آب منبع حیات است و رودخانهها شریانهای حیاتی بشریت و اکوسیستمها هستند. همانطور که تمدنهای بزرگ در طول تاریخ در کنار رودخانهها شکل گرفتند، امروز نیز وجود میلیاردها انسان به این منابع آبی وابسته است. اما در قرن اخیر، صنعتی شدن، آبیاری بیبرنامه، شهرسازی بینظم و تغییرات اقلیمی جهانی، این ثروتهای طبیعی را در معرض خطر نابودی قرار داده است. رودخانههایی که زمانی پرآبترین رودخانههای جهان بودند، امروز به دلیل عوامل انسانی در حال "مرگ" هستند. یکی از اهداف اصلی کنفرانس اقلیمی COP29 سازمان ملل متحد که در سال 2024 در باکو برگزار شد، حفاظت از رودخانهها و حوضههای آب شیرین و مدیریت پایدار منابع آبی بود.
Modern.az مروری جامع بر رودخانههایی در جهان ارائه میدهد که از نظر بیولوژیکی مردهاند یا در معرض خطر کامل خشک شدن قرار دارند.
رودخانههای گنگ و یامونا - هند
این دو رودخانه که اساس سیستم آبی هند را تشکیل میدهند، در حال حاضر یکی از بدترین مناطق فاجعه زیستمحیطی در جهان هستند. رودخانه گنگ، سومین رودخانه بزرگ جهان که به بیش از 2 میلیارد نفر خدمات میدهد، توسط بخش بزرگی از مردم مقدس شمرده میشود. مردم معتقدند که آبها آنها را از گناهان پاک میکند. اما واقعیت این است که فاضلاب تصفیه نشده بیش از 1100 واحد صنعتی مستقیماً به اینجا ریخته میشود و میلیونها نفر همچنان در این آب سمی حمام میکنند.
رودخانه یامونا، شاخه گنگ، در بسیاری از نقاط از نظر بیولوژیکی "مرده" اعلام شده است. این رودخانه اغلب با کف سمی سفید ناشی از زبالههای شیمیایی پوشیده میشود. در حالی که تعادل اسیدیته در آب آشامیدنی تمیز 7 است، در یامونا این شاخص 11 است. سطح آمونیاک در آنقدر بالاست که تأسیسات تصفیه آب آشامیدنی برای 20 میلیون نفر جمعیت پایتخت دهلی به طور منظم مجبور به توقف فعالیت میشوند.
رودخانه بوریسونگا - بنگلادش
بوریسونگا که زمانی شریان حیاتی پایتخت داکا بود، در نتیجه دفع گسترده زبالههای صنعتی و خانگی کاملاً نابود شده است. آب رودخانه به جز در فصل بارانهای موسمی، سیاه رنگ است و در تمام طول سال بوی تعفن شدیدی در اطراف پخش میکند. آلایندههای اصلی کارخانههای نساجی و چرمسازی هستند. زبالههای پلاستیکی جمع شده در کف رودخانه، بستر رودخانه را کم عمق کرده و مسیر جریان آن را تغییر داده است. در فصل خشکسالی هیچ موجود زندهای در رودخانه زندگی نمیکند.
رودخانه سیتاروم - اندونزی
جمعیت متراکم و زبالههای کارخانههای ساحلی این رودخانه را به یک انبار سمی تبدیل کرده است. سطح جیوه در رودخانه سیتاروم 100 برابر بیشتر از حد مجاز بینالمللی است. میلیونها نفر به دلیل نداشتن راه حل دیگری، هنوز مجبور به استفاده از این آب در مصارف خانگی هستند.
رودخانه هوانگهه / رودخانه زرد - چین
رودخانه زرد، که گهواره تمدن چین محسوب میشود، قربانی جهش سریع اقلیمی و اقتصادی این کشور شده است. در نتیجه آبیاری بیش از حد و مصرف آب توسط هزاران کارخانه و معادن زغال سنگ، این رودخانه از دهه 1970 قبل از رسیدن به دریا خشک میشود. در سال 1997، این رودخانه با 226 روز عدم جریان به دریا، رکورد منفی را ثبت کرد. این سومین رودخانه طولانی آسیا همچنین با میلیاردها تن فاضلاب صنعتی تصفیه نشده مسموم شده است.
رودخانه سند - پاکستان و هند
این منبع آبی مهم آسیای جنوبی تحت فشار زیستمحیطی و ژئوپلیتیکی قرار دارد. ذوب سریع یخچالهای هیمالیا که رودخانه را تغذیه میکنند به دلیل گرمایش جهانی و خطوط آبیاری بیبرنامه، سطح آب را در بخش دلتای رودخانه به شدت کاهش داده است. در نتیجه، آب شور دریا به بستر رودخانه نفوذ کرده و اکوسیستم آب شیرین ساحلی و کشاورزی را نابود کرده است.
رودخانه ماریلائو - فیلیپین
ماریلائو، تنها منبع آب برای میلیونها نفر، به شدت توسط کارخانههای چرمسازی، زبالههای خانگی و تأسیسات تصفیه طلا آلوده شده است. آب حاوی سنگهای فلزات سنگین است که تهدیدی مرگبار برای سلامت انسان محسوب میشود.
