Azerbaycan diplomatik hizmet organları çalışanlarının meslek bayramı gününde bu kez Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin tanınmış devlet adamı ve diplomatlarından biri olan Memmed Han Tekinski hakkında konuşacağız.
Modern.az Azerbaycan diplomasisinin unutulan siması Nahçıvan'ın savunması, Ermeni silahlı çetelerinin gerçekleştirdiği katliamların belgelenmesi, Azerbaycan'ın milli çıkarlarının uluslararası düzeyde savunulması ve sonradan baskıyla sona eren kaderi onun adını Cumhuriyet tarihinde özel bir yere sahip şahsiyetlerden biri olan Memmed Han Tekinski hakkında makaleyi sunuyor.
Arşiv belgeleri ve dönemin kaynakları esas alınarak hazırlanan bu yazıda Memmed Han Tekinski'nin devletçilik faaliyetlerinin ana noktaları sunulmaktadır.
Cumhuriyet diplomasisindeki yeri
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin devlet adamlarından ve tanınmış diplomatlarından biri Memmed Han Tekinski'dir. O, Cumhuriyet döneminde çeşitli sorumlu görevlerde çalışarak devlete hizmet etmiştir.
Memmed Han Tekinski, 15 Temmuz 1918'de Cumhuriyet hükümetinin kararıyla Transkafkasya'da Ermeni-Taşnak silahlı çetelerinin barışçıl Müslüman halka karşı işlediği şiddet ve katliamları araştırmak amacıyla oluşturulan Olağanüstü Soruşturma Komisyonu'nun üyesi olmuştur.
Ocak 1919'da Azerbaycan'ın Ermenistan'daki diplomatik temsilcisi olarak atanan Tekinski, Nahçıvan'da Ermeni yönetiminin sona erdirilmesinin önemini uluslararası misyonlar önünde defalarca dile getirmiş, Cumhuriyet hükümetini bu konuya aktif olarak müdahale etmeye çağırmıştır. Milli çıkarları kararlılıkla savunan tutumu Ermenistan'ın Taşnak hükümetini rahatsız etmiş ve sonuç olarak geri çağrılması sağlanmıştır.
Bundan sonra, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Hükümeti'nin 11 Ekim 1919 tarihli kararıyla 1 Ekim 1919'dan itibaren Dışişleri Bakan Yardımcısı görevine atanmış ve Azerbaycan'ın Sovyetleştirilmesine kadar bu görevi yürütmüştür.
1918-1920 yıllarında İrevan vilayetinin Türk-Müslüman nüfusunun savunmasında ve mültecilerin sorunlarının çözümünde hizmetleri yadsınamaz. Buna rağmen, Sovyet döneminde yayınlanan ansiklopedilerde ve diğer toplu yayınlarda Memmed Han Tekinski hakkında neredeyse hiçbir bilgi verilmemiştir. Faaliyetleri hakkında kısa bilgi sadece 2005 yılında yayınlanan "Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Ansiklopedisi"nin II. cildinde yer almıştır.
Araştırmacı bilim adamı Atahan Paşayev'in araştırmaları sonucunda Ukrayna'nın Odessa vilayet Devlet Arşivi'nde Novorossiysk Üniversitesi'nde eğitim görmüş Azerbaycanlı öğrencilerin kişisel dosyaları arasında Memmed Han Tekinski'nin de kişisel dosyası bulunmuştur. Bu belge, biyografisinin incelenmesi açısından önemli bir kaynak olarak kabul edilmektedir.
Ermenistan'daki diplomatik faaliyeti
Memmed Han Tekinski'nin diplomatik faaliyeti 1919 yılının başlarından itibaren başlamaktadır. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükümetinin basın organı olan "Azerbaycan" gazetesinin 31 Ocak 1919 tarihli 22. sayısında, onun Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Ararat Cumhuriyeti nezdinde diplomatik temsilci olarak atandığına dair bilgi yayınlanmıştı. Dışişleri Bakanlığı'nın 15 Nisan 1919 tarihli 2 numaralı emrinde de M.H. Tekinski'nin 29 Ocak 1919'dan itibaren Ermenistan Cumhuriyeti hükümeti nezdinde Azerbaycan'ın diplomatik temsilcisi olarak atandığı doğrulanıyordu.
Diplomatik temsilci olarak atanmadan önce ise bir süre Dışişleri Bakanı vekilliği yapmıştı. O dönemde Tekinski, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünün savunulması yönünde de aktif olarak çalışıyordu. O, 9 Aralık 1918'de Azerbaycan'ın Gürcistan'daki temsilcisi M. Caferov'a gönderdiği diplomatik bilgide, Kazah kazasının Karakoçlu köyünün Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçası olduğunu Ermenistan'ın Gürcistan'daki temsilciliğinin dikkatine sunmasını rica etmişti.
