16 yanvar 2019, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Dilimizə mələməmiş quzu kəsməyin tam vədəsidir
Dilimizə mələməmiş quzu kəsməyin tam vədəsidir
07.01.2019, 16:13

Azad Müzəffərli,
əməkdar jurnalist

                                                   
(
esse)

           

Yenicə yola saldığımız 2018-ci ildə Azərbaycan dilinin imkanlarından yetərincə və düzgün istifadə edilməməsi, orfoqrafiya və orfoepiyaya dair xeyli problem ciddi müzakirə mövzusu oldu, dövlət səviyyəsində bir sıra mühüm qərarlar qəbul edildi. Bu proses cari ildə də aktual olaraq qalır. Televiziya və radio kanallarında, internet resurslarında, mətbu nəşrlərdə və reklam daşıyıcılarında jurnalistika və filologiyadan tam xəbərsiz soydaşlarımızın da  yer alması  Azərbaycan dilinə həqiqətən də həlledici zərbə vurur. Bu da dilimizi cırlaşdırır, az qala ləhləmək durumuna salır. Haqlı olaraq belə hallarla bağlı ictimai qınaq durmadan güclənir. Dostluq, tanışlıq, yerlibazlıq zəminində kütləvi informasiya vasitələrinə axının qarşısına birdəfəlik sədd çəkilməlidir.

          
Ümumilikdə isə həmvətənlərimizin doğma dilimizdə dolğun, aydın, səlis və rəvan danışmaları üçün kompleks iş aparılmalıdır. Reallıq isə budur ki, nəinki orta təhsilli vətəndaşlarımız, hətta, ali təhsilli soydaşlarımızın xeylisi öz dilində fikirini qədərincə ifadə edə bilmir. Bu baxımdan Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimlərinin üzərinə ciddi vəzifələr düşür. Həmin sahədə dönüş yaratmaq, tələbkarlığı daha da artırmaq üçün isə, zənnimcə, ilk növbədə əcnəbi dil müəllimləri ilə müqayisədə ana dili müəllimlərinin bir dərs saatının qiymətindəki fərq mütləq aradan qaldırılmalıdır. Bu, Sovet dövründən bizə qalma mirasdır. Fikrimcə, bu təklif dəyərləndirilməlidir.  Axı, nəyə görə əcnəbi dil müəllimləri bizə doğma dilimizi tədris edən müəllimlərdən daha çox məvacib almalıdır?! Eyni zamanda bu, mənəvi məsələdir. İndiki biz müstəqilik və taleyimiz öz əlimizdədir. Mən heç cür inanmıram ki, Almaniya, Fransa, İngiltərə və digər inkişaf etmiş ölkələrdə xarici dil müəllimləri yerli dili öyrədən müəllimlərdən daha çox qazanc əldə edirlər. Digər bir mühüm məqam isə ali məktəblərin filologiya fakültəsinə qəbulla bağlıdır. Əgər, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimlərinin məvacibi artırılaraq ən azı xarici dil müəllimlərinin maaşı səviyyəsinə çatdırılarsa, ali məktəblərə qəbul zamanı test imtahanlarından daha yuxarı bal toplayan abituriyentlər filologiya fakültəsinə cəlb edilməlidirlər. Beləliklə, daha hazırlıqlı ana dili müəllimlərinin yetişdirilməsinə təkan vermiş olarıq.   