آمودریا و سیردریا - آسیای مرکزی
این دو رودخانه زمانی دریای آرال را تغذیه میکردند. اما از دهه 1960 به بعد، در نتیجه قطع گسترده آب این رودخانهها برای آبیاری مزارع پنبه، 90 درصد دریای آرال ناپدید شد. امروز هر دو رودخانه در پایین دست خود به یک جویبار باریک تبدیل شده و یک منطقه فاجعه منطقهای بزرگ ایجاد کردهاند.
رودخانه کلرادو - ایالات متحده و مکزیک
این رودخانه باشکوه آمریکای شمالی که مشهورترین و خالق گرند کانیون است، در حال حاضر در آستانه خشک شدن کامل قرار دارد. به دلیل سدهای عظیم ساخته شده بر روی رودخانه، مصرف بیش از حد توسط کلانشهرهایی مانند لاس وگاس، لس آنجلس و کشاورزی کالیفرنیا، رودخانه کلرادو سالهاست که نمیتواند به نقطه پایانی طبیعی خود یعنی خلیج کالیفرنیا در اقیانوس آرام برسد و در شنها ناپدید میشود.
رودخانه اردن - خاورمیانه
این رودخانه تاریخی که برای مسیحیت و یهودیت مقدس شمرده میشود، به دلیل خشکسالی شدید در منطقه و قطع 95 درصد آب آن توسط کشورهای منطقه، در آستانه نابودی قرار دارد. امروز این رودخانه که تنها چند متر عرض دارد و شبیه به یک جریان کثیف پر از فاضلاب است، به خشک شدن سریع دریای مرده نیز کمک میکند.
رودخانههای سارنو و دانوب - اروپا
رودخانه سارنو در ایتالیا که کثیفترین رودخانه اروپا محسوب میشود، اگرچه منبع آن تمیز است، اما در طول مسیر توسط زبالههای کشاورزی و صنعتی کاملاً مسموم میشود. در زمان سیل، این آبهای سمی باعث تخریب کامل خاک میشوند. در رودخانه دانوب وضعیت متفاوت است. محققان در تمام 9 کشور اروپایی که رودخانه از آنها عبور میکند، 7 نوع مختلف آنتیبیوتیک را در آب با غلظتی بسیار بالاتر از حد مجاز ایمنی کشف کردهاند.
رودخانه ماتانزا - آرژانتین
رودخانه ماتانزا در آرژانتین که کثیفترین رودخانه آمریکای جنوبی محسوب میشود، علاوه بر فلزات سنگین کارخانههای چرمسازی، زبالههای کشتارگاهها نیز به آن ریخته میشود. به همین دلیل، مردم محلی آن را "رودخانه کشتارگاه" مینامند.
خطر در کمین است:
بحران زیستمحیطی جهانی و منطقهای مشابه امروز برای کشور ما نیز مطرح است. کاهش شدید سطح آب رودخانههای کورا و ارس، شریانهای اصلی آبی آذربایجان در سالهای اخیر، یک زنگ خطر است.
رودخانه ارس، بزرگترین شاخه راست رودخانه کورا، از نظر آبیاری مناطق قابل کشت در قلمرو آذربایجان اهمیت حیاتی دارد. اما کیفیت آب رودخانه به دلیل آلودگی فرامرزی در سطح مطلوبی نیست.
در این زمینه، بزرگترین ترور زیستمحیطی در رودخانه اوخوچای رخ داده است. زبالههای تأسیسات صنعتی معدنی بسته در قلمرو ارمنستان سالهاست که این رودخانه را مسموم کرده است. حتی ساختارهای داخلی ارمنستان و بومشناسان محلی نیز این فاجعه را اعتراف کردهاند. بومشناس ارمنی، لوون گالستیان، در سال 2021 اظهار داشت که تنها در 6-7 سال اخیر دهها مورد آلودگی شدید ثبت شده است، اما هر بار این حوادث و عواقب آنها پنهان شده است. ال. مارگاریان، کارمند مرکز امنیت زیستمحیطی دانشگاه دولتی ایروان، رسماً تأیید کرده است که میزان مولیبدن، آهن، سرب، روی، کروم و سایر فلزات سنگین کشنده در ترکیب اوخوچای چندین برابر بیشتر از حد مجاز است. این جریان سمی مستقیماً به رودخانه ارس و از آنجا به کورا میریزد و اکوسیستم ما را هدف قرار میدهد.
عواقب جهانی "مرگ" رودخانهها:
خشک شدن و آلودگی رودخانهها در مقیاس جهانی بشریت را به سرعت به سمت بحران سوق میدهد.
نابودی کشاورزی: 72 درصد آب برداشت شده از رودخانههای بزرگ جهان برای آبیاری استفاده میشود. این استفاده بیش از حد رودخانههای عظیمی مانند یانگتسه، نیل و کنگو را فرسوده میکند. نشت کودها به رودخانهها نیز جلبکهای سمی ایجاد کرده و مناطق بیجان را تشکیل میدهد.
نابودی جانوران: از سال 1970، تعداد موجودات آب شیرین در مقیاس جهانی 84 درصد کاهش یافته است. این سریعترین نرخ انقراض جمعی در سیاره است. با خشک شدن رودخانهها، گونههای بومی ماهی و گیاهان ناپدید میشوند.
