Bu gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ilk dəfə dövlət başçısı seçilməsindən 23 il ötür.
2003-cü il oktyabrın 15-də keçirilən prezident seçkilərində rəsmi nəticələrə əsasən, səslərin 76,84 faizini qazanan İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilib. Maraqlıdır ki, onun ikinci dəfə prezident seçilməsi də məhz oktyabrın 15-nə təsadüf edib. Belə ki, 2008-ci ilin eyni tarixində keçirilən seçkilərdə İlham Əliyev 88,73 faiz səslə növbəti müddətə dövlət başçısı seçilib.
Modern.az İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, hərbi və beynəlxalq münasibətlər sahələrində yaşadığı əsas hadisələrə nəzər salıb.
Birinci prezidentlik dövrü (2003–2008): İqtisadi inkişaf və böyük enerji layihələri
İlham Əliyevin ilk prezidentlik dövrü Azərbaycanda neft gəlirlərinin sürətlə artması, iri infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və iqtisadiyyatın genişlənməsi ilə yadda qalıb.
Bu mərhələdə Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının dünya bazarına çıxarılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Ölkənin əsas neft ixrac marşrutlarından biri olan Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri 2006-cı ildə istifadəyə verilib. Bununla da Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda hasil olunan neftin Aralıq dənizi vasitəsilə beynəlxalq bazarlara nəqli üçün yeni imkanlar yaranıb.
Eyni zamanda, Bakı–Tbilisi–Ərzurum kimi tanınan Cənubi Qafqaz qaz kəməri vasitəsilə Azərbaycan qazının Gürcüstan və Türkiyə bazarlarına çatdırılmasına başlanılıb. Bu layihələr Azərbaycanın regional enerji təchizatında rolunu artırıb.
Ölkənin nəqliyyat potensialının genişləndirilməsi məqsədilə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu layihəsinin həyata keçirilməsinə başlanılıb. Layihənin təməlqoyma mərasimi 2007-ci ildə keçirilib.
İqtisadi sahədə əsas istiqamətlərdən biri neft gəlirlərinin infrastrukturun yenilənməsinə və regionların inkişafına yönəldilməsi olub. 2004-cü ildə regionların sosial-iqtisadi inkişafına dair ilk Dövlət Proqramı qəbul edilib. Proqram çərçivəsində bölgələrdə yol, elektrik enerjisi, qaz, su və digər kommunal infrastrukturun yaxşılaşdırılması, yeni müəssisələrin və iş yerlərinin yaradılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilib.
Bu dövrdə əhalinin sosial müdafiəsi, əməkhaqqı və pensiyaların artırılması, təhsil və səhiyyə infrastrukturunun yenilənməsi də dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri sırasında yer alıb.
Xarici siyasətdə Azərbaycan Avropa İttifaqı ilə 2004-cü ildə başladılmış Avropa Qonşuluq Siyasəti çərçivəsində əlaqələrini inkişaf etdirib. Həmçinin beynəlxalq və regional təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində fəaliyyətini davam etdirib.
Beləliklə, 2003–2008-ci illər Azərbaycanın enerji ixracı imkanlarının genişləndiyi, neft gəlirlərinin iqtisadi inkişafda mühüm rol oynamağa başladığı mərhələ kimi xarakterizə olunur.
İkinci prezidentlik dövrü (2008–2013): Beynəlxalq diplomatiya
2008-ci il oktyabrın 15-də keçirilən prezident seçkilərində İlham Əliyev ikinci dəfə dövlət başçısı seçilib.
Bu dövrdə Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı ilə yanaşı, ölkənin beynəlxalq təşkilatlardakı təmsilçiliyi, diplomatik əlaqələri və texnoloji imkanları genişlənib.
Xarici siyasətdə ən mühüm hadisələrdən biri 2011-ci ildə baş verib. Azərbaycan ilk dəfə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2012–2013-cü illər üzrə qeyri-daimi üzvü seçilib. Bu hadisə ölkənin beynəlxalq diplomatik fəaliyyətində əlamətdar mərhələ olub.