      
Danışıq dilinin təkmilləşdirilməsi üçün orta məktəblərdə şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinə daha çox yer ayrılması, ələlxüsus da, “Kitabi Dədə Qorqud” dastanının  daha geniş tədrisi vacib əhəmiyyət kəsb edir. Vaxtilə aşıq toyları da soydaşlarımızın doğma dilimizə dolğun yiyələnmələrində birbaşa və dolayısı ilə həlledici rol oynayırdı. Yaddan çıxarmayaq ki, Məmməd Aslan və Zəlimxan Yaqub (Tanrı onlara qəni-qəni rəhmət eləsin!!!) kimi həsəd aparılan söz xiridarlarımız da məhz şifahi xalq ədəbiyyatına dərindən bağlılıqlarına, bu mənəviyyat xəzinəsini iç dünyalarına birə-bir hopdurduqlarına  görə belə yüksək zirvəyə ucalmışdılar. Əlbəttə, zaman öz işini görür, hazırda istər-istəməz aşıq toyları əsasən tarixə qovuşub. Di gəl, çıxış yolu həmişə var. Əgər, cəmiyyətin elitası, sayılıb-seçilən şəxsiyyətləri milli ruhu başlıca meyar götürərək övladlarına toy edərkən bu mərasimin təqribən bir saatını əsl aşıqlarımıza həvalə etsələr, onların həmin büsatı daha da sanbala minər, bu vətəndaşlıq nümunəsi tezliklə ənənə halını alar. Fikrim daha anlaşıqlı olsun deyə, adicə bir misal çəkim. İndi bir çox toy sahibləri məclislərinə sırf peşəkar milli rəqqasları dəvət edirlər. Məclis ərzində onların bir və ya bir neçə dəfə bu şənliyə qatdıqları abı-hava və əzəmət sözlə ölçüyə gəlmir, yəqinki, hamı mənimlə razıdır?! Milli olanın yerini heç nə verə bilməz. Toylarımıza müasir məqamların qatılması ilə yanaşı özümüzün olanı da qorumaq, balansı gözləmək bizim mənəvi borcumuzdur.  İnanın, böyük şəhərlərdə toyların şahə qalxdığı(təxminən saat 21.00-22.00 arası), şadlıq evlərindəki gurultunun da dözülməz hala gəldiyi bir vaxtda sıranın aşıq məclisinə verilməsi lap yerinə düşər. Bundan sonra bayaqdan səbirsizliklə özlərinin növbəsini gözləyən gənclərin çal-çağırı, çeşidbəçeşid əcnəbi rəqslər də məntiqi axarına qovuşar, ürəyə daha yatımlı olar. Kənd və rayon yerlərində isə toylarda aşıqlarımızın meydan sulamalarına imkan yaradılması isə elə bir çətinlik törətmir. Hər şey bu baxımdan böyük şəhərlərdəki vəziyyətdən asılıdır, ən əsası paytaxtdakı.

     
Azərbaycan dilinin dolğun tədrisi baxımından dilçilərimiz də hazırda həllini gözləyən bir sıra həyati problemlərə çarə qılmalı, nəhayət ki, ümumi rəyə gəlməlidirlər. Məsələn, Azərbaycan dilində cins məsələsinin olmaması bir sıra çətinliklər yaradır. Kimsəyə sirr deyil ki, artıq “müəllimə”, “şairə” kimi xeyli söz orfoqrafiya lüğətinə də salınıb. Belə olan halda haqlı sual doğur, axı, dilimizdə sözlərin cinsi yoxdursa, buna necə yol verilir, özü də dilçilər tərəfindən?!  Vaxtilə sadə insanların kişi və qadın müəllim və şairləri bir-birindən ayırmaq üçün məcburən danışıq dilinə qatdıqları belə sözlər tezliklə dilçilər tərəfindən də həyata vəsiqə aldı.  Yanaşma isə eyni cür olmalıdır, Azərbaycan dilinin qayda-qanuna görə bu, yolverilməzdir. Sadə bir misal. Yaxşı, belə olan halda biz qadın həkimə “həkimə” deyə müraciət etməliyik?! Hələki, sadə xalqın dilinə bu yatmadığından dildə işlək hala düşməyib. Bu cür misalların sayını istənilən qədər artırmaq olar. Belə olan halda, ya sözlərin cinsi məsələsi birdəfəlik həllini tapmalı, ya da çaşqınlıq yaradan “müəllimə”, “şairə” və bu qəbildən olan digər sözlər də dildən çıxdaş edilməlidir.

