Ermenistan'ın Avrupa Birliği'ne (AB) yaklaşmasıyla Rusya ile ilişkilerinde yeni bir çatışma hattı oluştu. Moskova, Erivan'ın AB ile entegrasyon kursuna karşı açık siyasi mesajlar veriyor, aynı zamanda Ermenistan'ın Rusya'dan ekonomik ve enerji bağımlılığının yarattığı fırsatları kullanıyor.
Bununla birlikte, 29 Ağustos 2026 tarihine kadar Rusya'nın Ermenistan'a doğrudan askeri saldırıya hazırlandığını gösteren güvenilir bir bilgi yok. Aksine, mevcut tablo, Moskova'nın Erivan üzerindeki etki imkanlarının daha çok ekonomik, enerji, kurumsal ve siyasi nitelikte olduğunu gösteriyor.
Rusya için temel mesele, Ermenistan'ı askeri yolla cezalandırmaktan ziyade, Erivan'ın Batı'ya doğru siyasi yönelimini ekonomik ve siyasi bir bedelle karşı karşıya bırakmaktır. Halihazırda Rusya'dan Ermenistan'a karşı 6 temel risk faktörü bulunmaktadır.
Moskova'nın Ermenistan üzerindeki en gerçekçi ve zaten uyguladığı kaldıraç ticarettir. Mayıs ayının sonundan itibaren Rusya, Ermenistan menşeli bir dizi ürünün ithalatına kısıtlamalar getirmeye başladı. İlk aşamada sebze, meyve ve diğer tarım ürünlerine uygulanan kısıtlamalar daha sonra maden suyu, alkollü içecekler, çiçek, balık ve balık ürünleri, süt ürünleri gibi alanlara da genişletildi. Rusya tarafı kararları genellikle fitosaniter ve diğer güvenlik gereksinimlerinin ihlaliyle gerekçelendiriyor.
Ancak kısıtlamaların Ermenistan'ın Batı ile ilişkilerini hızlandırdığı bir döneme denk gelmesi, bunların siyasi sonuçlarını da gündeme getirdi. Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ise Rusya'nın uyguladığı kısıtlamaların ikili anlaşmalara ve Aİİ kurallarına aykırı olduğunu belirtti.
S&P'nin değerlendirmesine göre, kısıtlamaların etkilediği ihracat hacmi Ermenistan GSYİH'sinin yaklaşık yüzde 2'sine kadar ulaşabilir.
Bu ise önemli bir noktadır: Rusya'nın Ermenistan ekonomisine karşı baskısı artık bir ihtimal değil, gerçekleşmiş bir süreçtir.
Moskova için bunun avantajı, askeri bir tırmanışa gitmeden Ermenistan'ın belirli ekonomik sektörlerine darbe vurmanın mümkün olmasıdır.
İkinci ve daha stratejik kaldıraç enerjidir. Halihazırda Rus gazı Ermenistan için 1 000 metreküp başına yaklaşık 165 dolarlık sınır fiyatıyla satılıyor. Bu fiyat uzun vadeli anlaşmalarla korunmuştur. Ermenistan'ın enerji sisteminde Rus gazının payı yüksek kalmaya devam ediyor; 2024 yılı için açıklanan verilerde ülkenin gaz ithalatının yüzde 87'sinin Rusya'ya ait olduğu gösteriliyor. 2026 yılının sonuna doğru gaz fiyatı meselesi yeniden gündeme geliyor. Ermenistan tarafı olası fiyat artışının ekonomik sonuçlarını şimdiden modelliyor. Halihazırda Rusya'nın fiyatı artıracağı konusunda kesin bir karar alındığını söylemek mümkün değil. Ancak Moskova'nın potansiyel kaldıraçı tam da burada ortaya çıkıyor. Gaz fiyatındaki ciddi bir artış, kamu hizmeti tarifelerini, sanayi ve üretim maliyetlerini, işletmelerin rekabet gücünü, enflasyonu, halkın sosyal yükünü etkileyebilir.
