پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، یکی از پایگاههای نظامی اصلی روسیه در قفقاز جنوبی، امروز نیز در شهر گیومری ارمنستان قرار دارد. پایگاه نظامی ۱۰۲ روسیه بیش از ۳۰ سال است که یکی از عناصر اصلی چشمانداز نظامی-سیاسی منطقه است.
وبسایت Modern.az مقالهای درباره پایگاه نظامی ۱۰۲ روسیه، که موضوع اصلی بحثهای اخیر است، ارائه میدهد.
پایگاه نظامی ۱۰۲ در گیومری از نظر حضور نظامی روسیه در قفقاز جنوبی، اهمیت ویژهای برای مسکو دارد. روسیه علاقهمند به ماندن آن در ارمنستان است: قرار گرفتن این پایگاه در نزدیکی مرز با ترکیه، عضو ناتو، برای روسیه اهمیت جداگانهای دارد.
جالب است که با وجود مشکلات جدی در روابط ارمنستان با روسیه در سالهای اخیر، تعلیق واقعی مشارکت ایروان در سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) و گسترش همکاریهای نظامی-سیاسی با غرب، پایگاه ۱۰۲ همچنان فعال است.
علاوه بر این، مدت فعالیت قانونی آن تا سال ۲۰۴۴ تمدید شده است.
اما این پایگاه چگونه در ارمنستان مستقر شد و چرا مسکو علاقهمند به حفظ نیروی نظامی در گیومری است؟
واحد نظامی به ارث رسیده از ارتش شوروی
پایگاه نظامی ۱۰۲ در سال ۱۹۹۵ بر اساس توافقنامه بیندولتی امضا شده بین مسکو و ایروان رسمیت یافت. اما محاسبه تاریخ آن از سال ۱۹۹۵ کاملاً صحیح نخواهد بود.
در دوران شوروی، در قلمرو گیومری کنونی – لنیناکان آن زمان – تشکیلات نظامی بزرگ اتحاد جماهیر شوروی مستقر بود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بخش اصلی نیروهای نظامی روسیه که در ارمنستان باقی ماندند، بر اساس این زیرساخت نظامی شکل گرفتند.
بدین ترتیب، لشکر ۱۲۷ تفنگداران موتوری شوروی در گیومری در سال ۱۹۹۴ به پایگاه نظامی ۱۰۲ روسیه تبدیل شد.
اما وضعیت حقوقی پایگاه کمی بعد رسمیت یافت.
در ۱۶ مارس ۱۹۹۵، توافقنامهای بین مسکو و ایروان در مورد استقرار پایگاه نظامی روسیه در قلمرو ارمنستان امضا شد. این سند به یکی از مبانی حقوقی اصلی همکاری روسیه و ارمنستان در زمینه امنیت تبدیل شد. این توافقنامه در سال ۱۹۹۷ به اجرا درآمد.
منطق این توافق روشن بود: روسیه نیروی نظامی در ارمنستان حفظ میکند و در مقابل، مسکو نقش مهمی در تضمین امنیت ارمنستان ایفا میکند.
در آن زمان، این مسئله برای ارمنستان اهمیت ویژهای داشت.
زیرا در آن دوره، ارمنستان از جنگ با آذربایجان خارج شده بود، مرز با ترکیه بسته بود و سیستم امنیتی در منطقه هنوز در مرحله شکلگیری بود.
چرا گیومری؟
برای پاسخ به این سوال، کافی است به نقشه نگاه کنید.
شهر گیومری بسیار نزدیک به مرز ارمنستان با ترکیه قرار دارد.
این امر به پایگاه، نه تنها یک شیء نظامی صرفاً در داخل ارمنستان، بلکه وضعیت یک پایگاه نظامی استراتژیک روسیه در نقشه ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی را میدهد.
گیومری از چندین جهت برای روسیه اهمیت دارد:
- نزدیکی به مرز ترکیه؛
- حفظ حضور نظامی در قفقاز جنوبی؛
- تضمین همکاری نظامی با ارمنستان؛
- امکان تأثیرگذاری بر توازن قوا در منطقه؛
- حفظ تنها پایگاه نظامی بزرگ دائمی ارتش روسیه در قفقاز جنوبی.
پایگاه ۱۰۲ برای روسیه نیز یک عنصر مهم در سیاست نظامی در فضای پساشوروی محسوب میشود.
اولین توافق ۲۵ ساله بود، سپس چه اتفاقی افتاد؟
یکی از جالبترین نکات در اینجا همین است.