    
Ən çox sual doğuran məsələlərdən biri də bəzi sözlərin yazılışı ilə bağlıdır. Hazırkı orfaqrafiya lüğətində “bugün” sözü əvəzinə “bu gün” göstərilib. Haqlı olaraq bununla razılaşmayan soydaşlarımızın xeylisi elə həmin sözü “bugün” kimi də yazır, o cümlədən, mən də. Tanınmış dilçi alimlərin də əksəriyyəti bu qənaətdədir. Axı, həmin lüğətdə “bu” və “gün” sözləri ayrıca da var, zaman anlamında onların “bu gün” kimi verilməsi heç cür sağlam məntiqə sığmır.  “Bu” işarə əvəzliyi kimi yalnız və yalnız “gün”ə istinad edir, onu təyin edir. Yəni “Bu gün” ilin 365 günün(fevral 29-dan olanda, ilin 366 günün) hər biri ola bilər. Məsələn, “Bu gün tarixə yazılacaq” cümləsində konkret zamandan söhbət getmir.  “Bu gün mən məktəbə getdim” cümləsində isə konkret olaraq “bugün”dən söhbət gedir, “Nə vaxt?”, “Nə zaman? sualına cavab verən zaman zərfindən.  Özü də “bugün” zaman anlamındadırsa, mütləq qaydada tələffüsdə də həmin sözlər bir-birindən ayrılmır, yəni bir yerdə tələffüs olunur, ”bugün” kimi.  Tam əminəm ki, 20-ci əsrin əvvəlində müstəqilliyimizə qovuşanda da “bugün” sözü elə beləcə yazılıb və tələffüs də olunub. Doğmaca Türkiyə türklərində də bu söz belədir. “Bu gün” lə “bugün” arasındakı fərq ruslardakı “этот день»lə «сегодня», ingilislərdəki “this day”lə today” arasındakı fərq kimidir. Di gəl, şəxsən tanıdığım say-seçmə dilçi alimlər də zaman zərfi anlamında həmin sözlərin “bugün”, “buay” və “buil” kimi yazılmalı olduğunu təsdiqlədikləri halda, kimlərsə, danılmaz reallığı nəzərə almadan nədənsə hələ də bu sözlərin ayrı yazılmasını iddia edirlər. Onların niyyətini heç cür başa düşmək olmur?! Qəribəsi isə odur ki, həmən kəslər orfoqrafiya lüğətində  “bugünkü”, “bugün-sabah” və ”bugün-yarın” sözlərinə gəldikdə isə özlərinin təməl iddialarına rəğmən bununla razılaşır, həmin sözlərin “bu günkü”, “bu gün-sabah” və “bu gün-yarın” formasında yazılmasını tələb etmirlər. Təbii ki, bu halda da suallar yağışı məntiqi olaraq sıralanır?????????

     
Dilimizdəki mübahisə doğuran məqamlarla bağlı müzakirələr səngimir. Bu da həmin məsələ ilə əlaqədar kəmiyyət dəyişikliklərinin keyfiyyət dəyişikliklərinə keçməsinin nöbvəti vədəsinin yetişdiyindən xəbər verir. Sadəcə, həmin proses elə bir məntiqi sonluqla yekunlaşmalıdır ki, sabahkı nəsillərə daha az problem qalsın. Bu məqamda bir məsələni də xüsusi qabartmaq istərdim. Dillə bağlı müzakirələrdə dilçi alimlər, mütəxəsislər, jurnalistlər və bu məsələyə həssas münasibət bəsləyən bir çox soydaşlarımız daha fəaldırlar. Di gəl, nədənsə, həmin məsələdə orta məktəblərdə dərs deyən Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimlərinin səsi gur gəlmir. Əslində, dilçiliklə bağlı mövcud problemlərə daha dərindən bələd olan və gündəlik olaraq bununla praktiki qarşılaşan məhz onlardır. Görünür, onlara ötürmə etməyin də tam zamanıdır.

      
Qəlbimin səsi ilə qələmə aldığım bu yazının isə  başlıca məramı dəyişməz olaraq qalır. Zənnimcə, ana dilimizlə bağlı ötən zamanda üst-üstə qalanan problemlərin aradan qaldırılmasında üzərinə ən böyük məsuliyyət düşən Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimlərinin bir dərs saatının (xarici dil müəllimlərinin bir saatlıq dərsi ilə müqayisədə) dəyəri məsələsinə ciddi yanaşılmalı və bu hərtərəfli araşdırılmalıdır. Azərbaycan dövləti isə istənilən milli-mənəvi məsələdə daim vətəndaşlarının yanındadır. Ələlxüsus da, bu, doğmaca dilimizlə bağlıdırsa, maksimum həssas münasibətin ortalığa qoyulacağı şəksizdir. Ötən zaman kəsiyi bunun əyani və danılmaz sübutudur.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Polis İdarəsi: “Rəsulzadənin barelyefini Novxanı bələdiyyəsi çıxarıb”
16.01.2019, 11:50

Polis İdarəsi: “Rəsulzadənin barelyefini Novxanı bələdiyyəsi çıxarıb”

