Səlcuq hökmdarı Alparslan və Bizans imperatoru IV Romen Diogen arasında baş verib. Həmin döyüşdə türk ordusu sayı 4-5 dəfə artıq olan Bizans ordusunu məğlub edib. Malazgirt döyüşü Anadolunun qapılarını türklərə açmış, ən uzunömürlü imperiyanı zəiflətmiş, onun süqutunu sürətləndirmiş, 624 il üç qitəyə, yeddi dənizə hökmranlıq etmiş Osmanlı imperatorluğunu tarixin səhnəsinə çıxmasına zəmin olmuşdur. Qədim və şanlı  türk tarixinə ekskurs edən müəllif Yaşlı mücahidin dili ilə zəfərlərlə zəngin keçmişin bugünkü və gələcək qələbələr üçün ilham və fəxarət mənbəyi olduğunu qeyd edir: “Bizim Malazgirddə axan qanımız  Çanakqalada da axdı,  Sakaryada, Dumlupinarda da axdı. O şanlı savaş  tarixlərini daim müqəddəs zəfər günləri kimi xatırlayırıq. Unutmayın ki, bu günlərə o günlərdən gəldik.

 

Əslində Abay Dağlı pyesinin digər qəhrəmanları da- «Alp Aslan» və  “Vətən, yaxud Silistrə” pyeslərinin yaradıcı heyəti- gənc tələbələr də Vətənpərvər nəslin layiqli nümayəndələridir.  Məşqini həvəslə və həyəcanla ifa etdikləri pyeslərin müəllifi olan  I Gənc I Qıza xitab edərək “ Bilirmisən, məncə, vətən iman ilə bərabərdir. Vətəni sevməyən, Allahını da sevməz deyir”, I Qızın cavabı da gənclərin sarsılmaz əqidə sahibi olduğuna dəlalət edir: “Ah, sən vətəni düşündükcə nə qədər böyüyürsən. Mən də səni düşündükcə könlümdə o qədər böyüklük görürəm. Söylə, mənə belə sözlər söylə. Sanki eşitdikcə həyatım artır. Könlümdə güllər açır. Fikridə günəşlər doğur” . «Alp Aslan» pyesinin müəllifi I Gənc, həm də Alp Aslan obrazını xüsusi səy və həvəslə səhnə məşqini edir. Alp Aslan (I Gənc) Bizans imperatorunun hiyləgər siyasətinə aldanmır, guya sülh danışıqları üçün göndərdiyi elçinin (III Gənc)  əsl niyyətini başa düşür. O, elçi ilə görüşdən sonra  Baş vəzirinə (II Gənc) deyir: “ Siyasət könüldən uzaqdır. İnsan beynində bir bilməcələr yığınıdır. Göz önündə isə dumanlı bir mənzərədir. Fəqət mən bu dumanlı mənzərədə bir şeylər sezirəm. Elə zənn edirəm ki, Bizans sözündə durmayacaq. Bu isə bir son və başlanğıc olur. Ömrünü keçirmiş olanlar tarixə qarışır. Biz yalnız yeni bir yurd deyil, yeni bir çağ yolunu da açacağıq.” Hadisələrin  sonrakı gedişi Alp Aslanın düşündüklərini təsdiqləyir: Bizans sözünə əməl etmir və ilk fürsətdən  türklərə hücum edir. Tələbə aktyorlar – Alp Aslan və Bizans döyüşçüləri məşq zamanı savaş səhnələri yaradırlar. Bunu görən Yaşlı mücahid gənclərin öz aralarında dava-dalaş saldıqlarını zənn edir,  gənclər isə tarixi hadisələrlə bağlı rol oynadıqlarını  dilə gətirməyə çalışsalar da, mücahid  onları dinləmək belə istəmədiyini deyir və gəncləri  qəzəblə qınayır: “Diləmirəm, dinləmək belə istəmirəm. Biz yeni nəsil xoşbəxt  olsun deyə, birəşdik, can verdik, qan verdik. İndi sızmışınız o gənclər? Hər gün bir-birinizlə düşmən kimi savaşırsınız. Təhsil adı ilə oxuduğunuz yalnız açıq-saçıq jurnallardır. Təqlid etdiyiniz isə əcayib dəblərdir. Budurmu modern gənclik? Mən böyük Qazinin sizlərə nəyi əmanət etdiyini gördüm. İndi də sizi belə görəcəkdikmi? ...Sizdən nə fayda varmış vətənə? Belə gəncliyi istəmirik.” Əlbəttə, bir az sonra anlaşılmazlıq aradan qalxır və Yaşlı mücahid gənclərin türkün şanlı tarixini səhnələrdə canlandırmaq və yaşatmaq təşəbbüsünü təqdir edir.  Hətta onlara müraciətlə deyir ki, sizi belə görməklə çox məmnun oldum, duyğulandım,  Sakarya savaşında sevindiyim qədər sevindim. Daha sonra isə  Sakarya  zəfərindən bəhs edən “Vətən, yaxud Silistrə” pyesindən də səhnələr məşq edən   gənclərə istiqlal xatirələrini danışır.