بر اساس توافقنامه ۱۹۹۵، مدت زمان ماندن پایگاه نظامی روسیه در ارمنستان در ابتدا ۲۵ سال تعیین شده بود.
یعنی طبق آن توافق، پایگاه باید در سال ۲۰۲۰ از ارمنستان خارج میشد.
اما در سال ۲۰۱۰، وضعیت به طور اساسی تغییر کرد.
در ۲۰ اوت ۲۰۱۰، ارمنستان و روسیه پروتکل شماره ۵ را به توافقنامه اضافه کردند.
با این پروتکل، مدت زمان ماندن پایگاه در ارمنستان از ۲۵ سال به ۴۹ سال افزایش یافت و تا سال ۲۰۴۴ تمدید شد. طرف روسی بعداً این سند را تصویب کرد و پروتکل در ۶ ژوئیه ۲۰۱۱ به اجرا درآمد.
بدین ترتیب، حضور نظامی روسیه که قرار بود در سال ۲۰۲۰ به پایان برسد، ۲۴ سال دیگر تمدید شد.
پروتکل سال ۲۰۱۰ مأموریت پایگاه را نیز به نوعی گسترش داد.
در توافقنامه ۱۹۹۵، پایگاه عمدتاً با دفاع از منافع روسیه و مسائل امنیتی در امتداد مرزهای خارجی اتحاد جماهیر شوروی سابق مرتبط بود.
در سال ۲۰۱۰، تغییر مهمی در سند ایجاد شد.
بر اساس فرمول جدید، پایگاه روسیه باید به همراه نیروهای مسلح ارمنستان، امنیت ارمنستان را تأمین میکرد.
یعنی مشارکت نظامی مسکو از نظر حقوقی به طور آشکارتر به بخشی از سیستم امنیتی ارمنستان تبدیل شد.
در مقابل، روسیه نیز متعهد شد که به نیروهای مسلح ارمنستان در تأمین سلاحها و تجهیزات نظامی مدرن کمک کند.
در اظهارات طرف روسی در آن دوره، یکی از اهداف اصلی ماندن پایگاه در ارمنستان، حفظ ثبات منطقهای و تضمین امنیت دو کشور ذکر شد.
بر اساس تغییرات سال ۲۰۱۰، فعالیت پایگاه میتواند پس از سال ۲۰۴۴ نیز به طور خودکار تمدید شود.
بنابراین، گفتن اینکه «پایگاه در سال ۲۰۴۴ حتماً بسته خواهد شد» نیز کاملاً صحیح نیست.
پایگاه ۱۰۲ چقدر قدرتمند است؟
در سالهای مختلف، ارقام متفاوتی در مورد پرسنل و تسلیحات پایگاه اعلام شده است. منابع مختلف بین ۳ تا ۵ هزار نظامی را نشان میدهند. روسیه خود به طور منظم شاخصهای عملیاتی دقیق را اعلام نمیکند.
به عنوان مثال، در اطلاعات منتشر شده توسط پارلمان روسیه در سال ۲۰۱۱، حدود ۳.۵ هزار نظامی در پایگاه و وجود سه هنگ تفنگداران موتوری، یک هنگ توپخانه و یک گردان تانک جداگانه ذکر شده بود.
منابع دیگر نیز گزارش میدهند که کل نیروهای نظامی میتواند به حدود ۵ هزار نفر برسد.
قابلیتهای نظامی پایگاه در دورههای مختلف شامل تانکها، خودروهای جنگی پیادهنظام، تجهیزات زرهی، سیستمهای توپخانه و وسایل دفاع هوایی بوده است.
قابلیتهای هوانوردی نظامی روسیه در ارمنستان، علاوه بر گیومری، در فرودگاه اربونی در نزدیکی ایروان قرار دارد.
در اینجا جنگندههای میگ-۲۹، هلیکوپترهای تهاجمی می-۲۴ و هلیکوپترهای ترابری می-۸ مستقر شدهاند.
از این نظر، تصور پایگاه ۱۰۲ تنها به عنوان یک شیء متشکل از پادگان و تجهیزات در گیومری صحیح نیست.
این بخشی از یک سیستم گستردهتر از قابلیتهای نظامی روسیه در قلمرو ارمنستان است.
مزیت اصلی گیومری برای روسیه چیست؟
مهمترین مسئله جغرافیا است.
روسیه و ارمنستان مرز زمینی مشترک ندارند.
به همین دلیل، مسئله لجستیک نیروهای نظامی روسیه در ارمنستان همیشه پیچیده بوده است.