Nəcməddin Sadıkov NATO-nun toplantısında iştirak edib
16.01.2019, 11:45

Nəcməddin Sadıkov NATO-nun toplantısında iştirak edib

Ermənistanın ən gənc deputatı – FOTOLAR
16.01.2019, 11:19

Ermənistanın ən gənc deputatı – FOTOLAR

Binəqədidə Rumıniyanın Mədəniyyət günü keçirildi
16.01.2019, 11:07

Binəqədidə Rumıniyanın Mədəniyyət günü keçirildi

İlham Əliyev “SOCAR karbamid” zavodunu işə saldı   
16.01.2019, 10:59

İlham Əliyev “SOCAR karbamid” zavodunu işə saldı  

Qubada evdən 1600 manat oğurlayan şəxs tutuldu
16.01.2019, 10:57

Qubada evdən 1600 manat oğurlayan şəxs tutuldu

Dünya daşnakları Qarabağa toplaşacaq
16.01.2019, 10:55

nya daşnakları Qarabağa toplaşacaq

Ağacları qanunsuz kəsənlər saxlanıldı   
16.01.2019, 10:53

Ağacları qanunsuz kəsənlər saxlanıldı  

İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Bakıya gəlib
16.01.2019, 10:46

İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Bakıya gəlib

Dövlət qulluğuna qəbul üçün keçirilmiş müsahibələrin nəticələri açıqlandı
16.01.2019, 10:31

Dövlət qulluğuna qəbul üçün keçirilmiş müsahibələrin nəticələri açıqlandı

Məhkəmə və İcra idarələri ilə əlbir olan ŞƏBƏKƏ sürücülərə qanunsuz cərimələr yazdırır - ARAŞDIRMA
16.01.2019, 10:23

Məhkəmə və İcra idarələri ilə əlbir olan ŞƏBƏKƏ sürücülərə qanunsuz cərimələr yazdırır - ARAŞDIRMA

Kənd təsərrüfatı texnikasının yeni qaydalarla satışına başlanıldı
16.01.2019, 10:18

Kənd təsərrüfatı texnikasının yeni qaydalarla satışına başlanıldı

ADU-da Şərq dilləri müəllimləri üçün seminar keçirilib
16.01.2019, 10:12

ADU-da Şərq dilləri müəllimləri üçün seminar keçirilib

Aqrar Xidmətlər Agentliyinə sədr təyinatı oldu   
16.01.2019, 10:11

Aqrar Xidmətlər Agentliyinə sədr təyinatı oldu  

Ötən gün narkotiklərlə əlaqədar 11 nəfər tutuldu
16.01.2019, 10:02

Ötən gün narkotiklərlə əlaqədar 11 nəfər tutuldu

Ermənistan atəşkəsi 26 dəfə pozdu    
16.01.2019, 09:58

Ermənistan atəşkəsi 26 dəfə pozdu  

Bu gün Parisdə Məmmədyarov-Mnatsakanyan görüşü keçiriləcək
16.01.2019, 09:35

Bu gün Parisdə Məmmədyarov-Mnatsakanyan görüşü keçiriləcək

Amerikanın azərbaycanlı çempionu... - FOTOLAR   
16.01.2019, 09:25

Amerikanın azərbaycanlı çempionu... - FOTOLAR  

Ali məktəblərin əldə etdiyi gəlirlərin 40 faizi müəllimlərə sərf ediləcək
16.01.2019, 09:20

Ali məktəblərin əldə etdiyi gəlirlərin 40 faizi müəllimlərə sərf ediləcək

Azərbaycanda 5111 nəfər adını, ata adını, soyadını dəyişmək istəyib - RƏSMİ   
16.01.2019, 08:16

Azərbaycanda 5111 nəfər adını, ata adını, soyadını dəyişmək istəyib - RƏSMİ  

Manat və dollar bu gün hansı məzənnədə olacaq?
16.01.2019, 08:09

Manat və dollar bu gün hansı məzənnədə olacaq?

Prezidentliyə namizədlərin sayı 8-ə çatdı
16.01.2019, 00:59

Prezidentliyə namizədlərin sayı 8-ə çatdı

Yanvarın 17-də uşaqların bağçaya aparılmaması tövsiyə edildi
16.01.2019, 00:20

Yanvarın 17-də uşaqların bağçaya aparılmaması tövsiyə edildi

Parlamentarilər Avropa İttifaqından çıxmağın əleyhinə səs verdi
16.01.2019, 00:11

Parlamentarilər Avropa İttifaqından çıxmağın əleyhinə səs verdi

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
15.01.2019, 23:51

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Rüfət Aslanlının Gədəbəydəki villası - FOTOLAR
15.01.2019, 23:41

