14 dekabr 2018, Cümə
Ana Səhifə - GÜNDƏM - 100  yaşlı Cümhuriyyət parlamenti - Faktların və rəqəmlərin dili ilə
100  yaşlı Cümhuriyyət parlamenti - Faktların və rəqəmlərin dili ilə
30.07.2018, 13:20

Bu il Azərbaycan Cümhuriyyətinin elan olunmasının100-cü ildönümüdür. Bu böyük tarix dövlət səviyyəsində qeyd olunur. Məlum olduğu kimi, AXC Şərq dünyasında ilk dəfə parlament quran hökumət olub. Ona görə də bu fakta ayrıca nəzər salmağa ehtiyac var.


Modern.az
 Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyəsi ilə həyata keçirilən layihə çərçivəsində Cümhuriyyətlə bağlı silsilə yazılarında bu dəfə məhz parlamentdən bəhs edir:


1918 il dekabrın 7-də saat 13.00-da H.Z.Tağıyevin qız-məktəbinin binasında - indiki Füzuli adına Əlyazmalar İnsitutunun yerləşdiyi məkan - Azərbaycan parlamentinin təntənəli açılışı oldu. Bu, bütün müsəlman Şərqində o dövrün ən demokratik prinsipləri əsasında formalaşdırılan ilk parlament idi. Azərbaycan Milli Şurasının 1918 il 19 noyabr tarixli qanununa əsasən, parlamentdə ölkə ərazisində yaşayan bütün xalqlar, hətta sayca çox az olduqlarına görə parlament seçkilərində iştirak etmək hüququ olmayan xalqlar da təmsil olundular. Cümhuriyyət parlamentində yerlər aşağıdakı kimi bölüşdürüldü:
türk-müsəlman əhali - 80, ermənilər -21, ruslar - 10, almanlar - 1, yəhudilər-1, gürcülər- 1, polyaklar- 1, Bakı həmkarlar ittifaqları - 3, Bakı Neft Senayeçiləri Şurası və Ticarət-Sənaye İttifaqı – 2 nəfər.


Cümhuriyyət xadimlərinin, sülhsevər Azərbaycan xalqının özünün ilk parlamentində ermənilərə 21, ruslara isə 10 yer ayırmasına baxmayaraq, onlar MilliŞuranın açılışında iştirak etmədilər.

Parlamentin açılışında öncə Azərbaycan Milli Şurasının sədri M.Ə.Rəsulzadə geniş təbrik nitqi söylədi. “Müsavat” fraksiyasının təklifi ilə bu zaman səfərdə olan Əlimərdan bəy Topçubaşov qiyabi olaraq parlamentin sədri, Həsən bəy Ağayev isə onun birinci müavini seçildi.
Rəhim bəy Əlağa oğlu Vəkilov parlamentin katibi təsdiq olundu. Ə.Topçubaşov Azərbaycanda olmadığı üçün parlamentin fəaliyyətinə H.Ağayev rəhbərlik etdi. Parlamentin ilk iclasında Fətəli xan Xoyski Hökumətinin istefası qəbul edildi və yeni Hökumətin təşkil olunması qərara alındı.  

Bu barədə bir az ətraflı danışaq:


Fətəli xan Xoyski 1918-ci ilin 7 dekabrında - parlamentin açıldığı tarixdə qanunverici orqanın ilk iclasındakı çıxışında Azərbaycan Hökumətinin bir neçə aylıq fəaliyyəti barədə hesabat verdikdən sonra istefası haqqında bəyanatı da təqdim etdi. Bu, artıq Xoyski şəxsiyyətinin böyüklüyü demək idi:


“Fəaliyyətimizdə xətalar işləmişiksə də, hər zaman fikrimiz bu olmuşdur: Hökumət çalışmışdır ki, öz nüfuzunu millətin gözündə itirməsin. Biz xahiş edirik ki, nöqsanlarımızı göstərəsiniz, tənqidə ixtiyarınız var və tənqid xeyirli şeydir. Parlamentin əsas vəzifəsi də yol göstərməkdir. Hər nazir öz nəzarətləri barəsində bəyanat verəcəkdir. Hökumətin ixtiyarı bu günə qədər idi. Şimdi isə siz yığıldınız. Hökumət başında parlamentin etimadına müzəhhər və parlamentə istinad edən bir kabinə olmalıdır. Heç bir hökumət parlament açıldıqdan sonra iş başında qalamaz. Ona görə də mən bütün yoldaşlarım tərəfindən xəbər verirəm: hökumət hüzurunuzda istefasını verir”.