 

Abay Dağlı pyesdə istiqlal savaşı ilə bağlı səhnələri daha əhatəli verməyə çalışır. Müəllifin bu cəhdi  bir sıra məqamlarda o qədər də uğurlu alınmır. Doğrudur, bəzən ehtiyac olmadan əlavə hadisə və epizodların mətnə daxil edilməsi, bəzən əvvəlki pyeslərdə toxunulan mövzunun təkrarı, bəzən də macəraçılıq qətiyyən əsas xəttin inkişafına və pyesin, müəllifin ideyasına xələl gətirmir. Lakin bu məqamlar həssas oxucunun diqqətindən də yayınmır. Abay Dağlı “Albay” pyesində bir-birinə nifrət edən qan davalı iki əsgər haqqında geniş bəhs edir. Kıbrısa qoşun çıxartma hərəkatı zamanı onlar sevinir, kin-küdurəti unudur və qardaş kimi qucaqlaşırlar...Albay İbrahim Qaraoğlanoğlu əsgər və ça­vuş­la­­­ra «Ruhən bəslənirsə, əroğlu ərlər, Daima sağlanır böyük zəfərlər»- deyə xitab edə­rək on­­l­arı cəhalətin, çürük adətlərin təsirindən qurtarmağa, xüsusilə qan davası kimi bə­­­la­dan xilas etməyə çalışır və istəyinə nail olur.  Dramaturq «Malazgirtdən Sakaryaya»  pyesində də bənzər hadisədən danışır, həmin problemi eyni tərzdə təqdim edir: burada da 2-ci çətəci ilə 8-ci çətəci arasında qan davası var. 8-ci çətəci intiqam hissi ilə alışıb yanır. Düşmənlərə əlbir olan xain və   satqın 9-cu çətəciyə onu göstərərək deyir : “ Bax, bax, o öndə gedən sarı çizməli adamı görürsənmi? O, mənim can və qan düşmənimdir. Mən kiçik ikən onun atası mənim babamı öldürmüşdür. İndi mən intiqamımı bu sarı çizməli hərifdən alacağam.” Daha sonra hadisələr  eyni ilə “Albay”dakı ssenari ilə davam edir. Fərq yalnız burdadır ki, o  əsərdə Kıbrıs hərəkatı, bu pyesdə  istiqlal savaşı qan davasını unutdurur.  8-ci çətəci 9-cu çətəciyə deyir: “Mən onunla qan düşməniyəm. Fəqət, bu gün qarşıda daha qanlı düşmən vardır... Doğrusu, Sakaryanın o tərəfinə keçincə utandım. Hər kəs silaha sarılmış. Ölkədəki əski ailə düşmənləri belə barışaraq, omuz-omuza savaşırlar. Abay Dağlı “Sakarya” pyesində işğaldan bəhs edərkən “Böyük aydınları sürdü Maltaya” (145 nəfər nüfuzlu dövlət adamının, yazıçının, generalın, o cümlədən Türkiyə və Azərbaycan tarixində silinməz iz buraxmış Əhməd Ağaoğlunun  da ingilislər tərəfindən Maltaya sürgünü nəzərdə tutulur-T.A) sürgün edildiyi  yazır, burada “Mümtaz münəvvərlər artıq Maltada” deyir. Əlbəttə, eyni mövzudan bəhs edərkən bu qəbildən, buna bənzər məqamlardan qaçmaq bir qədər çətin olur.

