Նախագահ Իլհամ Ալիևի հերթական այցը Ղրղզստան համընկնում է Բաքու-Բիշքեկ հարաբերությունների արագ ընդլայնման ժամանակաշրջանի հետ։ Ադրբեջանի նախագահը սեպտեմբերի 1-ին Բիշքեկում կմասնակցի Շանհայի համագործակցության կազմակերպության պետությունների ղեկավարների խորհրդի նիստին և «ՇՀԿ+» գագաթնաժողովին։ Սպասվում է, որ հանդիպմանը կմասնակցի նաև Ուզբեկստանի նախագահ Շավքաթ Միրզիյոևը։
Սակայն այցի ֆոնին ձևավորվող պատկերը չի սահմանափակվում միայն քաղաքական օրակարգով։ Վերջին մեկ տարվա ընթացքում զգալիորեն ամրապնդվել են նաև ադրբեջանա-ղրղզական հարաբերությունների տնտեսական հիմքերը։ Հուլիսին ստորագրվել է դաշնակցային հարաբերությունների մասին համաձայնագիր երկու երկրների միջև, որոշվել է Ադրբեջան-Ղրղզստան զարգացման հիմնադրամի կանոնադրական կապիտալը 100 միլիոն դոլարից հասցնել 200 միլիոն դոլարի, շահագործման է հանձնվել Իսիկ-Կուլ լճի ափին ադրբեջանական կողմից կառուցված «Baku Resort & Spa»-ն։
Այժմ այս տնտեսական պատկերին ավելանում է ևս մեկ ուղղություն։ Ադրբեջանում ձևավորված «Sea Breeze» մոդելը դարձել է քննարկման առարկա նաև Ղրղզստանում։
Հարցի ուշագրավ կողմն այն չէ, որ ադրբեջանական կապիտալը մուտք է գործում Կենտրոնական Ասիա։ Այս գործընթացն այլևս նորություն չէ։ Տարբերությունն այն է, որ կապիտալի հետևից սկսում են արտաքին շուկա տեղափոխվել նաև Ադրբեջանում ստեղծված առևտրային անունները, քաղաքաշինական մոտեցումները և բիզնես մոդելները։ «Sea Breeze»-ը այս փոփոխության ամենահստակ օրինակներից մեկն է։
Իսիկ-Կուլից սկսվող գիծը
«Agalarov Development»-ի ղեկավար և «Sea Breeze» հայեցակարգի ստեղծող Էմին Աղալարովի այցը Ղրղզստան և նախագահ Սադիր Ժապարովի հետ հանդիպումից հետո հատուկ ուշադրություն գրավեց Իսիկ-Կուլ լճի շուրջ իրականացվելիք համատեղ բիզնես նախագիծը։
Իսիկ-Կուլը Ղրղզստանի հիմնական զբոսաշրջային կենտրոններից մեկն է։ «Sea Breeze»-ը Ադրբեջանում կառուցված է ավելի լայն հայեցակարգի վրա, քան դասական հանգստավայրի կամ հյուրանոցի մոդելը. բնակելի տարածքներ, հյուրանոցներ, ռեստորաններ, հանգստի և ժամանցի օբյեկտներ, սպասարկման ենթակառուցվածքներ և հանրային տարածքներ միավորված են մեկ տարածքում։ Այս առումով, Իսիկ-Կուլում «Sea Breeze» մոդելի օրակարգ մտնելը ցույց էր տալիս առանձին հյուրանոցի կառուցումից ավելի մեծ պլանի հնարավորությունը։
Առաջին փուլում վերջնական ներդրումային որոշում չկար։ Ավելի շատ ուսումնասիրվում էր շուկայի, տարածքի և նախագծի համապատասխանությունը։ Սակայն հետագա շփումները ցույց տվեցին, որ Ղրղզստանի ուղղությունը պատահական հետաքրքրություն չէր։
Բիշքեկից հայացք Բաքվի մոդելին
2025 թվականի հուլիսին գործընթացի ուղղությունը փոխվեց։ Այս անգամ Ղրղզստանի կողմը ժամանեց Բաքու՝ տեղում տեսնելու Ադրբեջանի մոդելը։ Ղրղզստանի նախագահի գործերի կառավարման ղեկավար Կանիբեկ Թումանբաևը ծանոթացավ «Sea Breeze» համալիրին։ Էմին Աղալարովը նրան ներկայացրեց Կասպից ծովի ափին ստեղծված բնակելի և հանգստի վայրերը, վիլլաները և նախագծի ընդհանուր ենթակառուցվածքային մոդելը։