 

Elə ilk icasdan və fraksiyaların sayından görünür ki, parlament ifrat demokratizmə meyl edib. Bu addım parlamentin sonrakı işində bir çox maneələrə səbəb oldu. Azərbaycan Cümhuriyyəti Ensiklopediyasının birinci cildindən oxuyuruq:


“Ölkədə ali hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirən və sayı 100 nəfərə çatmayan parlamentdə 11 fraksiya və qrupun fəaliyyət göstərməsi də olduqca mürəkkəb daxili və beynəlxalq şəraitdə müstəqil dövlət quruculuğuna ciddi əngəl törədirdi. Ayrı - ayrı fraksiya və qruplar bir çox hallarda özlərinin məhdud fraksiya və qrup mənafələrini ümummilli mənafədən üstün tuturdular. Məsələn, parlamentin sosialist bloku “yoxsulların mənafeyini müdafiə etmək” pərdəsi altında, müntəzəm olaraq, Azərbaycanın Sovet Rusiyasına birləşdirilməsini təbliğ edir, Sovet Rusiyasında diplomatik nümayəndəlik açılması barədə qərar qəbul edilməsinə nail olmuş, nəhayət, Qırmızı Ordunun ölkəyə müdaxiləsinə tərəfdar çıxmışdı ki, bu da, mahiyyətcə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı pozuculuq işi aparmaqdan başqa bir şey deyildi. Digər tərəfdən, fraksiyalararası mübarizə nəticəsində aqrar məsələ haqqında qanun layihəsinin iclasdan-iclasa ötürülməsi və nəticə etibarilə qəbul olunmaması da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xalq içərisində nüfuzunu itirməsində və süqutunda az rol oynamadı”.

 


Bununla belə, Azərbaycan Cümhuriyyətinin parlamenti 17 aylıq aramsız və gərgin fəaliyyəti ərzində həyata keçirdiyi müstəqil dövlət quruculuğu təcrübəsi ilə qəbul etdiyi yüksək səviyyəli qanunvericilik aktları və qərarları ilə Azərbaycan dövlətçiliyi, xüsusən də parlament mədəniyyəti tarixində dərin və zəngin iz qoydu.

Azərbaycan  Cümhuriyyəti dövründə parlamentçilik tariximiz iki dövrə ayrılır: birinci dövr -1918 il mayın 27-dən noyabrın 19-dək davam edib. Bu altı ay ərzində Azərbaycan Milli Şurası adı ilə fəaliyyət göstərən və 44 nəfər müsəlman-türk deputatdan ibarət olan ilk Azərbaycan parlamenti çox mühüm tarixi qərarlar qəbul etdi:

“İlk parlament 1918 il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyini elan edib, ölkənin idarə olunmasını öz üzərinə götürüb və tarixi İstiqlal bəyannaməsini qəbul edib. Azərbaycan Milli Şurasının o zaman çox mürəkkəb və həlledici bir tarixi məqamda Tiflisdə - Qafqaz canişininin iqamətgahında elan etdiyi İstiqlal bəyannaməsi Azərbaycanın demokratiya və parlamentarizm ənənələri tarixinin ən parlaq hüquqi sənədi olaraq bu gün də öz tarixi və praktiki əhəmiyyətini saxlamaqdadır. Milli Şura dövründə Azərbaycan parlamentinin təsis toplantısı ilə birlikdə cəmi 10 iclası keçirildi. İlk iclas 1918 il mayın 27-də Tiflisdə, son iclas — 1918 il noyabrın 19-da Bakıda baş tutdu. Mayın 27-də Azərbaycan Milli Şurası təsis olundu, iyunun 17-də isə fəaliyyətini müvəqqəti dayandırıb, 6 aydan gec olmayaraq Müəssislər Məclisi çağırmaq şərti ilə, bütün qanunverici və icraedici hakimiyyəti Müvəqqəti Hökumətə verdi. Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti 1918-ci il sentyabrın 17-də Bakıya köçdükdən sonra Azərbaycan Milli Şurası noyabrın 16-da öz fəaliyyətini yenidən bərpa etdi. Noyabrın 19-da Azərbaycan Milli Şurası həmin il dekabrın 3-də Müəssislər Məclisinin - geniş tərkibli Azərbaycan parlamentinin çağırılması haqqında qanun qəbul etdi və özfəaliyyətini dayandırdı”. (həmin mənbədən)

 

Beləliklə, Azərbaycan parlamenti öz fəaliyyətinin bu dövründə, daha doğrusu, Milli Şura dövriində Tiflisdə, Gəncədə və Bakıda fəaliyyət göstərdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentçilik tarixində ikinci dövr və ya Bakı dövrü 1918-ci il dekabrın 7-dən 1920 il aprelin 27-dək - cəmi 17 ay davam etdi. Bu dövrdə parlamentin cəmi 145 iclası baş tutdu.