اما با این وجود، مسکو با حفظ پایگاه نظامی در گیومری، حضور نظامی دائمی خود را در قفقاز جنوبی حفظ میکند.
گیومری یکی از عوامل اصلی افزایش وزن نظامی-سیاسی روسیه در منطقه است.
در دورهای که رویارویی بین روسیه و ناتو در اروپا افزایش یافته است، عامل ترکیه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
زیرا ترکیه عضو ناتو است.
بدین ترتیب، پایگاه روسیه در گیومری عملاً یک شیء نظامی روسیه است که در نزدیکی مرز ترکیه، عضو ناتو، قرار دارد.
پایگاه برای ارمنستان: تضمین امنیت یا وابستگی؟
سالها بخش بزرگی از نخبگان سیاسی ارمنستان، حضور نظامی روسیه را یکی از تضمینهای اصلی امنیت کشور میدانستند.
از دهه ۱۹۹۰، سیستم امنیتی ارمنستان بر همکاری نظامی با روسیه، عضویت در CSTO و مکانیسمهای دفاعی دوجانبه با روسیه بنا شده بود.
اما پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، نگرش در ارمنستان نسبت به تضمینهای امنیتی روسیه به طور جدی تغییر کرد.
به ویژه پس از جنگ ۲۰۲۰، این سوال در ایروان بیشتر مطرح شد:
اگر روسیه تضمینکننده اصلی امنیت ارمنستان است، پس چرا نقش مسکو در طول جنگ ۴۴ روزه در سال ۲۰۲۰ کافی نبود؟
این سوال به یکی از دلایل اصلی تغییر نگرش نسبت به روسیه در جامعه ارمنستان تبدیل شد.
دولت پاشینیان موضع محتاطانهای دارد
در دوران حکومت نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، روابط با روسیه در مقایسه با سالهای قبل به شدت تغییر کرده است.
ایروان مشارکت خود در CSTO را عملاً به حالت تعلیق درآورده، همکاری نظامی با کشورهای غربی را گسترش داده و شروع به تنوع بخشیدن به سیاست امنیتی ارمنستان کرده است.
با این حال، در مورد پایگاه ۱۰۲، موضع ایروان محتاطانهتر است.
زیرا توافقنامه سال ۲۰۱۰ فعالیت پایگاه را از نظر حقوقی تا سال ۲۰۴۴ تضمین میکند.
علاوه بر این، خروج پایگاه نظامی روسیه تنها به معنای بسته شدن یک شیء نظامی نیست. این به معنای بازسازی سیستم امنیتی ارمنستان خواهد بود.
در سالهای اخیر، یک فرآیند جالب در ارمنستان رخ داده است.
ایروان رسمی شروع به کاهش تدریجی فعالیت مرزبانان روسی در کشور کرده است.
در سال ۲۰۲۴، مرزبانان روسی از فرودگاه زوارتنوتس خارج شدند.
خروج مرزبانان روسی از برخی بخشهای مرز ارمنستان-آذربایجان و در مرحله بعدی از برخی گذرگاههای مرزی ارمنستان با ترکیه و ایران نیز رخ داده است.
اما پایگاه ۱۰۲ باقی میماند.
این واقعیت خود چیزهای زیادی میگوید.
یعنی اگرچه ارمنستان تلاش میکند نقش روسیه را در سیستم امنیتی خود کاهش دهد، اما بزرگترین پایگاه نظامی مسکو در این کشور هنوز در گیومری است.
پایگاه ۱۰۲ - آذربایجان و ترکیه
اشاره به اهمیت پایگاه ۱۰۲ برای ارمنستان در رابطه با آذربایجان نیز مناسب است.
حضور روسیه در سیستم نظامی-سیاسی ارمنستان بر توازن قوا در منطقه تأثیر میگذاشت.
پس از سال ۲۰۲۰، افزایش برتری نظامی آذربایجان، سقوط رژیم جداییطلب در قرهباغ در سال ۲۰۲۳ و آغاز مرحله جدیدی در روابط ارمنستان-آذربایجان، عملکردهای استراتژیک قبلی پایگاه ۱۰۲ را نیز به نوعی تغییر داده است.
اگر قبلاً عامل روسیه در معماری امنیتی ارمنستان عمدتاً در بستر رویارویی با آذربایجان مورد بررسی قرار میگرفت، اکنون فرآیند صلح در منطقه، روابط ارمنستان با ترکیه و نزدیکی به غرب در اولویت قرار گرفته است.