Rüfət Aslanlının Gədəbəydəki villası - FOTOLAR

“Boko Haram”  daha bir şəhəri ələ keçirdi
15.01.2019, 23:18

“Boko Haram” daha bir şəhəri ələ keçirdi

Bu avtomobildə qüsur tapan hakerə 1 milyon dollar ödəniləcək
15.01.2019, 23:06

Bu avtomobildə qüsur tapan hakerə 1 milyon dollar ödəniləcək

Elmar Məmmədyarov  həmsədrlərlə görüşdü - FOTO
15.01.2019, 22:50

Elmar Məmmədyarov  həmsədrlərlə görüşdü - FOTO

Güclü qar səbəbindən Ankara-İstanbul  yolu bağlandı
15.01.2019, 22:32

Güclü qar səbəbindən Ankara-İstanbul  yolu bağlandı

İranda 49 min uşaq dövlət tərəfindən tanınmır
15.01.2019, 22:14

İranda 49 min uşaq dövlət tərəfindən tanınmır

ABŞ Gürcüstan və Ukraynada hərbi laboratoriya yaradıb
15.01.2019, 22:00

ABŞ Gürcüstan və Ukraynada hərbi laboratoriya yaradıb

Paşinyan gözlənilmədən Gürcüstana gəldi
15.01.2019, 21:39

Paşinyan gözlənilmədən Gürcüstana gəldi

Gələn aydan sayğaclara baxış keçiriləcək
15.01.2019, 21:22

Gələn aydan sayğaclara baxış keçiriləcək

İlham Əliyev Fransanın sabiq prezidentini qəbul  etdi
15.01.2019, 21:06

İlham Əliyev Fransanın sabiq prezidentini qəbul  etdi

Bakı Nəqliyyat Agentliyi də hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ etdi   
15.01.2019, 20:52

Bakı Nəqliyyat Agentliyi də hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ etdi  

“Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Macarıstanın Debrecen Universitetində təhsil alıram” – azərbaycanlı tələbə
15.01.2019, 20:46

“Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Macarıstanın Debrecen Universitetində təhsil alıram” – azərbaycanlı tələbə

Bakıda külək ağacı maşının üzərinə aşırdı
15.01.2019, 20:30

Bakıda külək ağacı maşının üzərinə aşırdı

Rəsulzadənin barelyefinin oğurlandığı təsdiqləndi: Çox qiymətli materialdan hazırlanmışdı
15.01.2019, 20:19

Rəsulzadənin barelyefinin oğurlandığı təsdiqləndi: Çox qiymətli materialdan hazırlanmışdı

Gözlənilən təhlükəli hava şəraiti ilə bağlı QƏRARGAH yaradıldı
15.01.2019, 20:01

Gözlənilən təhlükəli hava şəraiti ilə bağlı QƏRARGAH yaradıldı

37,1 milyard manatlıq məhsul satılıb...
15.01.2019, 19:37

37,1 milyard manatlıq məhsul satılıb...

Sabah Xətai qazsız qalacaq
15.01.2019, 19:31

Sabah Xətai qazsız qalacaq

Şamaxıda yol qəzası - ölən var
15.01.2019, 19:12

Şamaxıda yol qəzası - ölən var

Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyindəki kitabxanalar ləğv edildi - Komissiya yaradıldı
15.01.2019, 18:55

Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyindəki kitabxanalar ləğv edildi - Komissiya yaradıldı

Novruz Məmmədov tapşırıqlar verdi
15.01.2019, 18:42

Novruz Məmmədov tapşırıqlar verdi

“ASAN”da konsulluq xidmətləri göstəriləcək
15.01.2019, 18:25

“ASAN”da konsulluq xidmətləri göstəriləcək

Prezident səfiri geri çağırdı
15.01.2019, 18:15

Prezident səfiri geri çağırdı

Mətbuat Şurası “Təzadlar”ı yenidən “qara siyahı”ya sala bilər
15.01.2019, 18:10

Mətbuat Şurası “Təzadlar”ı yenidən “qara siyahı”ya sala bilər

Dubayda “Azərbaycan Ticarət Evi” açıldı
15.01.2019, 18:00

Dubayda “Azərbaycan Ticarət Evi” açıldı

Qulu Məhərrəmli Arif Alışanovun işdən çıxarılmasından DANIŞDI
15.01.2019, 18:00

Qulu Məhərrəmli Arif Alışanovun işdən çıxarılmasından DANIŞDI

ARXİV