Bu iclaslarda parlamentin müzakirəsinə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarıldı.  Onlardan 230-a yaxını qəbul olundu:

“Qanunlar qızğın və işgüza fikir mübadiləsi şəraitində müzakirə olunur, özü də yalnız üçüncü oxunuşdan sonra qəbul edilirdi. Parlament qanunlarının hazırlanması, müzakirəsi və təsdiq olunmasında 11 fraksiya və qrupa mənsub olan millət vəkilləri iştirak edirdilər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin 11 komissiyası vardı. Parlamentin fəaliyyəti xüsusi olaraq bu məqsəd üçün hazırlanmış nizamnamə - “Azərbaycan Parlamentinin nakazı (təlimatı)” əsasında idarə olunurdu.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin fəaliyyətinə belə qiymət verirdi:

"Millət Məclisi məmləkətin bütün sinif və millətlərini təmsil edib, dövlətin tamamən taleyinə hakim idi. Onsuz heç bir əmr keçməz, heç bir məsrəf yapılmaz, heç bir müharibə başlamaz, heç bir barışıq imzalanmazdı. Hökumət məclisin etimadını qazananda qalır, itirəndə düşürdü. Ortada hakim olacaq vasitə - vəzifə yox idi. Parlament hakimimütləq idi” (Mənbə: Azərbaycan Cümhuriyyəti parlamentinin stenoqramları).

 

Parlamentdə aşağıdakı fraksiyalar vardı:

“Müsavat” və bitərəflər fraksiyasi,  “İttihad” fraksiyası, “Əhrar” fraksiyası, Sosialistlər fraksiyası, Bitərəflər fraksiyası, Müstəqillər fraksiyası, Sol müstəqillər fraksiyası, “Slavyan-rus cəmiyyəti” fraksiyası, Milli azlıqlar fraksiyası, erməni fraksiyası, “Daşnaksutyun” fraksiyası

 

Həmçinin, parlamentdə 11 komissiya fəaliyyət göstərirdi: - maliyyə-büdcə komissiyası, qanunvericilik təklifləri komissiyası, Müəssislər məclisinə seçkilər keçirmək üzrə mərkəzi komissiya, mandat komissiyası, hərbi işlər üzrə komissiya, aqrar məsələlər üzrə komissiya, sorğular üzrə komissiya, təsərrüfat sərəncamverici məsələlər üzrə komissiya, ölkənin istehsal qüvvələrindən istifadə üzərində nəzarət komissiyası, fəhlə məsələləri üzrə komissiya və nəşriyyat-redaksiya komissiyası.

Qeyd: Həm fraksiyalar, həm də komissiyalarla bağlı mənbə: Azərbaycanın Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar).

Yazıda həmçinin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyasının I və II cildlərindən, “Fətəli Xan Xoyski” monoqrafiyasından istifadə edilib.


Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının yardımı ilə həyata keçirilən "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinin mediada təbliği və müsabiqənin keçirilməsi" layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
“Qarabağ” səfərdə məğlub oldu - YENİLƏNİB
14.12.2018, 01:54

“Qarabağ” səfərdə məğlub oldu - YENİLƏNİB

Xanım prezidentin andiçməsinə 1800 qonaq qatılacaq
14.12.2018, 00:54

Xanım prezidentin andiçməsinə 1800 qonaq qatılacaq

“Maşın”nın 17-ci sürətində onlar mübarizə aparacaq
14.12.2018, 00:39

“Maşın”nın 17-ci sürətində onlar mübarizə aparacaq

Müğənnidən analara xəbərdarlıq - FOTO
14.12.2018, 00:09

Müğənnidən analara xəbərdarlıq - FOTO

“Bakı ilə Yerevan arasında birbaşa dialoqa kömək göstərməyə davam etmək istəyirik”- Sergey Lavrov
13.12.2018, 23:53

“Bakı ilə Yerevan arasında birbaşa dialoqa kömək göstərməyə davam etmək istəyirik”- Sergey Lavrov