Սա բանակցությունների հաջորդականության տեսանկյունից կարևոր փուլ էր։ Նախ Էմին Աղալարովը մեկնեց Ղրղզստան՝ տեղում գնահատելու հնարավոր շուկան, այնուհետև Ղրղզստանի պաշտոնյան ժամանեց Բաքու՝ տեսնելու, թե ինչպես է գործում առաջարկվող մոդելը։ Այսպիսով, սկզբնական հետաքրքրությունը անցավ փոխադարձ ծանոթության և նախագծի գործնական հնարավորությունների գնահատման փուլ։
2026 թվականի օգոստոսին Ղրղզստանի ուղղությամբ հայտնվեց երկրորդ գիծը։ Օգոստոսի 27-ին Էմին Աղալարովի և ղրղզ գործարար Բեկնազար Ասանովի միջև Բաքվում քննարկվեցին Բիշքեկում խոշոր անշարժ գույքի և շինարարական ընկերության նախագծի ստեղծման հնարավորությունները։ Խոսքը մեծ բազմաֆունկցիոնալ թաղամասի մասին է, որը կմիավորի բնակելի, առևտրային և սոցիալական ենթակառուցվածքները, հյուրանոցները և հանրային տարածքները։
Սակայն ընդհանուր պատկերը չի փոխվում. «Agalarov Development»-ի հետաքրքրությունը Ղրղզստանի շուկայի նկատմամբ չի ավարտվել մեկ նախագծով կամ մեկ այցով։ Իսիկ-Կուլից սկսվող գիծն արդեն ընդլայնվում է մինչև Բիշքեկ։
Ադրբեջանն արդեն տեսանելի է Ղրղզստանի զբոսաշրջային շուկայում
«Sea Breeze»-ի շուրջ բանակցությունների ժամանակ Ղրղզստանը Ադրբեջանի համար բոլորովին նոր ներդրումային տարածք չէ։ Հուլիսի 31-ին Իսիկ-Կուլի Կարա-Օյ գյուղում շահագործման է հանձնվել հինգաստղանի «Baku Resort & Spa»-ն։ Ադրբեջանի կառավարության և Ղրղզստանի նախարարների կաբինետի միջև 2023 թվականին ստորագրված ներդրումային համաձայնագրի հիման վրա կառուցված համալիրը բաղկացած է 111 սենյակից և 10 քոթեջից, միաժամանակ կարող է ընդունել 330 հյուրի։
«Baku Resort & Spa»-ն և «Sea Breeze»-ը չի կարելի ներկայացնել որպես նույն տնտեսական մոդել։ Առաջինը միջպետական ներդրումային նախագիծ է, երկրորդը՝ մասնավոր շինարարական և անշարժ գույքի ընկերության ապրանքանիշ։
Սակայն Ղրղզստանում Ադրբեջանի տնտեսական ներկայության տեսանկյունից այս երկու ուղղությունները լրացնում են միմյանց։ Իսիկ-Կուլում արդեն գործում է ադրբեջանական կապիտալով ստեղծված իրական զբոսաշրջային ակտիվ։ Ավելին, օբյեկտի անվան մեջ «Baku» բառի պահպանումը տեսանելի է դարձնում Ադրբեջանի ծագումը։ Այսինքն՝ երկրի մասնակցությունը չի մնում միայն ներդրողի ինքնության մեջ, այլ ուղղակիորեն դառնում է զբոսաշրջային արտադրանքի անունը։
«Sea Breeze»-ի մուտքը Ղրղզստան կլիներ այլ փուլ։ Այս դեպքում արտաքին շուկա կտեղափոխվեր ոչ միայն Ադրբեջանի աշխարհագրական անունը, այլև Ադրբեջանում ստեղծված մասնավոր առևտրային ապրանքանիշը և դրա հետևում գտնվող բիզնես մոդելը։
Ուզբեկստանն այլևս փորձադաշտ չէ, այլ պատրաստի օրինակ
Ղրղզստանում քննարկվող մոդելը, թե ինչ ուղղությամբ կարող է զարգանալ, ավելի հստակ ցույց է տալիս հարևան Ուզբեկստանի օրինակը։ Այստեղ «Sea Breeze»-ն արդեն հետ է թողել մտադրությունների և բանակցությունների փուլը՝ վերածվելով կոնկրետ ներդրումային նախագծի։ Տաշքենդի մարզի Բոստանլիկ շրջանում իրականացվող «Sea Breeze Uzbekistan» նախագծի ընդհանուր արժեքը 5 միլիարդ դոլար է, տարածքը՝ 577 հեկտար։ Առաջին փուլում նախատեսվում է ընդգրկել 100 հեկտար տարածք։