Pyesdə ən çox diqqət çəkən, yaddaqalan, sevilən  obrazlardan biri  kəndli nənədir. Nənə istiqlal savaşının qəhrəmanlarından biridir, cəsur və qorxmazdır, ağıllı və tədbirlidir. Düşmənlər onun hüzurunu pozmuş, kəndini viran qoymuş, dağıtmış, evini yandırmış, isti ocağından didərgin salmışlar. Əlinə silah alan nənə yağılardan qisas almaq hissi ilə alışıb yanır: “ Ah, donuzlarla mən də bir qarşılaşsam... Həmən basaram tətiyə. Atəşlə yandıraram onları. Yanan evimin intiqamı deyə. Yıxılan kəndimin intiqamı deyə. Şəhid övladlarımın intiqamı deyə”. Nənə arxa cəbhədə qızlara rəhbərlik etməklə, ön cəbhə üçün ərzaq, yemək tədarükü görməklə işini bitmiş hesab etmir. Yunan zabitlər 1-ci və 2-ci qızları əsir götürmək istərkən nənə sərrast atəşlə zabitin birini öldürür, digərini isə qaçmağa məcbur edir. Nənə ayıq-sayıqdır. Dara düşəndə çətəci cidinə girib “Vətən”, “Millət”, “Qurtuluş”-deyə bağıran, qızların yanında isə “Mən paşazadəyəm”, “sarayzadəyəm”, “padişazadəyəm”- kimi sözlərlə lovğalanan xain və satqın 9-cu çətəci 1-qızı qaçırmaq istəyəndə nənə  “Qorxmayın, qızlarım, mən buradayam- deyir və özünü hadisə yerinə çatdırır. Nənə 9-cu çətəcinin ifşa olunmasında əsas rol oynayır. O, “kişilik yalnız qiyafətlə olmaz”- deyərək silahdaşlarını bu cür satqınlardan ehtiyatlı olmağı tapşırır : “İnanmayın bu hərifə, neçə gündən bəri qeyb olmuşdu, indi çıxıb meydana. Guya ki, əsir düşübmüş. Burada onu yaxalayacaq düşmən-filan görmədik. Bir güllə səsi də eşitmədik. İki donuz vardı. Onları da biz vurduq, gəbərdilər. Abay Dağlı kəndli nənənin timsalında istiqlal savaşında kişilərlə çiyin-çiyinə mücadilə aparan qəhrəman türk qadınlarının obrazını yaratmağa çalışmışdır.

 

Ziyalı surətləri pyesin əsas obrazlarındandır. Onların ikisi- 1-ci Aydın və 2-ci Aydın  3-cü Aydından xarakter, əməl və əqidə baxımından kəskin fərqlənir. 1-ci Aydın İstanbulun işğalından sarsılmışdır, “fəci durumu tam dəhşətiylə”  anlada bilməsə də çətəcilərə deyiləsi xəbərləri var: “Gözəl İstanbulumuzun hər tərəfi qan ağlayır. Boğaz və Mərmərə yabançı zirehllərlə doludur.Küçələrdə yabançı əsgərlər çiyin-çiyinə gəzirlər. Hər tərəfdə dalğalanan yabançı bayraqlarıdır. Saraylar isə öz əyləncələriylə məşğuldur. Xalqın müdhiş nifrəti qarşısında daxili və xarici düşmənlər birləşmişlər. Tənzimat ədəbiyyatının əsas nümayəndələrindən  “Vətən, yaxud Silistrə" əsərinin müəllifi Namiq Kamalın vurğunu 2-ci Aydın  da istiqlalsevərdir.  O, çətəciləri Silistrə  qəhrəmanlarına bənzədir, onları yüksək dəyərləndirərək deyir ki, hər dövr öz qəhrəmanlarını yetişdirir. Sizinlə iftixar edirəm, aslanlarım. Paşa həzrətlərinə də söyləyəcəyəm. Siz bu yeni dövrün yeni İslam(Silistrə qəhrəmanı-T.A)  bəylərisiniz.   Pyesdəki 3-cü Aydın obrazı haqqında düşünəndə istər-istəməz nəhəng fikir və əməl adamı Əhməd bəy Ağaoğlunun “Kaspi” qəzetinin 1903-cü il dekabr saylarında dərc olunan “Bəs bizim ziyalılarımız haradadır?  adlı  məqaləsi yada düşür. İstedadlı publisistin ziyalının vətən, xalq və cəmiyyət qarşısındakı borcu, missiyası, mövqeyi, məsuliyyəti haqqında  müdrik, o gün olduğu kimi, bu gün də aktual səslənən yazısı özünü ziyalı adlandıranlara bir müraciətdir: “...çevrilib ətrafınıza baxın - üzülmək, qüssəyə dalmaq üçün nə qədər əsas, nə qədər səbəb var!  Ürəyin, qəlbin istəkləri yerinə yetməyəndə, qarşıya qoyduqları məqsədə çatmayanda onlar həqiqətən də ağrıyır. Gəlin açıq danışaq: ziyalılarınızın yaşadıqları mühit özünü ziyalı adlandıran adama azacıq da olsa, məmnun qalmaq, həzz almaq üçün hər hansı  imkan verirmi? Kütlənin dərin, sonsuz cahilliyi, ailənin və cəmiyyətin bərbad vəziyyəti, ictimai həyatın ən kiçik işartısının belə mövcud olmaması - məgər bütün bunlar hətta ən iddiasız ziyalını da narahat etməyə, narazı salmağa yetərli deyilmi?  Əgər narazılığa bu qədər əsas varsa, o zaman ziyalılarınız nə üçün bu şəraitlə mübarizə aparmırlar?  Nə üçün yarıtmaz həyatın əsaslarını  zövq və tələblərinə uyğun şəkildə yenidən qurmağa can atmırlar?”. Bu sözlər sanki birbaşa Abay Dağlının pyesindəki 3-cü Aydına ünvanlanmışdır. Onun  təfəkkür  tərzi, kölə xisləti ikrah hissi doğurur. O, İstanbulu işğal edən 7 dövlətin siyasətini, padşahın təslimçi mövqeyini təqdir edir, həmvətənlərini istiqlal mücadiləsindən çəkinməyə dəvət edərək deyir: “Yabançılar hər işimizi yapacaqlar. Daha doğrusu, bizi həm yaşatmaq, həm də savunmaq üçün böyük bir dövlətin mandasını (himayə- T.A) istəyəcəyiz”. 3-cü Aydın istiqlal mücadiləsinə qoşulan cətəçiləri “köylü, möylü” adlandırır, onlara qaynayıb-qarışmır, özünü “qara camaatın” fövqündə tutur,1-ci Aydının dediyi kimi, belələri sadəcə yabançı heyranı deyil, yabançı cəsuslarıdır.

