Qərbi Azərbaycan İcmasının təşkilatçılığı ilə Qərbi Azərbaycan mövzusunda “Bir Elin Manifesti” mövzusunda ümumrespublika hekayə müsabiqəsi keçirilir. Müsabiqəyə təqdim edilən növbəti hekayəni təqdim edirik:
***
Avqustun buxarlı havası payızın sərinliyini yalnız uzaqdan xatırladırdı. Hələ ki nəfəsi içinə çəkən torpaq üçün soyumaq yox, qovrulmaq vaxtı idi. Günorta günəşi dağların sinəsinə enmişdi – təkcə istisi ilə deyil, həm də illərin yandırıcı yaddaşı ilə. Havanın sükutunu yalnız zaman-zaman dağdan süzülüb gələn yüngül meh pozurdu. O da bir andaca torpaqla qarışır, sonra gözdən itirdi.
Zəngəzur dağ silsiləsinin Araz sahilindəki son yüksəkliyində – Sığırt dağında – bu uca zirvədə iki nəfər sıldırım qayalığın başında oturmuşdu. Dağların başı hələ də buxarlanırdı, sanki torpaq içindəki nəmi çölə vurur, yaşadığı ağrını göyə sovururdu. Aşağıda Araz çayı asta-asta, sonsuz səbir və səssizliklə axırdı. Axını sanki bir mərsiyə idi – bu torpağın keçmişinə yazılmış lal bir layla.
Qarşıda, bir az aralıda, dağların arxasında bir zamanlar azərbaycanlıların yaşadığı, indi isə xərabəyə dönmüş Nüvədi kəndinə doğru uzanan yol görünürdü.
Yaşlı kişi qarşı dağ ətəyini göstərərək dedi:
– Bax, orada... O qayanın altında, Arazın boyunda yerləşirdi Nüvədi. Elə bil bu dağlar bu kəndi gizlətmişdi öz sinəsində... Amma taleyi gizlətmək olmur, bala...
Yanında oturan gənc jurnalist maraqla baxdı. Gözlərində həm heyrət, həm ehtiram vardı. Boynunda fotoaparat, dizinin üstündə dəftəri vardı. Ancaq bu anda nə obyektiv, nə də qələm o sükutu tam dərk edə bilirdi. Danışan kişiyə ehtiramla yanaşırdı. O, bu bölgədə baş verən hadisələri yaddaşa köçürmək, yazıya almaq istəyirdi. Amma indi qarşısında təkcə bir insan yox, bir dövr dayanmışdı.
– Siz orada yaşamısınız? – deyə soruşdu.
Yaşlı kişi cavab verdi:
– Yox, bala, mən yox. Amma bu hadisəni mənə danışan elə bir adam idi ki, özü o ağrını birbaşa yaşamışdı. Cəlal müəllim... Nüvədi kənd məktəbinin direktoru idi.
Bir anlıq susdu. Gözlərini qarşıdakı dağlara dikdi. Aşağıda Araz çayı sanki səssiz-səmirsiz şahid kimi axırdı. Sonra sakit, amma dərin səslə davam etdi:
– Cəlal müəllim danışırdı ki, avqustun 8-i idi. Səhər tezdən... səssizlik kəndə çökmüşdü. Amma bu, adi bir səhər deyildi. Külək belə nəfəsini saxlamışdı...
Jurnalist ehtiramla dilləndi:
– Sizin danışdıqlarınızı yazmaq istərdim, icazənizlə.
Yaşlı kişi başı ilə razılıq verdi. Gözlərini bağladı. Bu dəfə sözlər onun ağzından deyil, sanki yaddaşında Cəlal müəllimin səsləndirdiyi xatirələrdən süzülüb gəlirdi.
– O kənd təkcə bir yaşayış yeri deyildi. O, Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycandakı son nəbzi idi...
Sonra əlavə etdi:
– Cəlal müəllimin dediyinə görə, 1988-ci ildən başlayaraq Qərbi Azərbaycanda yaşayan bütün azərbaycanlılar yurdlarından zorla qovulmuşdu. Kəndlər susdurulmuş, yollar bağlanmış, həyat parçalanmışdı. Amma Nüvədi... o fərqli idi.
Bu kənd susmadı. Nə səsini, nə nəfəsini itirmək istədi. Erməni silahlı dəstələri kəndi mühasirəyə alsa da, Nüvədilər müqavimət göstərdi. Təkcə fiziki yox, mənəvi bir dirəniş idi bu. Onlar doğma torpağı tərk etməməkdə israr edirdilər – çünki bilirdilər ki, bu torpaqdan gedən təkcə özləri deyil, həm də bir tarix, bir yaddaş olacaqdı.
Nüvədi kəndi 1988-ci ildən 1991-ci ilə qədər üç tərəfdən erməni silahlıları ilə əhatə olunmuşdu. O illərdə kəndin gündəlik həyatı atəş səsləri ilə bölünürdü. Ölüm səssiz addımlarla həyətləri dolaşırdı. Həyatla ölüm arasında dar bir cığır vardı. Sovet əsgərləri kəndi qoruyurdu, amma qorxular o əsgərlərin çəkmə səsləri qədər ağır idi.
Qoca nəfəsini dərindən alaraq davam etdi:
– Cəlal müəllim deyirdi ki, 1991-ci ilin avqust ayının 7-dən 8-nə keçən gecə, kəndin yeganə sipəri olan sovet əsgərləri xəbərsiz şəkildə çıxıb getdilər. Silahsız insanlar evlərində qorxu ilə baş-başa qaldılar. Kəndin taleyi artıq qələmlə yox, qılıncla yazılmağa başlamışdı – deportasiya qaçılmaz idi.
