منطقه قرهباغ آذربایجان که از اشغال آزاد شده است، سرشار از بناهای تاریخی و مذهبی است. از دوران باستان، وجود مسیحیت و اسلام در قلمرو قرهباغ تأثیر زیادی بر زندگی اجتماعی جامعه بشری داشته است. این امر در کارهای ساختمانی انجام شده در قرهباغ نیز خود را نشان داده است.
به گزارش Modern.az، دولت باستانی آلبانیای قفقاز در قلمرو جمهوری آذربایجان کنونی وجود داشته است. آلبانیای قفقاز که در قرون چهارم تا سوم پیش از میلاد تأسیس شد، تا قرن هشتم میلادی پابرجا بود. مسیحیت قبل از اسلام در آلبانیای قفقاز گسترش یافت. منطقه قرهباغ به عنوان یکی از ولایات آلبانیای قفقاز، در آن زمان یکی از مناطقی بود که مسیحیت در آن گسترش یافته بود.
در آن دوران، تعدادی از بناهای مسیحی در قرهباغ ساخته شد. یکی از این بناها، معبد باشکوه گنجاسر است که در روستای ونگلی قرهباغ واقع شده است. این معبد که در ساحل چپ رودخانه خاچینچای قرار دارد، یک صومعه آلبانیایی متعلق به قرن سیزدهم است. معبد گنجاسر تا قرن نوزدهم مرکز مذهبی کاتولیکوسنشین آلبانیای قفقاز بود.
بر اساس کتیبه سنگی روی دیوار این صومعه، این بنا توسط شاهزاده آلبانیایی حسن جلال و مادرش خریشه خاتون در سالهای 1216-1238 ساخته شده است.
معبد گنجاسر از دیگر بناهای آلبانیایی با کمال و پیچیدگی طرح خود متمایز است. این مجموعه شامل یک کلیسا، راهرو، خدمات عمومی و گروهی از اتاقهای نشیمن است.
این صومعه از سمت جنوب و غرب با دیوارهای قلعهای با دو دروازه احاطه شده است.
لازم به ذکر است که ونگلی، جایی که معبد گنجاسر در آن قرار دارد، یکی از سکونتگاههای منحصر به فرد قرهباغ است.
روستای ونگلی همچنین از لحاظ تاریخی مرکز شاهزادهنشین خاچین در آلبانیای قفقاز بوده است. قلعه خانابرت، اقامتگاه حسن جلال، یکی از برجستهترین رهبران شاهزادهنشین خاچین، نیز در ونگلی واقع شده است.
صومعه گنجاسر از دیگر بناهای آلبانیایی با کمال و پیچیدگی طرح خود متمایز است. این مجموعه شامل یک کلیسا، راهرو، خدمات عمومی و گروهی از اتاقهای نشیمن است. این صومعه از سمت جنوب و غرب با دیوارهای قلعهای با دو دروازه احاطه شده است. کلیسای اینجا به شکل صلیبی-گنبددار و مربع شکل است و از سنگهای تراشیده شده مرتب ساخته شده است.
در قرن هشتم، پذیرش دین اسلام در آلبانیای قفقاز (آذربایجان)، از جمله قرهباغ، آغازگر مرحله جدیدی بود. اگرچه تعداد زیادی مسجد در منطقه ساخته شد، اما معابد مسیحی نیز حفظ شدند.
صومعه گنجاسر که در سال 1985 بازسازی شد، توسط دولت آذربایجان در "فهرست بناهای فرهنگی با اهمیت جهانی" گنجانده شده است.
متأسفانه، روستای ونگلی از سال 1993 تا 2023 تحت اشغال نیروهای مسلح ارمنستان و جداییطلبان ارمنی در قرهباغ بود. در آن دوره، ساختار معماری و فضای داخلی بنا به طور غیرقانونی توسط ارمنیها تغییر یافت. کتیبههای دیواری آسیب دیدند، چندین کتیبه سنگی بنا، و همچنین تعداد زیادی از تزئینات و نمادهای مربوط به دوره آلبانیای قفقاز به طور کامل پاک شدند، و شکل بسیاری از آنها تغییر یافت و غیرقابل تشخیص شد. دیوارهای داخلی معبد گنجاسر با نوشتههایی به زبان ارمنی "تزئین" شدند. در همان زمان، سنگ قبر شاهزاده حسن جلال در داخل مجموعه شکسته شد. هدف اشغالگران جعل تاریخ، تصاحب این بنای باستانی و معرفی آن به جهان به عنوان "کلیسای ارمنی" بود. آنها بارها تلاشهایی برای چنین معرفیهایی انجام دادند.
این در حالی است که تا قرن نوزدهم، هیچ جمعیت قومی ارمنی در قرهباغ زندگی نمیکرد. آنها در قرن نوزدهم با حمایت امپراتوری روسیه از ایران به این منطقه مهاجرت کردند.
لازم به ذکر است که صومعه گنجاسر در طول 30 سال اشغال ارمنستان، پربازدیدترین بنا برای گردشگران خارجی بود که به طور غیرقانونی به قرهباغ میآمدند.
حتی در سال 2010، آلبانو کاریزی، خواننده مشهور پاپ ایتالیایی، بدون اجازه آذربایجان به روستای ونگلی سفر کرد و از مجموعه صومعه گنجاسر بازدید کرد.
سرانجام، روستای ونگلی که سالها تحت اشغال ارمنستان بود، در 20 سپتامبر 2023 در نتیجه اقدامات ضد تروریستی ارتش آذربایجان در قرهباغ آزاد شد. بدین ترتیب، معبد تاریخی گنجاسر نیز به آزادی رسید.
در 7 نوامبر 2023، الهام علیاف، رئیس جمهور جمهوری آذربایجان، نیز از روستای تاریخی ونگلی، جایی که صومعه مشهور گنجاسر در آن قرار دارد، بازدید کرد و به تمام جهان نشان داد که صاحبان واقعی این سرزمینها آذربایجانیها هستند.
روستای ونگلی در منطقه کوهستانی مرتفعی قرار دارد. هوای آن در تابستان خنک و بارانی، و در زمستان سرد و برفی است. اطراف روستا پوشیده از جنگل است، به همین دلیل هوای آن پاک و دلپذیر است. بعید نیست که این روستا که به خاطر بناهای تاریخی و مذهبی خود مشهور است، در آینده نزدیک توجه گردشگران خارجی را به خود جلب کند.
ا. قافارلی