Ermenistan'a gönderilen protesto notası
27 Mart 1919'da "Azerbaycan" gazetesinde M.H. Tekinski'nin 24 Mart'ta Ermenistan Dışişleri Bakanı'na sunduğu nota yayınlanmıştı. Notada, İrevan vilayetinden Türk birlikleri çekildikten sonra Ermeni silahlı çetelerinin Nahçıvan istikametinde saldırıya geçtiği, Saib, Kataklı, Şalavb, Haraba Kataklı ve diğer köyleri yıktığı, barışçıl Müslüman halkı – kadınları, çocukları ve yaşlıları katlettiği belirtiliyordu.
Belgede ayrıca, diğer Ermeni silahlı çetelerinin Karahaç, Şaganlı, Kadılı, Yukarı Karabağlar, Ağasıbeyli, Dehnaz ve Şişidağ köylerine saldırarak yüzlerce kadın ve kızı esir aldığı, köylerin Müslüman nüfusunu katlettiği kaydediliyordu.
Memmed Han Tekinski notasında Ermenistan hükümetinden esir alınan kadın ve kızların derhal serbest bırakılmasını, zararın boyutunun belirlenmesi için ise İngilizler, Müslümanlar ve Ermenilerden oluşan ortak bir komisyonun kurulmasını talep ediyordu. O, aynı zamanda Ermenistan hükümetini Azerbaycan ile dostluk ilişkilerini korumak istiyorsa, bu taleplerin yerine getirilmesine yardımcı olmaya çağırıyordu.
Eçmiadzin ziyareti ve katolikosla görüşme
2 Nisan 1919'da M.H. Tekinski, Dışişleri Bakanı M.Y. Caferov'a gönderdiği telgrafta, 18 Mart'ta Eçmiadzin'e giderek katolikosla görüştüğünü bildiriyordu. Onun sözlerine göre, katolikos Ermenilerle Müslümanların barış ve dostluk içinde yaşamasının önemini vurgulamış ve bu konuda Ermeni halkına çağrıda bulunacağına söz vermişti.
Telgrafta ilginç bir nokta da yer alıyordu. Tekinski, mazot sıkıntısı nedeniyle Eçmiadzin kilisesi ve katolikosun evinin aydınlatılmadığını yazıyordu. Bu nedenle, katolikos'a mazot gönderileceğine söz verdiğini belirterek hükümetten bu amaçla 200 pud mazot ayrılmasını rica ediyordu. O, bu vaadin katolikos üzerinde büyük etki bıraktığını ekliyordu.
Memmed Han Tekinski telgrafında mültecilerin ağır durumda olduğunu, onlara acil yardım sağlanmasının önemini, ayrıca Hindistan askeri birliklerinin Nahçıvan'a doğru yola çıktığını da belirtiyordu.
Bakanlar Kurulu Başkanı Feteli Han Hoyski, bu telgrafın üzerine şöyle bir not yazmıştı:
"Bir tanker petrol bırakılsın, bağlantı kurulsun, jimnastikçiler kabul edilsin."
Ermeni suçlarının belgelenmesi
4 Haziran 1919'da Dışişleri Bakan Yardımcısı A.H. Ziyadhanov, M.H. Tekinski'ye gönderdiği direktifte, İrevan vilayetinde, Karabağ'da ve Araz Cumhuriyeti'nde Müslüman halka karşı işlenen şiddet olaylarıyla ilgili tüm materyallerin acilen toplanmasını emrediyordu.
Direktifte, bu olayların araştırılması amacıyla müttefik devletlerin temsilcilerinin de katılımıyla olağanüstü bir parlamento komisyonunun kurulmasının öngörüldüğü ve komisyonun faaliyetleri için 10 milyon ruble ödenek ayrılacağı belirtiliyordu. M.H. Tekinski'ye, İrevan Milli Şurası'nı da bu işe dahil ederek tüm materyalleri mümkün olan en kısa sürede hazırlaması talimatı veriliyordu.
Bu varyant hem orijinal içeriği korur, hem de 3-4 kat daha rahat okunur. Uzun arşiv alıntılarının yerine onların özü yazar diliyle verildiği için makale dinamikliğini kaybetmez.
Nahçıvan'ın savunması ve diplomatik mücadele
Ermeni-Taşnak silahlı çetelerinin barışçıl Müslüman halka karşı işlediği suçların belgelenmesi yönündeki çalışmalar devam ettiriliyordu. Azerbaycan'ın Ermenistan'daki diplomatik temsilcisi Memmed Han Tekinski, 3 Mayıs 1919'da Ermenistan hükümetine sunduğu notada, Ermeni birliklerinin Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçası olan Nahçıvan'a girmesine kesin itirazını bildirmişti.