Texnologiya sahəsində də mühüm addım atılıb. 2013-cü il fevralın 8-də Azərbaycanın ilk telekommunikasiya peyki – “Azerspace-1” orbitə buraxılıb. Bununla Azərbaycan kosmik xidmətlər göstərən ölkələr sırasına daxil olub və peyk rabitəsi sahəsində yeni fəaliyyət istiqaməti formalaşıb.
Hərbi sahədə isə 2010-cu ildə Azərbaycanın Hərbi Doktrinası qəbul edilib. Sənəd ölkənin hərbi təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirib.
Bu illərdə müdafiə sənayesinin inkişaf etdirilməsi, Silahlı Qüvvələrin maddi-texniki bazasının yenilənməsi və ordunun müasir silah və texnika ilə təchizatı istiqamətində tədbirlər davam etdirilib.
Eyni zamanda, Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində iştirakını genişləndirmək məqsədilə Cənub Qaz Dəhlizi təşəbbüsünün inkişafına yönəlmiş danışıqlarda fəal iştirak edib.
Beləliklə, ikinci prezidentlik dövrü Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyada daha geniş təmsil olunduğu, kosmik sənayeyə daxil olduğu və müdafiə potensialını inkişaf etdirdiyi mərhələ kimi yadda qalıb.
Üçüncü prezidentlik dövrü (2013–2018): Konstitusiya dəyişiklikləri, Aprel döyüşləri və beynəlxalq tədbirlər
2013-cü il oktyabrın 9-da keçirilən prezident seçkilərində rəsmi nəticələrə əsasən, İlham Əliyev səslərin 84,54 faizini qazanaraq üçüncü dəfə dövlət başçısı seçilib.
Bu mərhələ ölkənin siyasi idarəetmə sistemində dəyişikliklərin aparılması, hərbi əməliyyatlar, iri enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişafı, eləcə də beynəlxalq idman tədbirlərinin təşkili ilə yadda qalıb.
2016-cı il sentyabrın 26-da keçirilən referendum nəticəsində Azərbaycan Konstitusiyasına bir sıra dəyişikliklər edilib. Həmin dəyişikliklərə əsasən, prezidentin səlahiyyət müddəti 5 ildən 7 ilə artırılıb, Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər institutları yaradılıb.
2017-ci il fevralın 21-də Mehriban Əliyeva Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti təyin edilib.
Hərbi sahədə bu dövrün ən mühüm hadisələrindən biri 2016-cı ilin 2–5 aprel tarixlərində baş vermiş Aprel döyüşləri olub.
Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl rayonunun Lələtəpə yüksəkliyi və Tərtər rayonunun Talış kəndi ətrafındakı bir sıra strateji mövqelər Azərbaycan qüvvələrinin nəzarətinə keçib.
Aprel döyüşləri uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsində təmas xəttində vəziyyəti dəyişdirən mühüm hərbi hadisələrdən biri olub.
Enerji sektorunda isə 2015-ci ildə Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəmərinin (TANAP) təməli qoyulub. Layihə Azərbaycan qazının Türkiyə üzərindən Avropaya nəqlini nəzərdə tutan Cənub Qaz Dəhlizinin əsas hissələrindən biridir.
2017-ci il sentyabrın 14-də “Azəri–Çıraq–Günəşli” yataqlar blokunun işlənilməsi üzrə yenilənmiş hasilatın pay bölgüsü sazişi imzalanıb. Bununla yataqların işlənilməsi müddəti 2050-ci ilədək uzadılıb.
Həmin il oktyabrın 30-da Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun rəsmi açılışı keçirilib. Layihə Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat bağlantılarındakı rolunun güclənməsinə şərait yaradıb.
Bu dövrdə Azərbaycan beynəlxalq idman tədbirlərinə də ev sahibliyi edib. 2015-ci ildə Bakıda ilk Avropa Oyunları, 2017-ci ildə isə IV İslam Həmrəyliyi Oyunları təşkil olunub. 2016-cı ildən başlayaraq Bakı Formula 1 yarışlarının keçirildiyi şəhərlər sırasına daxil olub.
Bütün bunlar 2013–2018-ci illəri siyasi institusional dəyişikliklərin, beynəlxalq tədbirlərin və iri regional layihələrin ön plana çıxdığı dövrə çevirib.