Abay Dağlı əsərlərində vətən sevgisini, vətən həsrətini,  həyatın ağrı-acılarını, xalqın istək, arzularını,  azadlıq ruhunu, oğul və qızların qəhrəmanlığını, cəsur əməllərini, səciyyəvi milli xüsusiyyətlərini mənəvi dəyərlərini, yaşam tərzini, fikir-düşüncə özünəməxsusluğunu ifadə etmək və daha qabarıq çatdırmaq üçün Aşıq obrazının imkanlarından bəhrələnməyə səy etmişdir. Hələ gənclik illərindən mehrini, məhəbbətini ədəbiyyata salan Abay Dağlı yaxşı bilirdi ki, aşıq sənəti yalnız poetik düşüncə nümunəsi deyil, xalqın müdrikliyinin, çoxəsrlik təcrübəsinin, mədəniyyətinin təzahürüdür. O, şifahi nitqin zənginliyi və müxtəlifliyi, təsir gücü ilə  fərqlənir, onda xalqın dilinin sadəliyi, poetikliyi və gözəlliyi, əvəzolunmaz emosionallığı əks olunur.  Təsadüfi deyil ki. dramaturq əvvəlki əsərlərində də- “Atatürk-cəbhələrdə və  Çan­ka­ya­da”, “Sakarya”, “Sakarya çətəsi”, “Dədə Qorqud” pyeslərində də Aşıq obrazı yaratmışdır. Doğrudur, ədibin «Malazgirtdən Sakaryaya» pyesində yaratdığı Gənc Aşıq obrazı da daha epizodik xarakter daşıyır və nisbətən passivdir, lakin o da müəllif ideyasının həyata keçirilməsində müəyyən rol oynayır. Gənc Aşıq daim çətəcilərin sırasındadır, sazı, sözü ilə onları ruhlandırır, qələbəyə inamını artırır, lazım gələndə isə düşmən qabağına əli silahlı çıxır Onun qoşmalarındakı

 

“Yerimin, yurdumun bu günlərində

Bir əsgər olub da işə yarayım”, yaxud

“Siperdən sipərə hər kəsdən öncə,

Düşməni qovmağa bir yol arayım” və yaxud

“Bir qanlı cəbhədir bütün buralar,

Qurşunlar köksümü bəlkə yaralar”

 

kimi misralar  deyilən fikirlər üçün tutarlı əsadır.