Notada, sınır sorunlarının silah gücüyle değil, Kafkas Konferansı çerçevesinde barış yoluyla çözülmesi gerektiği belirtiliyordu. Tekinski, Ermenistan hükümetinin kendisinin de 4 Nisan 1919 tarihli 1075 numaralı notasında toprak meselelerinin Kafkas Konferansı'nın çözmesi gereken ana meselelerden biri olduğunu hatırlatarak bu konuda resmi bir cevap istiyordu.
Memmed Han Tekinski'nin diplomatik yazışmaları, onun Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünün savunulması yönünde tutarlı faaliyet gösterdiğini, Ermenistan'ın Azerbaycan topraklarına yönelik iddialarına karşı uluslararası hukuk normları çerçevesinde itiraz ettiğini gösteriyordu.
10 Mayıs 1919'da Bakanlar Kurulu Başkanı Nesib Bey Yusifbeyli'ye gönderdiği şifreli telgrafta ise Tekinski daha ciddi bir tehlikeye dikkat çekiyordu. O, yayılan söylentilere göre, Ermenistan'ın Karabağ'ın Azerbaycan'a ait olduğunu kabul etmesi halinde, İngilizlerin Şerur-Nahçıvan bölgesini Ermenistan'a vermeyi düşündüklerini yazıyordu. Tekinski bu bilginin Ermeniler tarafından yayıldığını belirtse de, tamamen Müslüman nüfusun yaşadığı Şerur-Nahçıvan'ın Ermenistan'a verilmesinin bölge halkı için ağır sonuçlar doğuracağını vurguluyordu. O, Tiflis'te bulunan müttefik komutanlığın bu konuda ayrıntılı olarak bilgilendirilmesinin önemini belirtiyor, aksi takdirde Azerbaycan diplomasisinin kaybedebileceği konusunda uyarıyordu.
Uluslararası soruşturma komisyonunun kurulması girişimi
Azerbaycan hükümeti, Ermenilerin İrevan vilayetinde Müslüman halka karşı işlediği şiddet olaylarının uluslararası düzeyde araştırılmasına özel önem veriyordu. Dışişleri Bakanı vekili A.H. Ziyadhanov'un 7 Haziran 1919 tarihli, 13 numaralı emriyle İrevan vilayetinde yıkılmış ve şiddete maruz kalmış köylerle ilgili uluslararası soruşturma komisyonunun kurulması yönünde hazırlık çalışmalarına başlanmıştı. Emirde, komisyonun organizasyonuna liderlik etmek üzere yazıhane müdürüne talimat veriliyor, bu işe müdür yardımcısı Şepotyev, Abdulla Bey ve Olenev'in de dahil edilmesi belirtiliyordu.
Şerur-Nahçıvan'ın savunması için teklifler
Aynı gün – 7 Haziran 1919'da Memmed Han Tekinski, Dışişleri Bakanı Mehemmedhesen Caferov'a gönderdiği telgrafta, Ermenistan'ın olası askeri adımlarına karşı Şerur-Nahçıvan ve Ordubad milli şuralarına destek gösterilmesinin önemini vurguluyordu.
Telgrafta, Ermenilerin Gönüllüler ordusunun hareketinden cesaret aldıkları ve Azerbaycan ile ilişkilerin gerginleşmesi halinde Ermenistan'dan düşmanca bir tutum beklendiği kaydediliyordu. Bu nedenle Tekinski, Şerur-Nahçıvan bölgesinde askeri örgütlenmenin güçlendirilmesini teklif ediyor, aldığı tedbirler sonucunda Şerur-Nahçıvan ve Ordubad milli şuralarının zaten birleştirildiğini ve sürekli kendisiyle iletişim halinde olduklarını bildiriyordu.
Şiddet olaylarıyla ilgili kanıtların toplanması
10 Haziran 1919'da Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı, M.H. Tekinski'ye gönderdiği acil diplomatik talimatta, İrevan vilayeti ve mümkün olduğunca Kars vilayetinde Ermenilerin Müslüman halka karşı işlediği şiddet olaylarına dair ayrıntılı istatistiksel bilgilerin toplanmasını emrediyordu.
Karabağ ve Nahçıvan meselesinde prensipli tutum
26 Haziran 1919'da Memmed Han Tekinski, İrevan'dan Dışişleri Bakanı Mehemmedhesen Caferov'a gönderdiği bilgide, Ermenistan Dışişleri Bakanlığı'na sunduğu 224 numaralı notadan bahsediyordu. Notada, Azerbaycan Hükümeti'nin 15 Ocak 1919 tarihli kararıyla Hüsrev Bey Sultanov'un Zengazur, Cebrayıl ve Cavanşir kazalarının genel valisi olarak atandığı ve bu atamanın 3 Nisan'da resmen tanındığı belirtiliyordu.
