Այսօր Շանհայի համագործակցության կազմակերպության (ՇՀԿ) Բիշքեկում կայացած գագաթնաժողովից առաջ նախագահ Իլհամ Ալիևի և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումից տարածված լուսանկարում կա մի փոքր, բայց քաղաքական առումով բավականին իմաստալից մանրամասնություն, որն ուշադրություն է գրավում։ Փաշինյանի բաճկոնի օձիքին պատկերված է Հայաստանի Հանրապետության քարտեզը։ Նա առաջին անգամ է Ադրբեջանի ղեկավարի հետ հանդիպմանը ներկայացել Հայաստանի ներկայիս տարածքները պատկերող քարտեզի նշանով։
Modern.az-ը հիշեցնում է, որ սա պարզապես պետական ատրիբուտ կամ արարողակարգային աքսեսուար չէ։ Փաշինյանի սեփական բացատրության համաձայն՝ այդ նշանը ցույց է տալիս Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքը՝ 29 743 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով Հայաստանի Հանրապետությունը։ Ղարաբաղն այս քարտեզում չկա։ Ադրբեջանի տարածքի որևէ հատված չի ներառվել Հայաստանի քաղաքական աշխարհագրության մեջ։ Իրականում, քարտեզի հիմնական քաղաքական իմաստը ոչ թե այն է, ինչ երևում է դրա վրա, այլ այն, ինչ այլևս չի երևում։
Այս քարտեզը պարզապես «Հայաստանի պարտության խորհրդանիշ» չէ, Փաշինյանի կրծքի քարտեզը Հայաստանի կողմից տասնամյակներ շարունակ Ադրբեջանի տարածքների հաշվին կառուցել փորձած քաղաքական նախագծի պարտության խորհրդանիշներից մեկն է։
Քանի որ մինչև 2020 թվականը Հայաստանի քաղաքական կյանքում Ղարաբաղը ոչ միայն արտաքին քաղաքականության հարց էր։ Այն դարձել էր պետական գաղափարախոսության, անվտանգության քաղաքականության և ներքին քաղաքական լեգիտիմության հիմնական տարրերից մեկը։ Հայաստանի իշխանությունները տարբեր ժամանակներում տարբեր արտահայտություններ էին օգտագործում, սակայն էությունը չէր փոխվում. Ադրբեջանի տարածքում ստեղծված անջատողական կազմավորման գոյությունը պետք է պահպանվեր, և դրա վերադարձը Ադրբեջանի ինքնիշխանությանը պետք է կանխվեր։
Այսօր Հայաստանի կառավարության ղեկավարը բոլորովին այլ քաղաքական թեզ է ցուցադրում։ Հայաստանը 29 743 քառակուսի կիլոմետր է, և պետության քաղաքական հավակնությունները չպետք է դուրս գան այդ սահմաններից։
Ավելին, Փաշինյանն այլևս դա չի հնչեցնում միայն արտաքին լսարանի առջև։ Հունիսի 7-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում նրա գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը հավաքեց ձայների 49,75 տոկոսը՝ պահպանելով խորհրդարանական մեծամասնությունը։ Օգոստոսի 20-ին նոր կառավարության ծրագիրը ներկայացնելիս Փաշինյանը բացահայտ հայտարարեց, որ ընտրությունների արդյունքով «Իրական Հայաստան» գաղափարախոսությունը դարձել է երկրի պաշտոնական գաղափարախոսությունը։
Այս կետը մեծացնում է Բիշքեկի լուսանկարի քաղաքական կշիռը։ Այլևս խոսքը ոչ թե քաղաքական գործչի անձնական տեսակետի, այլ ընտրություններից դուրս եկած իշխանության կողմից պետության մասին ներկայացված նոր հայեցակարգի մասին է։
29 743 քառակուսի կիլոմետր. նոր Հայաստանի հայեցակարգի քաղաքական սահմանը
Փաշինյանի կողմից վերջին տարիներին համառորեն կրկնվող 29 743 քառակուսի կիլոմետրը պարզապես վիճակագրական ցուցանիշ չէ։ «Իրական Հայաստան» հայեցակարգի ողջ տրամաբանությունը կառուցված է այս թվի վրա։
Հայաստանի վարչապետը 2024 թվականին խորհրդարանում ուշագրավ խոստովանություն էր արել։ Նա հայտարարել էր, որ Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքի 29 743 քառակուսի կիլոմետր լինելը նոր փաստ չէ աշխարհի համար, խնդիրը եղել է այն, որ հայ հասարակությունը երկար ժամանակ քաղաքական և հոգեբանական առումով չի ընդունել այս իրականությունը։ 2025 թվականին «Իրական Հայաստանը» ներկայացվեց որպես առանձին գաղափարախոսական հայեցակարգ։ Իսկ 2026 թվականին այդ գիծը տեղափոխվեց իշխանության ընտրական հարթակ, իսկ հետո՝ կառավարության ծրագիր։