گیومری بسیار نزدیک به مرز ترکیه است. به همین دلیل، پایگاه ۱۰۲ برای آنکارا نیز یک عامل نظامی-سیاسی قابل توجه است. از یک سو، ترکیه عضو ناتو است. از سوی دیگر، یک پایگاه نظامی روسیه در نزدیکی مرز یکی از کشورهای واقع در جناح شرقی ناتو فعالیت میکند.
بدین ترتیب، پایگاه در گیومری بر روی یکی از خطوط ژئوپلیتیکی احتمالی رویارویی روسیه-ناتو در قفقاز جنوبی قرار دارد.
هنگام صحبت از پایگاه ۱۰۲، نباید ایران را نیز فراموش کرد.
ایران در جنوب ارمنستان قرار دارد و حضور نظامی مسکو در قفقاز جنوبی از نظر فرآیندهای منطقهای مرتبط با ایران نیز اهمیت دارد.
آیا پایگاه تنش را در منطقه افزایش میدهد؟
به گفته روسیه، این پایگاه امنیت ارمنستان را تأمین میکند و به ثبات استراتژیک در منطقه کمک میکند.
در خود توافقنامه ۱۹۹۵ نیز، یکی از اهداف استقرار پایگاه در قلمرو ارمنستان، حفظ صلح و ثبات در منطقه ذکر شده است.
اما بر اساس رویکرد دیگر، وجود یک پایگاه نظامی دائمی یک کشور خارجی در قفقاز جنوبی، امکانات نفوذ مسکو در منطقه را حفظ میکند و میتواند سیاست امنیتی مستقل ارمنستان را محدود کند.
این دیدگاه به ویژه در سالهای اخیر در پسزمینه دور شدن ارمنستان از روسیه تقویت شده است.
بدین ترتیب، یک پایگاه میتواند برای یک طرف «تضمین امنیت» و برای طرف دیگر «ابزار وابستگی ژئوپلیتیکی» به نظر برسد.
چرا روسیه این پایگاه را برای مدت طولانی حفظ کرد؟
در اینجا باید به چشمانداز ژئوپلیتیکی گستردهتری نگاه کرد.
در سال ۲۰۱۰، روسیه پایگاههای نظامی خود را در گرجستان از دست داده بود.
مسئله ایستگاه راداری گابالا در قلمرو آذربایجان نیز ماهیت دیگری داشت.
در چنین وضعیتی، ارمنستان به پایگاه نظامی اصلی باقیمانده روسیه در قفقاز جنوبی تبدیل شده بود.
به همین دلیل، تمدید پایگاه ۱۰۲ تا سال ۲۰۴۴ از نظر حفظ موقعیت استراتژیک مسکو در منطقه اهمیت جدی داشت.
در تحلیلهای انجام شده در آن دوره نیز اشاره شده بود که تمدید سال ۲۰۱۰ موقعیت روسیه را در قفقاز جنوبی تقویت کرده است.
مسکو با تمدید توافقنامه پایگاه نظامی در سال ۲۰۱۰، حضور نظامی بلندمدت خود را در قفقاز جنوبی از نظر حقوقی تضمین کرد.
پایگاه ۱۰۲ چه زمانی ممکن است بسته شود؟
از نظر حقوقی، مهمترین تاریخ سال ۲۰۴۴ است.
اما این به طور خودکار به معنای بسته شدن پایگاه در آن سال نیست.
بر اساس شرایط توافقنامه، اگر یکی از طرفین به موقع اطلاعیهای مبنی بر فسخ توافقنامه ارسال نکند، سند میتواند برای دورههای پنج ساله بعدی تمدید شود.
بنابراین، آینده پایگاه ۱۰۲ در واقع به سه عامل اصلی بستگی خواهد داشت:
۱. دکترین امنیتی آینده ارمنستان؛
۲. جهت توسعه روابط روسیه-ارمنستان؛
۳. نحوه شکلگیری روابط آذربایجان-ارمنستان و ارمنستان-ترکیه در قفقاز جنوبی.
اکنون، در زمانی که ارمنستان تلاش میکند از روسیه فاصله بگیرد، سوال کاملاً متفاوتی در مورد این پایگاه مطرح است: ایروان هنگام ایجاد سیستم امنیتی جدید، پایگاه نظامی روسیه در گیومری چگونه با این سیستم سازگار خواهد شد؟
پاسخ به این سوال نه تنها روابط ارمنستان-روسیه، بلکه معماری امنیتی آینده آذربایجان، ترکیه، ایران و کل قفقاز جنوبی را نیز میتواند تعیین کند.
آ. قورخماز
