Բիշքեկը, որտեղ այսօր հանդիպեցին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, տարիներ առաջ դարձել էր Ղարաբաղյան հիմնախնդրի ամենածանր փուլերից մեկի դիվանագիտական հիշողությունը։ 1994 թվականի մայիսին այստեղ ընդունված Բիշքեկի արձանագրությունը կոչ էր անում դադարեցնել զինված առճակատումը և շարունակել բանակցությունները։ Այդ փաստաթղթին հաջորդեց հրադադարի համաձայնագրի ստորագրումը։ Սակայն այն ժամանակ Հայաստանը չէր պահպանում հրադադարը։ Ադրբեջանը ցանկանում էր միջազգային կարգավիճակ ստանալ իր տարածքները օկուպացիայի տակ պահելու համար։
1990-ականների Բիշքեկի և այսօրվա Բիշքեկի միջև կա 32 տարի։ Այն ժամանակ Ադրբեջանը բանակցությունների սեղանին էր որպես պատերազմից դուրս եկած, իր տարածքների մեծ մասը կորցրած, հարյուր հազարավոր մարդկանց իրենց հայրենի օջախներից տեղահանված երկիր։ Ադրբեջանի առջև ծառացած էր իր հողերը վերադարձնելու հսկայական խնդիրը։ Հայաստանն օգտվում էր ռազմական գերակայության ստեղծած ստատուս քվոյի հնարավորություններից։ Այն ժամանակ Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարության համար խնդիրը կորցրած հողերի ճակատագիրը փոխելն էր։
Այդ ժամանակահատվածում հանգուցյալ նախագահ Հեյդար Ալիևի պայքարի ծանրությունը պետք է գնահատել հենց այս համատեքստում։ Նա փորձում էր պահպանել քաղաքական և դիվանագիտական հնարավորությունները ռազմական առումով չափազանց ծանր հետևանքների պայմաններում, պաշտպանել Ադրբեջանի դիրքորոշումը միջազգային հարթակում։ Բիշքեկի արձանագրությունը նույնպես այդ ժամանակաշրջանի իրողությունների փաստաթղթերից մեկն էր։
Դրանից հետո եկավ Մինսկի խմբի գործընթացը։ Ընդունվեցին անիմաստ հայտարարություններ, թղթի վրա մնացած բանաձևեր։ Մենք փոփոխությունը կարող էինք տեսնել միայն միջնորդների փոփոխության մեջ։ Ադրբեջանի առջև ծառացած հարցն այն էր, թե երբ կվերադարձվեն օկուպացված տարածքները։
Տարիներ անց Ադրբեջանն ասաց իր խոսքը, 2020 թվականի պատերազմը արմատապես փոխեց տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական իրողությունը։ 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանը լիովին վերականգնեց իր ինքնիշխանությունը Ղարաբաղի նկատմամբ։
Այսպիսով, տարիներ առաջ բանակցությունների սեղանին իր հողերի ճակատագիրը քննարկող Ադրբեջանն արդեն վերադարձավ այդ սեղանին բոլորովին այլ իրողությամբ։
Այսօր Բիշքեկում սեղանը նույնն է, բայց սեղանի վրայի իրողությունը բոլորովին այլ է։ Այժմ Ադրբեջանը Ղարաբաղի խնդիրը նախկին կարգավիճակով քննարկող կողմ չէ։ Այն կողմ է, որն ապահովել է իր տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը, վերակառուցել է կյանքն ազատագրված տարածքներում։
Նայեք պատմության հեգնանքին, Բիշքեկում խոսվում էր հրադադարի մասին, իսկ այսօր Բիշքեկում քննարկվում է, թե ինչպես կառուցել խաղաղություն։ Այսօրվա հանդիպման հիմնական տարբերությունը հենց սա է։ Ադրբեջան-Հայաստան հարաբերությունների օրակարգն այլևս չի կառուցվում Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ։ Հիմնական խնդիրը խաղաղության ամրապնդումն է, տարածաշրջանում նոր համագործակցության հնարավորությունների ստեղծումը և երկու երկրների միջև հարաբերությունների անցումը նոր իրավաքաղաքական շրջանակի։ Այս իրողությունները ստեղծող առաջնորդը Իլհամ Ալիևն է։