Այս փոփոխությունը չի կարող բացատրվել միայն Փաշինյանի աշխարհայացքի էվոլյուցիայով։ Դրա հետևում կանգնած է 2020 թվականից սկսած Հարավային Կովկասում փոխված ուժերի հարաբերակցությունը և Ադրբեջանի ստեղծած նոր քաղաքական իրականությունը։
Նախ փոխվեց ռազմական իրականությունը, ապա՝ քաղաքական տերմինաբանությունը
Նախագահ Իլհամ Ալիևի 2020 թվականից հետո իրականացրած քաղաքականության կարևոր կողմերից մեկը ռազմական արդյունքը դիվանագիտական-իրավական արդյունքի վերածելն էր։
44-օրյա պատերազմից հետո Բաքուն Երևանից Հայաստանի տարածքից բաժին չպահանջեց, Հայաստանի պետականությունը քննարկման չդրեց։ Ընդհակառակը, Ադրբեջանը հարաբերությունների կարգավորման համար առաջ քաշեց միջազգային իրավունքի վրա հիմնված կոնկրետ շրջանակ։
2022 թվականի մարտին ներկայացված հինգ հիմնարար սկզբունքների առաջին կետը նախատեսում էր ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և միջազգային սահմանների անձեռնմխելիության փոխադարձ ճանաչում։ Երկրորդ սկզբունքը կողմերի կողմից միմյանց նկատմամբ տարածքային պահանջների բացակայությունը և ապագայում նման պահանջներ չներկայացնելու իրավական պարտավորությունն էր։ Մյուս սկզբունքները ներառում էին ուժի չկիրառումը, սահմանների դելիմիտացիան, դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը և հաղորդակցությունների բացումը։
Սա, ըստ էության, Բաքվի կողմից Երևանի առջև դրված նոր քաղաքական շրջանակն էր։ Այսպիսով, Հայաստանը պետք է Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները կառուցեր ոչ թե Ղարաբաղի «կարգավիճակի» վրա, այլ երկու միջազգայնորեն ճանաչված պետությունների հարաբերությունների վրա։
2022 թվականի հոկտեմբերին Պրահայում Ադրբեջանը և Հայաստանը, հիմք ընդունելով 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, հաստատեցին իրենց փոխադարձ տարածքային ամբողջականության և ինքնիշխանության ճանաչումը։ Դրանով փոխվեց նաև քննարկման իրավական հիմքը։
Եթե Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանը որպես անկախ պետություն՝ հիմնված խորհրդային շրջանում գոյություն ունեցող վարչական սահմանների վրա, ապա Ղարաբաղի՝ Ադրբեջանի կազմում լինելը չէր կարող լինել առանձին քաղաքական սակարկության առարկա։
Իլհամ Ալիևի դիրքորոշման հիմնական էությունն էլ հենց սա էր։
Պաշտոնական Բաքուն փակեց «կարգավիճակի» քննարկումը
Երկար տարիներ բանակցությունների ամենածանր թեման Ղարաբաղի ապագա կարգավիճակն էր։ Պատերազմից հետո Ադրբեջանը չընդունեց այս մոտեցումը։ Իլհամ Ալիևը բազմիցս հայտարարել է, որ Ղարաբաղում բնակվող հայերի իրավունքները Ադրբեջանի ներքին հարցն են, և Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագրում առանձին Ղարաբաղի օրակարգ չպետք է ներառվի։
2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի կողմից իր ողջ տարածքում ինքնիշխանության լիակատար վերականգնմամբ վերջ դրվեց նաև անջատողական կազմավորման գոյությանը։ Հենց դրանից հետո «Իրական Հայաստան» հասկացության արագ առաջխաղացումը Հայաստանի քաղաքական դիսկուրսում պատահական չի թվում։
Փաշինյանի կողմից 29 743 քառակուսի կիլոմետրի մասին ավելի հաճախ խոսելը, ըստ էության, իրականության քաղաքական լեզվի վերածումն էր. Հայաստանը պետք է իր ապագան փնտրի ոչ թե Ադրբեջանի տարածքների վրա կառուցված նախագծում, այլ իր միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների ներսում։
Ինչպե՞ս Բաքվի առաջ քաշած սկզբունքները դարձան խաղաղության տեքստի իրավական հիմքը։
Այստեղ կա նաև ավելի կարևոր համեմատություն։
Երբ դիտարկում ենք Ադրբեջանի կողմից 2022 թվականին առաջ քաշված սկզբունքները և 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում ստորագրված խաղաղության համաձայնագրի հիմնական դրույթները, տեսանելի է բովանդակային լուրջ հաջորդականություն։