İlham Əliyev: “2019-cu ilin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanma prosesinə yeni impuls verəcəyinə ümid edirik”
13.12.2018, 23:46

İlham Əliyev: “2019-cu ilin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanma prosesinə yeni impuls verəcəyinə ümid edirik”

Azərbaycan nefti bahalaşdı
13.12.2018, 23:23

Azərbaycan nefti bahalaşdı

 “Qarabağ” “Arsenal”a qarşı bu heyətlə oynayacaq
13.12.2018, 23:07

 “Qarabağ” “Arsenal”a qarşı bu heyətlə oynayacaq

Fransa hökumətinə etimadsızlıq
13.12.2018, 22:58

Fransa hökumətinə etimadsızlıq

Ermənistan məhkəməsi rusiyalı hərbçini həbs etdi
13.12.2018, 22:43

Ermənistan məhkəməsi rusiyalı hərbçini həbs etdi

FETÖ  Türkiyədəki maliyyə mənbələrini itirir
13.12.2018, 22:31

FETÖ  Türkiyədəki maliyyə mənbələrini itirir

Türkiyənin bu şəhəri su altında qala bilər
13.12.2018, 22:17

Türkiyənin bu şəhəri su altında qala bilər

Rusiyaya qarşı sanksiyaların müddəti uzadıldı
13.12.2018, 22:03

Rusiyaya qarşı sanksiyaların müddəti uzadıldı

Bakıda 37 metrlik yolka qurulur
13.12.2018, 21:49

Bakıda 37 metrlik yolka qurulur

Macarıstanda qanun layihəsi müzakirəsi aranı qarışdırdı - VİDEO
13.12.2018, 21:28

Macarıstanda qanun layihəsi müzakirəsi aranı qarışdırdı - VİDEO

SOCAR-ın vitse-prezidenti beynəlxalq mükafat aldı - FOTO
13.12.2018, 21:14

SOCAR-ın vitse-prezidenti beynəlxalq mükafat aldı - FOTO

“Qazaxıstan Qarabağ münaqişəsinin həllində Azərbaycana dəstək verir” – Səfir
13.12.2018, 21:03

“Qazaxıstan Qarabağ münaqişəsinin həllində Azərbaycana dəstək verir” – Səfir

Bərdə sakini ürəyindən bıçaqlandı
13.12.2018, 20:49

Bərdə sakini ürəyindən bıçaqlandı

Azərbaycanla Qazaxıstan arasında ticarət dövriyyəsi 65,6 faiz artıb
13.12.2018, 20:33

Azərbaycanla Qazaxıstan arasında ticarət dövriyyəsi 65,6 faiz artıb

Bu yol bütün avtomobillər üçün bağlandı
13.12.2018, 20:23

Bu yol bütün avtomobillər üçün bağlandı

Xələf Xələfov Nazirlər Kabinetinin Aparat rəhbəri təyin edildi - TƏRCÜMEYİ-HAL
13.12.2018, 20:11

Xələf Xələfov Nazirlər Kabinetinin Aparat rəhbəri təyin edildi - TƏRCÜMEYİ-HAL

Gürcüstanda Marneulinin sabiq azərbaycanlı meri həbsdən buraxıldı  
13.12.2018, 20:10

Gürcüstanda Marneulinin sabiq azərbaycanlı meri həbsdən buraxıldı  

Müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı seminar keçirildi
13.12.2018, 20:02

Müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı seminar keçirildi

Gömrükçülər ölkəyə qanunsuz siqaret keçirənlərin qarşını aldı
13.12.2018, 19:51

Gömrükçülər ölkəyə qanunsuz siqaret keçirənlərin qarşını aldı

Zakir Həsənov Anjey Kaspşiklə müzakirə apardı
13.12.2018, 19:40

Zakir Həsənov Anjey Kaspşiklə müzakirə apardı

İlham Əliyev Gənclər Mərkəzinin açılışında - FOTOLAR -YENİLƏNİB
13.12.2018, 19:21

İlham Əliyev Gənclər Mərkəzinin açılışında - FOTOLAR -YENİLƏNİB

Konstitusiya Məhkəməsi Ali Məhkəmənin qərarını ləğv etdi
13.12.2018, 19:10

Konstitusiya Məhkəməsi Ali Məhkəmənin qərarını ləğv etdi

Rumıniyada ümummilli lider Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb
13.12.2018, 18:56