Dördüncü prezidentlik dövrü (2018–2024): Vətən müharibəsi və ərazi bütövlüyünün bərpası
2018-ci il aprelin 11-də keçirilən növbədənkənar prezident seçkilərində İlham Əliyev rəsmi nəticələrə əsasən, səslərin 86,02 faizini qazanaraq dördüncü dəfə Azərbaycan Prezidenti seçilib.
Bu dövr Azərbaycanın müasir tarixində ərazi bütövlüyünün bərpası, Qarabağda hərbi-siyasi vəziyyətin dəyişməsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yenidənqurma işlərinin başlanması ilə xüsusi yer tutur.
2018-ci ilin mayında Naxçıvan istiqamətində həyata keçirilən Günnüt əməliyyatı nəticəsində Şərur rayonunun Günnüt kəndi və ətrafındakı bir sıra strateji yüksəkliklər Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçib.
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan və Azərbaycan arasında 44 gün davam edən İkinci Qarabağ müharibəsi başlayıb.
Hərbi əməliyyatlar zamanı Azərbaycan Ordusu Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa şəhərlərini, eləcə də çoxsaylı yaşayış məntəqələrini nəzarətə götürüb.
Noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin Azərbaycan qüvvələrinin nəzarətinə keçməsi müharibənin gedişində həlledici hadisələrdən biri olub.
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırılıb. Razılaşmaya əsasən, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları Azərbaycana qaytarılıb.
Bundan sonra Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə başlanılıb.
2021-ci ildə Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı, 2022-ci ildə isə Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı istifadəyə verilib. Bölgədə avtomobil yolları, tunellər, elektrik stansiyaları və digər infrastruktur obyektlərinin tikintisi həyata keçirilib.
2022-ci ildə Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb. “Ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında yenidən qurulan Ağalı işğaldan azad edilmiş ərazilərə ilk mütəşəkkil köç mərhələlərindən birinin ünvanı olub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi istiqamətində növbəti mühüm hadisələr 2023-cü ildə baş verib.
Həmin il aprelin 23-də Azərbaycan Ermənistanla sərhəddə, Laçın–Xankəndi yolunun başlanğıcında sərhəd-buraxılış məntəqəsi yaradıb.
2023-cü il sentyabrın 19–20-də Azərbaycan Qarabağda lokal antiterror tədbirləri adlandırdığı hərbi əməliyyat keçirib. Əməliyyatdan sonra bölgədəki erməni silahlı birləşmələri tərksilah edilməyə razılaşıb və Azərbaycan Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa edib.
Ardınca Xankəndi, Xocalı, Ağdərə və Xocavənd şəhərlərində Azərbaycanın dövlət bayrağı ucaldılıb. Qarabağın erməni əhalisinin böyük əksəriyyəti isə həmin hadisələrdən sonra Ermənistana köçüb.
Bu dövrdə enerji diplomatiyasında da əhəmiyyətli hadisələr yaşanıb. 2020-ci ilin sonunda Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) vasitəsilə Azərbaycan qazının Avropaya kommersiya nəqlinə başlanılıb.
Xarici siyasətdə əsas hadisələrdən biri 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycan və Türkiyə arasında Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması olub. Sənəd iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirib.
Azərbaycan həmçinin 2019–2024-cü illərdə Qoşulmama Hərəkatına sədrlik edib. Bu müddətdə, xüsusilə COVID-19 pandemiyası dövründə, beynəlxalq əməkdaşlıq və vaksinlərə bərabər çıxışla bağlı təşəbbüslər irəli sürüb.
Ölkə daxilində pandemiya ilə əlaqədar karantin tədbirləri tətbiq edilib, səhiyyə infrastrukturunun genişləndirilməsi və iqtisadi dəstək proqramlarının həyata keçirilməsi istiqamətində qərarlar qəbul olunub.
Beləliklə, 2018–2024-cü illər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və Qarabağ üzərində suveren nəzarətini bərpa etdiyi, eləcə də müharibədən sonrakı bərpa prosesinə başladığı mərhələ kimi tarixə düşüb.