Ստորագրված փաստաթղթում ամրագրվում է, որ նախկին խորհրդային հանրապետությունների վարչական սահմանները անկախությունից հետո վերածվել են միջազգային սահմանների։ Կողմերը ճանաչում են միմյանց ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և միջազգային սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Հաջորդ կետում նշվում է, որ Ադրբեջանը և Հայաստանը միմյանց նկատմամբ տարածքային պահանջներ չունեն և ապագայում նման պահանջներ չեն ներկայացնի։
Այսինքն, 2022 թվականին Բաքվի կողմից բանակցությունների սեղանին դրված քաղաքական սկզբունքը երեք տարի անց վերածվեց համաձայնեցված խաղաղության տեքստի իրավական դրույթի։ Համաձայնագիրը դեռևս չի ստորագրվել և վավերացվել։ 2026 թվականի օգոստոսին կողմերը այն բնութագրում են որպես ստորագրված փաստաթուղթ։ Այս մանրամասնությունը հատկապես կարևոր է։ Վաշինգտոնում ստորագրված փաստաթուղթը Համատեղ հռչակագիր է, իսկ խաղաղության համաձայնագիրն ինքնին ստորագրվել է, և պաշտոնական ստորագրման փուլը դեռ առջևում է։
Բայց քաղաքական առումով ավելի վաղ տեղի ունեցած փոփոխությունն արդեն ակնհայտ է։
Քաղաքական հայտարարությունից պետական խորհրդանիշի վերածված քարտեզ
Մարտին Փաշինյանը Եվրոպական խորհրդարանի ամբիոնից հատուկ ցույց էր տվել իր կրծքի նշանը և այն անվանել Հայաստանի Հանրապետության միջազգայնորեն ճանաչված տարածքի պատկերում։ Այդ ելույթում նա այս քարտեզը ներկայացրել էր որպես Ադրբեջանի հետ փոխադարձ տարածքային ամբողջականության ճանաչման և խաղաղության խորհրդանիշ։
Ինչ վերաբերում է Բիշքեկում տեսած քարտեզի մոտիվին, ապա Փաշինյանն ինքը արդեն քաղաքական բովանդակություն է հաղորդել այս նշանին։ Իլհամ Ալիևի ընդունած քաղաքական իրականությունն արդեն Փաշինյանի կրծքին նշան է դարձել։
Մի քանի տարի առաջ Ադրբեջանը Ղարաբաղի անվերապահ ճանաչումը որպես իր ինքնիշխան տարածք դնում էր Հայաստանի ղեկավարության առջև որպես հիմնական քաղաքական պահանջ։ Այսօր Իլհամ Ալիևի հետ հանդիպող Հայաստանի վարչապետի կրծքին կա միայն Հայաստանի Հանրապետության միջազգայնորեն ճանաչված տարածքը պատկերող քարտեզ։ Ղարաբաղն այդ քարտեզում ընդհանրապես տեղ չի գրավում։
Իլհամ Ալիևի հետպատերազմյան քաղաքականության հիմնական քաղաքական արդյունքը
Իլհամ Ալիևի հետպատերազմյան քաղաքականության արդյունքը միայն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության վերականգնմամբ չափելը նույնպես ամբողջական պատկերը չի ցույց տալիս։
Ավելի մեծ արդյունքներից մեկը հակառակ կողմի քաղաքական օրակարգի փոփոխությունն է։
Մի ժամանակ Ադրբեջանից «կարգավիճակ» պահանջող Հայաստանի իշխանությունները այժմ իրենց միջազգայնորեն ճանաչված սահմանները դնում են պետական գաղափարախոսության կենտրոնում։ Մի ժամանակ Ղարաբաղը որպես Հայաստանի քաղաքական նախագծի անբաժանելի մաս ներկայացնող քաղաքական համակարգի ղեկավարը այսօր հայ հասարակությանը առաջարկում է ոչ թե հաշտվել 29 743 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով պետության հետ, այլ հենց այն ընդունել որպես հայրենիք։
Այս շրջադարձը Հայաստանի ներսում ունի իր պատճառները, Փաշինյանի քաղաքական հաշվարկները և նոր արտաքին քաղաքական կուրսը։ Բայց դրա մեկնարկային կետը չտեսնել հնարավոր չէ. 2020 թվականին Ադրբեջանը փոխեց իրավիճակը դաշտում, իսկ հաջորդ տարիներին Իլհամ Ալիևը այդ արդյունքը վերածեց բանակցությունների սեղանի քաղաքական և իրավական շրջանակի։
Այս տեսանկյունից Փաշինյանի կրծքի քարտեզը Հայաստանի պետության պարտության նշան չէ։ Այն ավելի շատ այլ պետության տարածքի հաշվին կառուցված քաղաքական երազանքի պարտության նշան է։
Եվ Բիշքեկում այդ քարտեզի հայտնվելը Իլհամ Ալիևի դիմաց նստած Փաշինյանի կրծքին ավելի պարզ է ցույց տալիս, թե ինչ է փոխվել Հարավային Կովկասում վերջին վեց տարիների ընթացքում, քան երկար հայտարարությունները։