Yani Rus gazı Ermenistan için sadece bir enerji kaynağı değil. Aynı zamanda ekonomik ve sosyal istikrarı etkileyebilecek siyasi bir baskı aracıdır. Bu nedenle gaz meselesi, önümüzdeki aylarda Moskova-Erivan ilişkilerinde en dikkatle izlenmesi gereken yönlerden biridir.
Rusya'nın Ermenistan'a karşı üçüncü "koz"u Avrasya Ekonomik Birliği'dir. Ermenistan bir yandan AB ile yakınlaşmaya, diğer yandan ise hala Aİİ çerçevesinde ekonomik avantajlardan yararlanmaya çalışıyor. Moskova ise bu iki yönün uzun süre paralel bir şekilde devam edemeyeceğini açıkça belirtiyor. Rusya Devlet Başkanı Yardımcısı Yuri Uşakov, 29 Ağustos'ta yaptığı açıklamada, Vladimir Putin ile Nikol Paşinyan'ın 1 Eylül'de Bişkek'te yapacağı görüşmede Ermenistan'ın AB üyeliği yönelimi ve Aİİ ile ilişkilerinin ele alınacağını bildirdi. Uşakov'a göre Moskova, Ermenistan'ın Aİİ'den elde ettiği "önemli faydalar" ile aynı anda AB üyeliği arzusunun nasıl uzlaştırılması gerektiğini sorguluyor. Bu, sadece siyasi bir açıklama değil.
Rusya, 2025 yılında Ermenistan'ın dış ticaretinin yaklaşık yüzde 35'ini oluşturdu. Bu nedenle Aİİ ile ilişkilerde ciddi bir değişiklik Ermenistan ekonomisini doğrudan etkileyebilir. Böylece Moskova'nın Erivan'a mesajı fiilen şöyle yankılanıyor: Batı'ya entegrasyon siyasi bir seçimse, bunun ekonomik sonuçları da olabilir.
Rusya için Ermenistan'a karşı dördüncü yön, ulaşım ve altyapı meseleleridir. Ermenistan, bölgesel iletişimlerin açılması ve yeni ulaşım rotalarının oluşması bağlamında kendini daha çok bölgesel transit sistemine entegre etmeye çalışıyor. Bu süreçte ülkenin demiryolu altyapısı özel bir önem taşıyor. Burada Rusya ile Ermenistan arasındaki mevcut yönetim ve imtiyaz meselesi ön plana çıkıyor. Ermenistan tarafı, Rusya'nın kontrolündeki demiryolu sisteminin başka bir yatırımcı veya operatör aracılığıyla yönetilmesinde defalarca ilgi gösterdi. Mesele sadece demiryolunun kendisinden ibaret değil. Bölgede ulaşım koridorlarının yeniden yapılandırıldığı, Azerbaycan ve Ermenistan arasında iletişimlerin açılmasıyla ilgili yeni mekanizmaların oluştuğu bir zamanda demiryoluna kontrol, bölgesel jeopolitiğin bir parçası haline geliyor.
Bu açıdan Moskova'nın mevcut altyapı etkisi, Ermenistan'ın manevra imkanlarını kısıtlayabilecek stratejik bir faktördür.
Ermenistan hükümeti son yıllarda Rusya'yı ülkenin iç siyasi süreçlerine müdahale etmekle suçluyor. Moskova ise bu suçlamaları reddediyor. Bu alandaki en büyük sorun, belirli operasyonların atfedilmesidir. Yani her sahte sitenin, sosyal medya kampanyasının veya siyasi propagandanın doğrudan Rusya tarafından organize edildiğini kanıtlamak ayrı bir araştırma gerektirir. Ancak siyasi çatışmanın kendisi zaten açıktır. Moskova, Ermenistan içinde Rusya'ya yakın siyasi güçlere yönelik tutum meselesini de gündeme getiriyor. Yuri Uşakov, Putin-Paşinyan görüşmesinin gündeminde Ermenistan'da Rusya yanlısı olarak kabul edilen muhalefet temsilcilerinin tutuklanması meselesinin de olacağını belirtti. Bu ise Moskova ile Erivan arasındaki anlaşmazlığın artık sadece dış politikayla sınırlı olmadığını gösteriyor.