Մաստեր-պլանը զգալիորեն ավելի լայն է, քան դասական հանգստավայրի կառուցումը։ Այստեղ հյուրանոցների և լողափերի հետ մեկտեղ կստեղծվեն բնակելի տներ, քոթեջներ, ռեստորաններ, բուլվար, հանգստի գոտիներ, կրթական, առողջապահական, մշակութային և սպորտային ենթակառուցվածքներ։ Նպատակը սեզոնային զբոսաշրջիկներ ընդունող օբյեկտ չէ, այլ մեծ բնակելի-զբոսաշրջային տարածքի ձևավորումը, որտեղ հնարավոր կլինի ապրել, աշխատել և հանգստանալ ամբողջ տարի։
Օգոստոսի 23-ին Իլհամ Ալիևը և Շավքաթ Միրզիյոևը մասնակցել են «Sea Breeze Uzbekistan»-ի հիմնարկեքի արարողությանը։ Շինարարական աշխատանքների արդեն իսկ սկսվելը հիմնովին տարբերում է Ուզբեկստանի նախագիծը Ղրղզստանի հետ կապված քննարկումներից։
Ուզբեկստանում արդեն որոշվել են ներդրումների ծավալը, տարածքը, իրավական շրջանակը, մաստեր-պլանը և իրականացման ժամկետը։
Իսկ Ղրղզստանում գործընթացը դեռ հնարավոր նախագծերի քննարկման փուլում է։ Սակայն հենց Ուզբեկստանի փորձն է Ղրղզստանի գծին այլ իմաստ հաղորդում։ Եթե այնտեղ էլ բանակցությունները վերածվեն կոնկրետ ներդրումների, ապա «Sea Breeze»-ն այլևս մեկ արտասահմանյան նախագիծ ունեցող ադրբեջանական ապրանքանիշ չի լինի, այլ կդառնա Կենտրոնական Ասիայի մի քանի շուկաներում գործող տարածաշրջանային անշարժ գույքի նախագծեր։
Կապիտալի արտահանումից ապրանքանիշի արտահանմանը
«Sea Breeze Uzbekistan»-ի մասին խոսելիս առաջին ուշադրություն գրավող թիվը 5 միլիարդ դոլարն է։ Սակայն Ադրբեջանի տնտեսության տեսանկյունից նախագծի ավելի հետաքրքիր կողմը միայն ներդրումների մեծությունը չէ։ Ընկերությունը կարող է միլիարդավոր դոլարներ ներդնել արտասահմանյան երկրում և նախագիծ կառուցել բոլորովին այլ անվան տակ։ Այս դեպքում արտասահման է դուրս գալիս հիմնականում կապիտալը և ձեռնարկատիրական գործունեությունը։
«Sea Breeze»-ի օրինակում կապիտալի հետևից գնում է նաև ապրանքանիշը։ Բաքվում ձևավորված անունը, հայեցակարգը և նախագծման մոտեցումը պահպանվում են նաև նոր շուկայում։ Նույնիսկ նախատեսվում է Ուզբեկստանում կրկնել Ադրբեջանում առկա առանձին նախագծային տարրերը, ինչպիսիք են «Lighthouse»-ը, «White Villas»-ը և «White Residences»-ը։
Ապրանքանիշի արտահանման հիմնական տարբերությունն էլ հենց սա է։ Ընկերությունը յուրաքանչյուր նոր երկրում զրոյից նոր առևտրային ինքնություն չի ստեղծում։ Այն փորձում է Ադրբեջանում ձևավորված անունը, հեղինակությունը և արտադրանքի հայեցակարգը տնտեսական արժեքի վերածել այլ շուկայում։ Սա որակապես այլ փուլ է ադրբեջանական մասնավոր կապիտալի արտասահման դուրս գալու գործում։
Երկրից դուրս չեն գալիս միայն փողը և ներդրողը։ Տեղական շուկայում ստեղծված բիզնես արտադրանքը նույնպես սկսում է վաճառվել արտասահմանում։
Նոր տնտեսական գիծ Բաքվի, Տաշքենդի և Բիշքեկի միջև
Ադրբեջանի, Ղրղզստանի և Ուզբեկստանի միջև պաշտոնական եռակողմ «Sea Breeze» մեխանիզմ չկա։ Առանձին առևտրային նախագծերը որպես քաղաքական միություն ներկայացնելը նույնպես ճիշտ չէ։