Sonra bir az da səssizləşdi, sanki danışdığı sözlər çəkisinin ağırlığını özü də hiss edirdi:
– Cəlal müəllim danışırdı... O gün... Yaşlılar, qadınlar, uşaqlar... hamı bir-bir evlərini, həyətlərini, məzarlarını, su dolu səhənglərini, divardan asılmış ailə şəkillərini geridə buraxırdı. Biz dedik ki, hamını çıxaraq. Cəlal müəllim kəndə söz vermişdi: “Ən sonda mən gedəcəyəm!” Amma sonradan bilmişdi ki, Aydın həkim də eyni sözləri içində demişdi – susaraq, səssizcə...
O gün kənd boşaldı. Səssizlik hər şeyi uddu. Küçələrdə ayaq səsləri yox idi, ancaq yaddaşın içində döyünən izlər qaldı. Cəlal müəllim və Aydın həkim sonuncular idi. Onlar kəndin girişindəki “Qırmızı Sərhəd Kolxozu” yazılmış lövhəyə doğru addımlayırdılar.
Jurnalistin qələmi bu səssizlikdə cırıldadı. O səslər artıq söz deyildi, ağrının səsləndiyi sətirlər idi.
Qoca kişi yenidən Cəlal müəllimin dediklərini xatırladaraq davam etdi:
– Deyirdi ki, sonda, kəndin çıxışında, lövhəyə çatanda ikisi birgə addımlayırmış. Cəlal müəllim bir neçə addım öndəymiş. Birdən hiss edib ki, Aydın həkim addımlarını yavaşıdır. Dayanıb. Aydın həkim isə əlini torpağın üstünə qoyub. Gözləri uzaqlara dikilibmiş, amma barmaqları torpağın sinəsində – sanki can verməkdə olan xəstənin nəbzini yoxlayırmış...
Qoca kişi bu yerdə bir qədər susdu, sonra sakit səslə əlavə etdi:
– Cəlal müəllim deyirdi ki, Aydın həkim otuz il ərzində minlərlə insanın nəbzinə toxunmuşdu. Körpələrin incə biləklərində həyatın ilk titrəyişlərini hiss etmişdi. Qocaların damarlarında zamanın nəğməsini dinləmişdi. Bu dəfə isə yoxladığı nəbz – bir kəndin ürəyi idi...
Daha sonra yaşlı kişi jurnalistə baxmadan, qəlbində yaşatdığı həmin səhnənin sözlərini dilə gətirdi:
– Cəlal müəllimin sözlərinə görə, Aydın həkim o an torpağın üzərinə əyilmiş, barmaqlarını yavaşca toprağa toxunduraraq nəbz sayırmış: “Altmış... altmış bir... altmış iki...” Ətrafda insan yox idi. Amma torpaq nəfəs alırdı. O nəfəs həkimin barmaqlarının ucunda idi. Əyilmişdi. Torpaqdan bir ovuc götürmüşdü. Əvvəl onu ürəyinin üstünə qoymuşdu – sanki kəndin nəbzini öz ürəyinə köçürürdü. Sonra çiynindən asılmış tibbi çantasına tökmüşdü – kəndin nəbzini özü ilə aparırdı, susmasın deyə...
Qoca kişi bir neçə saniyə dayandı. Bəlkə də beş... bəlkə də sonsuzluq qədər... Sonra başını yellədi və pıçıldadı:
– Cəlal müəllim baxıb görür ki, onlar “Qırmızı Sərhəd Kolxozu” yazılan lövhənin altında dayanıblar. Lövhənin kəndə baxan üzündə Aydın həkim, digər tərəfində isə özü dayanıb. Və həmin an anlayır ki, kəndi, Nüvədini və bütövlükdə Qərbi Azərbaycanı sonuncu tərk edən insan o olmayıb... Aydın həkim olub.
Yaşlı kişi səssizcə gözlərini sildi. Danışdıqca gözləri sanki Aydın həkimin ardınca getmişdi.
Şərqi Zəngəzurda, Sığırt yüksəkliyində iki nəfər susurdu. Dağlar danışırdı. Araz axırdı. Külək pıçıldayırdı.
Qoca kişi nəhayət səssizliyi pozaraq Cəlal müəllimin son dediklərini xatırlatdı:
– Deyirdi ki, mən kəndi son tərk etdiyimi düşünürdüm. Amma Aydın o an, heç nə demədən, səssizcə arxamda qaldı... və kəndi məndən sonra tərk etdi. Həkim kimi son vəzifəsini yerinə yetirdi...
Epiloq
İndi, otuz dörd il sonra, Sığırt yüksəkliyində bu hekayəni danışan qoca kişi sözlərini belə tamamladı:
– O gün, kəndin çıxışında Aydın həkimin tibbi çantasına bir ovuc torpaq qoyması onun son həkimlik vəzifəsi idi. Uzun illər kənddə onlarla, yüzlərlə insana şəfa vermişdi, amma bu dəfə onun vəzifəsi – vətən torpağını ölümdən xilas etmək idi.
Kəndi tərk edərkən çantasına qoyduğu o bir ovuc torpaqda Nüvədini yaşatmaq istəyirdi. O torpaq sadəcə bir vətən parçası deyildi – bu, yaddaş idi, nəfəs idi, nəbz idi...
Onun bir ovuc torpağa köçürdüyü o nəbz döyüntüləri illərdir bu dağların sükutunda, Arazın axarında, ağacların kökündə hiss edilir.
Gənc jurnalist dəftərini bağladı. Dərindən nəfəs aldı. Barmaqlarını sanki bir damar üzərində gəzdirdi – Aydın həkimin barmaqları kimi...
Anonimliyi qorumaq məqsədilə müəllifin adı qeyd edilmir.