2026 թվականի օգոստոսի 31-ին Ալիև-Փաշինյան հանդիպման անցկացման փաստն ինքնին ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը նախկին քարտեզը չէ։ Հանդիպումը տեղի է ունենում Բիշքեկում Շանհայի համագործակցության կազմակերպության միջոցառումների շրջանակներում, բայց այստեղ ավելի մեծ պատկեր կա։ Ադրբեջանը պատերազմից հետո տարածաշրջանային կարգի ձևավորման մեջ խոսքի իրավունք ունեցող պետություն է։ Այս տարբերությունը հասկանալու համար բավական է կողք կողքի դնել 1994 թվականի Բիշքեկը և 2026 թվականի Բիշքեկը։
Այո, 1994 թվականին Ադրբեջանը դիվանագիտական պայքար էր մղում օկուպացիայի հետևանքները վերացնելու համար։ 2026 թվականին Ադրբեջանն արդեն նոր կյանք է կառուցում իր ազատագրված տարածքներում։ 1994 թվականին Ադրբեջանի հիմնական պահանջներից մեկը տարածքային ամբողջականության վերականգնումն էր։ Այսօր այդ տարածքային ամբողջականությունն արդեն Ադրբեջանի քաղաքական և իրավական իրողության հիմնական սյուներից մեկն է։
Բիշքեկը, Ադրբեջանը, տարածաշրջանը փոխվել են։ Ամենակարևորն այն է, որ փոխվել է սեղանի շուրջ զրույցի բովանդակությունը։ Այժմ Ադրբեջանի առջև չեն ծառացած անցյալի խնդիրները, այլ ավելի մեծ հարցեր, ինչպիսիք են Զանգեզուրի միջանցքը և տարածաշրջանային հաղորդակցությունները, առևտուրը, էներգետիկան, տրանսպորտը, տնտեսական համագործակցությունը և անվտանգության նոր ճարտարապետությունը։ Ադրբեջանը դիտվում է որպես Հարավային Կովկասի ապագայի վրա ազդող հիմնական դերակատարներից մեկը։ Հետևաբար, այսօրվա Բիշքեկի հանդիպումը միայն Ալիևի և Փաշինյանի հերթական հանդիպումը դիտարկելը մտքի աղքատություն կլիներ։ Այս հանդիպման հետևում կանգնած է 32-ամյա քաղաքական ճանապարհ։ Այս ճանապարհին եղել են պարտություններ, ծանր կորուստներ, դիվանագիտական պայքար։ Այժմ այս ճանապարհին խաղաղության փուլ կա։
Երբ վերլուծում ես պատմությունը, տեսնում ես, որ իրականում այսօր Բիշքեկում երկու առաջնորդից ավելին, երկու տարբեր դարաշրջաններ են նստած դեմ դիմաց։ Մի կողմում անցյալի Բիշքեկն է, մյուս կողմում՝ այսօրվա Բիշքեկը։
Մեկում Ադրբեջանի հողերի օկուպացիայից բխող ծանր իրողությունն է, մյուսում՝ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության վերականգնումից հետո ստեղծված նոր իրողությունը։ Այսօր Բիշքեկում պարզապես հանդիպում չի անցկացվում, պատմությունն իր նախորդ էջերից մեկի դիմաց դնում է իր նոր էջը։ 32 տարի առաջ Ադրբեջանը Բիշքեկում սեղանի շուրջ էր խաղաղության համար։ Այսօր Ադրբեջանը հիմնական կողմն է, որը որոշում է, թե ինչ պայմաններով կկառուցվի խաղաղությունը։
Բիշքեկից Բիշքեկ շատ բան է փոխվել։ Ամենաշատը փոխվել է սեղանի շուրջ նստած Ադրբեջանը։
Էլնուր Ամիրով