Beşinci prezidentlik dövrü (2024-cü ildən): Suverenlikdən sonrakı mərhələ və yeni prioritetlər
2024-cü il fevralın 7-də Azərbaycanda növbədənkənar prezident seçkiləri keçirilib.
Bu seçkilər Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış bütün ərazisində, o cümlədən Xankəndi, Şuşa, Xocalı və digər Qarabağ yaşayış məntəqələrində təşkil edilməsi ilə əvvəlki seçkilərdən fərqlənib.
Rəsmi nəticələrə əsasən, İlham Əliyev seçicilərin 92,12 faiz səsini qazanaraq beşinci dəfə Azərbaycan Prezidenti seçilib.
Yeni prezidentlik dövrünün əsas istiqamətlərindən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işlərinin davam etdirilməsi, keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıdışının genişləndirilməsi və Qarabağla Şərqi Zəngəzurun ölkənin iqtisadi həyatına inteqrasiyasıdır.
“Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində yeni yaşayış kompleksləri, məktəblər, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər tikilir, bölgənin enerji və nəqliyyat infrastrukturu inkişaf etdirilir.
2024-cü ildə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması bölgənin təhsil və elmi potensialının formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlardan biri olub.
2025-ci il mayın 28-də Laçın Beynəlxalq Hava Limanının açılışı keçirilib. Bununla da işğaldan azad edilmiş ərazilərdə inşa olunan üçüncü beynəlxalq hava limanı istifadəyə verilib.
Beynəlxalq siyasətdə isə 2024-cü ilin noyabrında Azərbaycanın BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasına – COP29-a ev sahibliyi etməsi mühüm hadisələrdən biri olub.
Bakıda keçirilən konfransda iqlim maliyyələşdirilməsi, emissiyaların azaldılması, yaşıl enerji keçidi və inkişaf etməkdə olan ölkələrə maliyyə dəstəyi kimi məsələlər müzakirə edilib.
Eyni zamanda, Azərbaycan xarici siyasətində Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, Orta Dəhlizin inkişafı, regional nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi və enerji tərəfdaşlıqlarının şaxələndirilməsi istiqamətləri aktuallığını qoruyur.
Postmünaqişə mərhələsində Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və davamlı sülhün təmin edilməsi də xarici siyasətin əsas gündəm məsələləri sırasındadır.
23 ilin yekunu
2003-cü il oktyabrın 15-dən ötən 23 il Azərbaycanın siyasi və iqtisadi həyatında genişmiqyaslı dəyişikliklərlə müşayiət olunub.
Bu müddətdə ölkənin beynəlxalq enerji bazarlarındakı rolu genişlənib, yeni neft və qaz ixrac marşrutları istifadəyə verilib, nəqliyyat infrastrukturu inkişaf etdirilib və Azərbaycanın tranzit imkanları artıb.
Texnoloji sahədə ilk milli telekommunikasiya peykinin orbitə buraxılması, beynəlxalq idman və diplomatik tədbirlərin təşkili, yeni regional əməkdaşlıq formatlarında iştirak ölkənin beynəlxalq fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərini formalaşdırıb.
Hərbi-siyasi baxımdan ən böyük dəyişiklik isə 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və Qarabağ üzərində suveren nəzarətini bərpa etməsi olub.
Bunun ardınca Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşayışın bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması yeni mərhələnin əsas istiqamətlərinə çevrilib.
Bununla yanaşı, 23 illik dövrün qiymətləndirilməsi yalnız həyata keçirilmiş layihələrin miqyası ilə məhdudlaşmır. İqtisadiyyatın neft-qaz gəlirlərindən asılılığının azaldılması, qeyri-neft sektorunun inkişafı, sosial rifahın yüksəldilməsi, dövlət institutlarının fəaliyyəti və idarəetmədə şəffaflıq kimi məsələlər də ölkənin uzunmüddətli inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanlarının genişlənməsi, regional mövqeyinin dəyişməsi, ərazi bütövlüyünün bərpası və postmünaqişə dövründə yeni inkişaf prioritetlərinin formalaşması ilə xarakterizə olunur.