Bu nedenle, Ermenistan hükümetinin Sultanov'un faaliyetleri veya Azerbaycan birliklerinin bu bölgelerde bulunmasıyla ilgili herhangi bir itirazı Azerbaycan'ın iç işlerine müdahale olarak değerlendiriliyordu. Notada ayrıca, Hüsrev Bey Sultanov'un aldığı tedbirler sonucunda Şuşa bölgesinde istikrar ve normal hayatın yeniden sağlanmaya başladığı kaydediliyordu.
Karışık soruşturma komisyonu teklifi
23 Haziran 1919'da Dışişleri Bakanı vekili Adilhan Ziyadhanov, Ermenistan Dışişleri Bakanı'na gönderdiği notada, Azerbaycan ve Ermenistan arasında yaşanan kanlı olayların objektif olarak araştırılması için önemli bir teklif sunmuştu.
Notada, her iki cumhuriyetin bağımsızlığını ilan etmesinden sonra karşılıklı cinayetler, köylerin yıkılması, çiftliklerin yok edilmesi ve mülteci sorununun ortaya çıkmasının iki halk arasındaki ilişkileri ağırlaştırdığı vurgulanıyordu. Azerbaycan hükümeti, bu olayların nedenlerinin tarafsız bir şekilde araştırılması ve mülteci sorununun çözülmesinin gelecekteki ilişkilerin normalleşmesine hizmet edebileceğine inanıyordu.
Bu amaçla Azerbaycan hükümeti, Ermeni ve Azerbaycanlı temsilcilerden oluşan karma bir hükümet-parlamento komisyonunun kurulmasını, gerektiğinde ise Avrupa ve Amerika devletlerinin temsilcilerinin de komisyonun bünyesine dahil edilmesini teklif etmişti. Ancak Ermenistan hükümeti bu girişime olumlu yanıt vermemişti.
Olağanüstü Soruşturma Komisyonu'nun faaliyeti
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükümeti, Transkafkasya'da Müslüman halka karşı işlenen katliamların araştırılması amacıyla henüz 15 Temmuz 1918'de Olağanüstü Soruşturma Komisyonu'nun kurulması hakkında karar almıştı.
31 Ağustos 1918'de Dışişleri Bakanı vekili Feteli Han Hoyski'nin imzaladığı kararla Elekber Bey Hasmemmedov başkanlığında komisyon oluşturulmuştu. Sonraları Bakü ve Gence bölge mahkemelerinin temsilcileri, hukukçular ve diğer uzmanların yanı sıra Memmed Han Tekinski de komisyon üyeleri arasında faaliyet göstermişti.
Komisyonun temel amacı, Ermeni silahlı çetelerinin Müslüman halka karşı işlediği cinayetler, yağmalar ve diğer şiddet olaylarını belgelemek, onları hukuki zemine taşımaktı.
Tarihin dersleri
Yazar, son iki yüzyıl boyunca Ermeni milliyetçilerinin Azerbaycan halkına karşı uyguladığı saldırganlık ve soykırım politikasının mahiyetinin dünya kamuoyuna ulaştırılması açısından bu tür komisyonların faaliyetlerinin özel bir önem taşıdığına inanmaktadır. Arşiv belgeleri temelinde toplanan gerçekler ve kanıtlar, bu suçların uluslararası hukuki bir değer kazanmasına olanak sağlayabilirdi. Makalede, buna rağmen, uzun yıllar boyunca bu yönde gerekli sonuçların elde edilemediği ve yazarın görüşüne göre, işlenen suçların uluslararası düzeyde hukuki değerini bulamadığı belirtilmektedir. Yazar, bu durumun sonraki dönemlerde de yeni trajedilerin yaşanmasına zemin hazırladığını vurgulamakta ve Hocalı faciasını da bu politikanın devamı olarak değerlendirmektedir.
Baskıyla sona eren ömür
Nisan 1920'de XI. Kızıl Ordu'nun Azerbaycan'ı işgal etmesinden sonra Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin devlet adamları ve aydınlarının çoğu baskılara maruz kaldı. Her ne kadar Parlamentonun 27 Nisan 1920 tarihli toplantısında iktidar komünistlere devredilirken yeni hükümetin parlamento ve hükümet üyelerinin hayat ve mal dokunulmazlığına garanti vereceği kararda yer almış olsa da, sonradan bu vaatlere uyulmadı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin diğer devlet adamları gibi, Memmed Han Tekinski de 1938 yılında baskı kurbanı oldu.