Սակայն վերջին շրջանի տնտեսական աշխարհագրությունը երեք երկրներին ցույց է տալիս նույն գծի վրա։ Ադրբեջանը մեկնարկային կետն է։ «Sea Breeze»-ը ստեղծվել է այստեղ և ձևավորել իր բիզնես մոդելը այստեղ։ Ուզբեկստանը ապրանքանիշի առաջին մեծ շուկան է Կենտրոնական Ասիայում։ Այստեղ 5 միլիարդ դոլար արժողությամբ նախագիծն արդեն իրականացման փուլում է։
Ղրղզստանը, կարծես, հաջորդ պոտենցիալ ուղղությունն է։ Իսիկ-Կուլում հնչել է «Sea Breeze» գաղափարը, Ղրղզստանի կողմը տեղում ուսումնասիրել է Բաքվի մոդելը, իսկ ադրբեջանական դևելոպերը շարունակում է բանակցությունները այս երկրում նոր խոշոր նախագծերի շուրջ։ Այս ամենը համընկնում է քաղաքական հարաբերությունների ինտենսիվացման ժամանակաշրջանի հետ։
Հուլիսի 31-ին «Baku Resort & Spa»-ի բացմանը Իլհամ Ալիևի և Սադիր Ժապարովի հետ միասին մասնակցել է նաև Շավքաթ Միրզիյոևը։ Օգոստոսի 23-ին Իլհամ Ալիևը և Շավքաթ Միրզիյոևը Տաշքենդում մասնակցել են ադրբեջանական նախագծերի, այդ թվում՝ «Sea Breeze Uzbekistan»-ի հիմնարկեքի և բացման արարողություններին։ Սեպտեմբերի 1-ին Ադրբեջանի, Ղրղզստանի և Ուզբեկստանի ղեկավարները կրկին կհանդիպեն Բիշքեկում նույն բազմակողմ հարթակում։
Այնուամենայնիվ, ուշագրավ է, որ միջպետական հարաբերությունների խորացումը զուգահեռ է ընթանում Կենտրոնական Ասիայում ադրբեջանական բիզնեսի գործունեության աշխարհագրության ընդլայնման հետ։ Մասնավորապես, Ղրղզստանի հետ հարաբերությունների դաշնակցային մակարդակի բարձրացումը և համատեղ զարգացման հիմնադրամի կապիտալի 200 միլիոն դոլարի հասցնելը ավելի լայն ինստիտուցիոնալ հիմք է ստեղծում տնտեսական կապերի համար։
Կենտրոնական Ասիայում ադրբեջանական բիզնեսի նոր աշխարհագրությունը
Այժմ հիմնական հարցն այն է, թե ինչ ձևով կվերածվի Ղրղզստանում առկա հետաքրքրությունը առևտրային նախագծի։
2025 թվականին Իսիկ-Կուլում առաջացել է «փոքր Sea Breeze» գաղափարը։ 2026 թվականին Բիշքեկում քննարկման է դրվել խոշոր բազմաֆունկցիոնալ թաղամասի նախագիծը։
Ուզբեկստանի օրինակը ցույց է տալիս, որ սկզբնական հետաքրքրությունը և քաղաքական-տնտեսական շփումները կարճ ժամանակում կարող են վերածվել խոշոր ներդրումային նախագծի։ «Sea Breeze Uzbekistan»-ն արդեն գաղափարից անցել է կառավարության որոշման, հողատարածքից՝ մաստեր-պլանի, այնտեղից էլ՝ շինարարության փուլ։
Եթե Ղրղզստանում էլ տեղի ունենա նմանատիպ գործընթաց, ապա դրա իմաստը Ադրբեջանի համար ավելի մեծ կլինի, քան առանձին հյուրանոցի, բնակելի համալիրի կամ զբոսաշրջային օբյեկտի կառուցումը։ Այս դեպքում «Sea Breeze»-ը դուրս կգա Բաքվում ստեղծված տեղական նախագծի շրջանակներից՝ վերածվելով ադրբեջանական ծագում ունեցող տարածաշրջանային առևտրային ապրանքանիշի։ Ուզբեկստանից հետո Ղրղզստանի շուկա մուտք գործելը կարող է ձևավորել Կենտրոնական Ասիայում ադրբեջանական բիզնեսի նոր աշխարհագրություն։
Հիմնական փոփոխությունն էլ հենց սա է. Ադրբեջանական կապիտալի տարածաշրջան մուտք գործելիս այլևս միայն ներդրումը չի շարժվում։ Դրա հետ մեկտեղ սահմանը հատում են նաև Ադրբեջանում ստեղծված անունը, հայեցակարգը և բիզնես մոդելը։ «Sea Breeze»-ի Կենտրոնական Ասիայի գիծը կարևոր դարձնող հենց այս հանգամանքն է։
