Binlerce yıl önce insanların yaşam tarzı, inançları ve dünya görüşü hakkında bilgi veren kaya resimleri zamanın sınavından geçse de, modern çağda başka bir tehlikeyle karşı karşıya kaldılar. Çünkü bazı turistlerin ve vandalların kayaların üzerine yazılar yazması, resimler çizmesi ve antik petroglifleri çizmesi tarihi mirasa ciddi zarar veriyor.
Rusya'nın çeşitli bölgelerinde de son yıllarda bu tür olaylarla ilgili bir dizi vaka kaydedildi.
Antik petrogliflerin üzerine modern yazılar
Bu tür olaylardan biri 2021 yılında Altay Cumhuriyeti'nde, Çuy traktı bölgesinde meydana geldi. İki turist yol kenarındaki kayaların üzerine büyük mavi harflerle “Vyazma ve Novosibirsk şehirlerinin birleşmesine hazır mısın?” ifadesini yazdı. Olayı yerel rehber Karçaqa Taxanov tespit etti ve o kişilerle yaptığı sohbeti videoya çekerek yayınladı. Görüntüler sosyal medyada yayıldıktan sonra olay ciddi kamuoyu tepkisine neden oldu.
Doğa Koruma Savcılığı turistlerin kimliğini belirledi. Her biri 1,5 bin ruble para cezasına çarptırıldı. Ayrıca, turistler “Çistıy Altay” gönüllüler hareketine 7 bin ruble bağışta bulundular. Yazı ise aktivistler tarafından zorlukla temizlendi.
2 bin yıllık resimlerin üzerinde boya ile yazılar
2017 yılında Hakasya'da bulunan Kunya dağında daha ciddi bir vandalizm olayı kaydedildi. Yaşı iki bin yıldan fazla olan kaya resimlerinin üzerine boya ile büyük harfler ve çeşitli resimler çizildi. Bunun sonucunda hayvan, kuş ve insan resimleri zarar gördü. Uzmanlar, boyanın kayanın yüzeyine ek zarar vermeden temizlenmesinin oldukça zor olduğunu belirttiler.
Polis olayı gerçekleştiren kişiyi tespit etti. Krasnoyarsk sakini eylemini itiraf ederek kendisinden sonra kayada yazı bırakmak istediğini, antik resimleri ise güya görmediğini belirtti. Olayla ilgili Rusya Federasyonu Ceza Kanunu'nun 243. maddesinin 2. fıkrası uyarınca ceza davası açıldı.
Vandalizmle mücadelede yerel halkın rolü
2022 yılında Hakasya'daki Oşkol kaya anıtında da yazılar tespit edildi. Yazıları yerel bir sakin görerek fotoğraflarını çekti ve ilgili kurumlara bilgi verdi. Kültürel miras objelerinin korunması Devlet Müfettişliği materyalleri vilayet polisine gönderdi. Sonuç olarak Ceza Kanunu'nun 243. maddesinin 1. fıkrası uyarınca ceza davası açıldı.
Bu olay, antik anıtların korunmasında sadece devlet kurumlarının değil, yerel halkın ve kamuoyunun dikkatini de önemli bir rol oynadığını göstermektedir.
5 bin yıllık petroglifler de vandalizmden korunamadı
Habarovsk diyarında bulunan Kiya kaya resimleri de vandalizmin kurbanı oldu. Yaklaşık beş bin yıllık tarihe sahip petrogliflerin bulunduğu kayalarda “Maxanya buradaydı”, “Anya en iyisi” gibi modern yazılar tespit edildi. Bazı antik resimlerin üzerinden tebeşirle çizgiler çekildi. Uzmanlar, bu yazıların temizlenmesi sürecinin bile taş yüzeyine ek etki gösterebileceğini ve anıtın önceki durumuna tam olarak geri döndürülemeyebileceğini belirttiler.
Daha sonra antik resimlerin üzerinde metal bir eşya ile çizilmiş yeni resimler de tespit edildi. Ekspertizden sonra polis Ceza Kanunu'nun 243. maddesi uyarınca ceza davası açtı.
Petroglifleri korumak için şeffaf kubbe
Murmansk vilayetinde bulunan Kanozero petroglifleri de yıllardır turistlerin dikkatini çekmiştir. Daha 2006 yılında bilim adamları ve ekologlar, turistlerin modern yazıları doğrudan antik petrogliflerin üzerine işlediğini belirtmişlerdir.
Anıtın korunması için daha sonra ana petroglifler grubunun üzerine büyük şeffaf koruyucu bir kubbe inşa edildi. Kurulum, 600'den fazla kaya resmini hem doğal etkilerden hem de insanların neden olabileceği vandalizm olaylarından koruyor.
Kayaların temizlenmesi için gönüllüler de seferber ediliyor
Rusya'da antik kaya resimlerinin korunması sadece ceza tedbirleriyle sınırlı değildir. Çeşitli kamu-devlet projeleri kapsamında kayaların üzerindeki modern yazıların temizlenmesi çalışmaları da yapılmaktadır. Rusya Coğrafya Cemiyeti'nin projeleri kapsamında Altay'da yaklaşık 3,2 bin metrekare kaya yüzeyi modern yazılardan temizlenmiştir. “Lena Sütunları” milli parkında ise 200 metre uzunluğunda kaya duvarında temizleme çalışmaları yapılmıştır. Bu projelere gönüllüler ve bilim adamları katılmış, çalışmaların yürütülmesine hibe desteği de sağlanmıştır.
Peki kaya anıtlarını bu şekilde bozanları hangi ceza bekliyor?
Rusya'da hukuki koruma statüsüne sahip tarihi ve arkeolojik objelerin zarar görmesi cezai sorumluluğa yol açabilir. Rusya Federasyonu Ceza Kanunu'nun 243. maddesi, kültürel miras objelerinin, o cümleden tarihi ve arkeolojik öneme sahip objelerin zarar görmesi veya yok edilmesine karşı sorumluluk öngörmektedir. Ağır durumlarda ceza 6 yıla kadar hapis cezasına ulaşabilir.
Hukuki koruma statüsü olmayan objelere zarar verildiğinde ise mesele bazı durumlarda idari sorumluluk, para cezası ve verilen zararın giderilmesi talebiyle sonuçlanabilir.
Unutmayalım ki, kaya resimleri sadece taş üzerine çizilmiş antik resimler değildir. Onlar binlerce yıl önce yaşamış insanların hayatına dair önemli tarihi bilgiler taşır. Bu nedenle bu tür anıtların üzerine modern yazı ve resimlerin çizilmesi, onların sadece dış görünüşünü değil, gelecek nesiller için bilimsel ve kültürel değerini de tehlikeye atmaktadır.
Ülviyyə FƏRHAD