Altıncı ve en çok tartışılan senaryo, Rusya'nın Ermenistan'a karşı doğrudan askeri güç kullanmasıdır. Halihazırda böyle bir senaryoyu doğrulayan güvenilir bir bilgi yok. Gümrü'de Rusya'nın 102. askeri üssü faaliyet gösteriyor. Ancak Ermenistan topraklarına karşı saldırı hazırlığı, geniş çaplı asker seferberliği veya belirli bir askeri operasyon planının varlığını gösteren doğrulanmış bir bilgi yok. Bu nedenle askeri müdahaleyi halihazırda düşük ihtimalli bir senaryo olarak değerlendirmek daha doğrudur. Üstelik Moskova'nın önünde daha az maliyet ve risk gerektiren başka araçlar var. Ticaret kısıtlamaları, enerji fiyatları, Aİİ mekanizmaları ve siyasi baskı, Ermenistan'ın davranışını etkilemek için askeri müdahaleden daha yönetilebilir araçlardır. Başka bir deyişle, Moskova'nın Erivan'ı etkilemek için tank göndermesine şu anda ihtiyaç duyulmuyor.
Tüm bu süreçlerin fonunda temel soru şudur: Rusya neden Ermenistan ile ilişkilerde baskı araçlarını daha açık bir şekilde gündeme getiriyor? Cevabın ana kısmı Ermenistan'ın jeopolitik yönelimindedir. Erivan son yıllarda AB ile ilişkileri hızlandırdı ve ülkenin Avrupa entegrasyonu meselesini daha açık bir şekilde siyasi gündeme taşıdı. Ermenistan parlamentosu da AB üyeliği sürecinin başlatılmasına dair yasa tasarısını kabul etti. Moskova ise Ermenistan'ın AB'ye doğru ilerlemesi ile Aİİ içinde elde ettiği ekonomik avantajların aynı anda korunmasını sorunlu buluyor. Rusya'nın tutumunun sertleştiğini son günlerde yapılan açıklamalar da gösteriyor. Uşakov'un açıklamasına göre, Putin ve Paşinyan'ın Bişkek görüşmesinde tam da bu mesele ana konulardan biri olacak.
Şimdi dikkatler 31 Ağustos-1 Eylül'de Bişkek'te yapılacak Şanghay İşbirliği Örgütü zirvesine ve orada gerçekleşecek Putin-Paşinyan görüşmesine odaklanmış durumda. Rusya Devlet Başkanı Yardımcısı, görüşmenin 1 Eylül'de yapılmasının planlandığını ve Ermenistan'ın AB üyeliği yönelimi ile Aİİ'deki statüsünün tartışılacağını doğruladı. Bu görüşmeden sonra Moskova-Erivan ilişkilerinde hangi yönün üstünlük kazanacağını belirlemek daha kolay olacak. Eğer taraflar uzlaşma sağlayamazlarsa, Rusya için ekonomik kaldıraçların daha aktif bir şekilde devreye sokulması ihtimali artabilir. Eğer anlaşma sağlanırsa, mevcut ticaret ve enerji baskısının yumuşatılması da gündeme gelebilir.
Böylece, yakın gelecekte Ermenistan-Rusya ilişkilerinde temel çatışma hattının savaş meydanında değil, gaz tarifelerinde, ticaret rakamlarında, Aİİ kararlarında, ulaşım projelerinde ve bilgi alanında oluşması daha gerçekçi görünüyor