 

Yuxarıda «Malazgirtdən Sakaryaya» pyesi haqqında deyilənləri yekunlaşdıraraq aşağıdakı qənaətlərə gəlmək mümkündür. Abay Dağlının bu pyesi:

 

- Azərbaycan mühacirət irsinin, Abay Dağlı yaradıcılığının diqqətəlayiq nümunələrindəndir;

- ideya-məzmununun milliliyi, xəlqiliyi, dilinin sadəliyi, koloriti ilə diqqəti cəlb edir;

- qələmə alındığı dövrdə olduğu kimi, bu gün də aktualdır, əhəmiyyətlidir və gənlərə vətən məhəbbəti, istiqlal  sevgisi, ədalətli, sədaqətli  olmaq, milli köklərə, mütərəqqi adət-ənənlərə, mənəvi dəyərlərə hörmət kimi nəcib xüsusiyyətlər aşılayır;

- şanlı tarixi, ataların qəhrəmanlıq yolunu unutmamaq və baş verənlərdən nəticə çıxarmaq,  böyüyən nəsli bədxah qüvvələrin məkrli niyyətlərinə qarşı  həmişə ayıq-sayıq ruhda tərbiyə etmək baxımında gözəl örnəkdir;

- mühacirət ədəbi irsinin, onun problemlərinin araşdırılması nöqteyi nəzərindən faydalı ədəbi mənbədir;

- estetik dəyəri və bədii siqləti klassik daram janrının, sənətinin tələblərinə tam cavab verməsə də, yüksək ideyalar təlqin etmək və didaktik cəhətdən dəyərli ədəbi sərvətdir.

 

 

 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Yeni rəsm əsəri: Dədə Qorqud və Napoleon bir arada 21 Aprel 2019, 18:29 Kamal Kılıçdaroğlu döyüldü - FOTOLAR 21 Aprel 2019, 18:07 General Bakı Qarnizonu ilə bağlı tapşırıq verdi 21 Aprel 2019, 18:03 Bakıda it 4 yaşlı uşağın üzünü parçaladı - FOTO 21 Aprel 2019, 17:58 AvroLiqanın kuboku Moskvada təqdim olundu 21 Aprel 2019, 17:05 Gürcüstanda aksiya -Polis qazdan və rezin güllədən istfadə etdi 21 Aprel 2019, 16:42 11-ci sinif şagirdləri buraxılış imtahanları veridilər - YENİLƏNİB 21 Aprel 2019, 16:00 Azərbayacn Xarici İşlər Nazirliyindən Şri-Lankada baş verən terrora MÜNASİBƏT 21 Aprel 2019, 15:54 Tovzda 70 yaşlı kişi bıçaqlandı 21 Aprel 2019, 15:40 Dövlət qulluqçusu olmaq istəyənlər imtahan verdi   21 Aprel 2019, 15:10 Şri-Lankada terror aktlarının sayı 8-ə çatdı 21 Aprel 2019, 14:29 Sabahın HAVASI: Yağışlı, küləkli olacaq 21 Aprel 2019, 13:39 10 min dollardan çox kredit borcu olanlara da güzəşt ediləcək   21 Aprel 2019, 13:30 Avtobus  qəzasında xəsarət alanlar evə buraxıldı - YENİLƏNİB 21 Aprel 2019, 13:22 Fransanın Nant şəhərində Azərbaycan məktəbi açıldı   21 Aprel 2019, 12:29 Gömrükdən malların və avtomobillərin keçirilməsi qaydasında DƏYİŞİKLİK 21 Aprel 2019, 12:01 Kürdəmirdə YANĞIN:  5 nəfər yaralandı 21 Aprel 2019, 11:58 Şri-Lankada 6 partlayış: 160 ölü, 500-dən çox yaralı - FOTOLAR- YENİLƏNİB 21 Aprel 2019, 11:28 Kürdə suyun səviyyəsi artdı 21 Aprel 2019, 11:19 Meriya Bəhram Bağırzadə və Tahir İmanova yer bəyəndirə bilmir 21 Aprel 2019, 10:49 Ukraynada prezident seçkilərinin II turu keçirilir 21 Aprel 2019, 10:26 Doğum və ölüm günü bir yerdə qeyd olunan aktrisa - Məşhur cütlüyün ailə FACİƏSİ - FOTOLAR 21 Aprel 2019, 09:49 Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam edir 21 Aprel 2019, 09:44 Rektor gənclərə daha 10 tövsiyə verdi: “Hər işi öz zamanında görün” 21 Aprel 2019, 09:26 Tanrı pıçıltısını sözə çevirə bilən xanım 21 Aprel 2019, 09:11 Bakıda mənzildən qadın meyiti tapıldı 21 Aprel 2019, 00:54 Bakıda 17 yaşlı gənc bıçaqlandı 21 Aprel 2019, 00:39 Sükut günündə 250 pozuntu 21 Aprel 2019, 00:23 Elinanın ölümündə  suçlanan icra başçısının müavini: "Videonu mən çəkmişəm" - AÇIQLAMA  21 Aprel 2019, 00:08 Sumqayıtdakı davada 2 nəfər xəsarət alıb 20 Aprel 2019, 23:38