Rumıniyada ümummilli lider Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb

Xələf Xələfov nazir müavini vəzifəsindən azad edildi
13.12.2018, 18:51

Xələf Xələfov nazir müavini vəzifəsindən azad edildi

Tamerlan Qarayev İndoneziyadan geri çağrıldı, Litvaya səfir göndərildi - SƏRƏNCAM
13.12.2018, 18:32

Tamerlan Qarayev İndoneziyadan geri çağrıldı, Litvaya səfir göndərildi - SƏRƏNCAM

Azərbaycanla Parlamentlərarası İttifaq arasında əməkdaşlıq müzakirə edildi
13.12.2018, 18:22

Azərbaycanla Parlamentlərarası İttifaq arasında əməkdaşlıq müzakirə edildi

Rusiyda elektrik xəttində qəza oldu, Azərbaycan yardım etdi
13.12.2018, 18:18

Rusiyda elektrik xəttində qəza oldu, Azərbaycan yardım etdi

Neftçalada avtomobil yolunun tikintisinə 18,2 milyon manat ayrılıb
13.12.2018, 18:12

Neftçalada avtomobil yolunun tikintisinə 18,2 milyon manat ayrılıb

ADU-nun xəlifə-rektoru venesuelalı diplomatla görüşdü
13.12.2018, 17:59

ADU-nun xəlifə-rektoru venesuelalı diplomatla görüşdü

Gənclər Fondu 237 tələbənin təhsil xərclərini qismən maliyyələşdirəcək
13.12.2018, 17:53

Gənclər Fondu 237 tələbənin təhsil xərclərini qismən maliyyələşdirəcək

Statistika Komitəsi əhalinin siyahıyaalınmasını müzakirə etdi   
13.12.2018, 17:46

Statistika Komitəsi əhalinin siyahıyaalınmasını müzakirə etdi  

Elmar Məmmədyarov moldovalı həmkarını qəbul etdi
13.12.2018, 17:39

Elmar Məmmədyarov moldovalı həmkarını qəbul etdi

Prezidentin mənzil verdiyi idmançıların SİYAHISI    
13.12.2018, 17:27

Prezidentin mənzil verdiyi idmançıların SİYAHISI  

Putin Rusiyanın prezidenti olmaq istəmədiyini etiraf edib
13.12.2018, 17:20

Putin Rusiyanın prezidenti olmaq istəmədiyini etiraf edib

Nazir müavini nümayəndə heyətini İtaliyaya aparıb
13.12.2018, 17:15

Nazir müavini nümayəndə heyətini İtaliyaya aparıb

Məktəblilər üçün inşa müsabiqəsi elan olundu
13.12.2018, 17:06

Məktəblilər üçün inşa müsabiqəsi elan olundu

Manat sabah bu MƏZƏNNƏDƏ olacaq
13.12.2018, 17:01

Manat sabah bu MƏZƏNNƏDƏ olacaq

Paşinyan Qarabağ separatçılarının lideri ilə görüşdü
13.12.2018, 16:55

Paşinyan Qarabağ separatçılarının lideri ilə görüşdü

Qazaxıstan və Belarus Ermənistana qarşı koalisiya yaratdı
13.12.2018, 16:52

Qazaxıstan və Belarus Ermənistana qarşı koalisiya yaratdı

XİN sabahkı beynəlxalq tədbirlə bağlı məlumat yaydı
13.12.2018, 16:28

XİN sabahkı beynəlxalq tədbirlə bağlı məlumat yaydı

İlham Əliyev idman sahəsində fərqlənənlərə fəxri adlar verdi - SİYAHI  
13.12.2018, 16:28

İlham Əliyev idman sahəsində fərqlənənlərə fəxri adlar verdi - SİYAHI  

Sumqayıtda yolu keçən piyadanı avtomobil vurub öldürdü
13.12.2018, 16:25

Sumqayıtda yolu keçən piyadanı avtomobil vurub öldürdü

Lavrov Bakıda Qarabağı müzakirə edəcək   
13.12.2018, 16:25

Lavrov Bakıda Qarabağı müzakirə edəcək  

Ağstafa “qış yarmarkası”na hazırlaşır
13.12.2018, 16:16

Ağstafa “qış yarmarkası”na hazırlaşır

Nazirlik neftlə çirklənmiş ərazilərə xarici şirkətləri cəlb edib
13.12.2018, 16:14

Nazirlik neftlə çirklənmiş ərazilərə xarici şirkətləri cəlb edib

ARXİV