محسن رضایی که رفتارش با شاهین مصطفی‌اف خبرساز شد، کیست؟

نحوه دست دادن محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در دیدار با شاهین مصطفی‌اف، معاون نخست‌وزیر آذربایجان، در شبکه‌های اجتماعی بحث‌های گسترده‌ای را به دنبال داشته است. این ژست در تصاویر به عنوان رفتاری مغایر با آداب دیپلماتیک ارزیابی می‌شود. در منابع پروتکل دیپلماتیک ذکر شده است که دست دادن بین نمایندگان دولت‌ها صرفاً یک سلام و احوالپرسی عادی نیست، بلکه نمادی از احترام متقابل و ابراز روابط است.

اما برای خبرساز شدن محسن رضایی در آذربایجان، تنها این تصویر کافی نیست. او یکی از مقامات رسمی در نخبگان سیاسی-نظامی ایران است که بارها با اظهارات تند خود در مورد آذربایجان مورد توجه قرار گرفته است.

اما محسن رضایی کیست و چگونه به یکی از بالاترین مناصب در ایران رسیده است؟

وب‌سایت Modern.az مقاله‌ای درباره دبیر فعلی شورای عالی امنیت ملی ایران ارائه می‌دهد.

در 27 سالگی فرمانده سپاه شد

محسن رضایی در 1 سپتامبر 1954 در استان خوزستان ایران متولد شد. در دوران جوانی به فعالیت‌های سیاسی علیه رژیم شاه پیوست، توسط ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت رژیم شاه) دستگیر و در اهواز زندانی شد.

پس از انقلاب اسلامی، م. رضایی یکی از افرادی بود که در تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تازه تأسیس شرکت داشت. در سال 1979 در ساختارهای سیاسی-اطلاعاتی سپاه فعالیت کرد و سپس به رهبری این نهاد ارتقا یافت.

در سال 1981، در 27 سالگی، توسط آیت‌الله روح‌الله خمینی به فرماندهی کل سپاه منصوب شد.

او در این سمت تا سال 1997 - تقریباً 16 سال - باقی ماند. در نتیجه، م. رضایی به یکی از طولانی‌ترین فرماندهان سپاه در ایران تبدیل شد. فرماندهی او بخش عمده‌ای از جنگ ایران و عراق را پوشش داد.

همین سال‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری پرتره سیاسی او ایفا کرد. گسترش قابلیت‌های نظامی سپاه، توسعه نیروهای زمینی، هوایی و دریایی، و ایجاد ساختارهای آموزش نظامی و مهندسی در دوران رهبری او تسریع شد.

پس از جنگ، لباس نظامی را از تن درآورد و وارد سیاست شد

محسن رضایی که در سال 1997 از فرماندهی سپاه کناره‌گیری کرد، همچنان در بالاترین سطوح نظام سیاسی باقی ماند.

او به عضویت مجمع تشخیص مصلحت نظام (نهاد اصلی مشورتی و تصمیم‌گیری دولتی که اختلافات و مناقشات بین مجلس و شورای نگهبان را تنظیم می‌کند و همچنین به رهبر عالی مشاوره می‌دهد) منصوب شد و سپس سال‌ها دبیر این نهاد بود.

جهت دیگر فعالیت سیاسی او نامزدی برای ریاست‌جمهوری بود.

محسن رضایی در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 2005 نامزد شد، اما قبل از رأی‌گیری از رقابت کناره‌گیری کرد. در سال‌های 2009، 2013، 2017 و 2021 نیز نامزد ریاست‌جمهوری بود. در انتخابات سال 2021 تقریباً 3.4 میلیون رأی به دست آورد.

رضایی اگرچه نتوانست رئیس‌جمهور شود، اما موقعیت خود را در نظام دولتی ایران از دست نداد.

در سال 2021 در دولت رئیس‌جمهور ابراهیم رئیسی به عنوان معاون رئیس‌جمهور در امور اقتصادی منصوب شد. در سال 2023 از این سمت کناره‌گیری کرد.

در اوت 2026 مرحله مهم دیگری در کارنامه او آغاز شد: رضایی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران منصوب شد. منابع خارجی او را به عنوان رئیس یکی از ساختارهای اصلی مسئول هماهنگی امنیت و سیاست خارجی ایران معرفی می‌کنند.

نام او با ترور بوینس آیرس در سال 1994 مرتبط است

یکی از جدی‌ترین موضوعات بحث‌برانگیز بین‌المللی مرتبط با محسن رضایی، حمله بمب‌گذاری شده به مرکز جامعه یهودیان AMIA در بوینس آیرس، پایتخت آرژانتین، در سال 1994 است.

در این حمله 85 نفر کشته و بیش از 150 نفر زخمی شدند.

تحقیقات آرژانتین سال‌ها بعد تعدادی از مقامات بلندپایه ایرانی را به مشارکت در برنامه‌ریزی و سازماندهی این حمله متهم کرد.

در سال 2007، کمیته اجرایی اینترپل بر اساس درخواست طرف آرژانتینی، صدور اخطار قرمز - اعلان بین‌المللی تحت تعقیب - برای شش نفر از جمله محسن رضایی را تأیید کرد. اینترپل به طور خاص خاطرنشان کرد که اخطار قرمز به معنای حکم گناهکاری فرد نیست و ارزیابی حقوقی پرونده در صلاحیت مراجع قضایی مربوطه است.

در سال 2026 نیز نام م. رضایی در اخبار مربوط به وضعیت تحت تعقیب بین‌المللی در این پرونده قرار دارد. دادگاه آرژانتین در سال 2025 تصمیماتی اتخاذ کرد که راه را برای محاکمه غیابی تعدادی از افراد در این پرونده باز کرد.

سخنان تند در مورد آذربایجان

موضع محسن رضایی در قبال آذربایجان نیز بخش مهمی از پرتره سیاسی اوست.

در سال 2023، زمانی که م. رضایی معاون رئیس‌جمهور ایران در امور اقتصادی بود، در سخنرانی خود در جمع نمایندگان سپاه، روابط نظامی آذربایجان با اسرائیل را به شدت مورد انتقاد قرار داد.

رادیو فردا و رادیو آزادی نیز در این باره گزارش‌هایی منتشر کردند.

به طور کلی، در سخنان محسن رضایی دو خط موازی دیده می‌شود: از یک سو از نزدیکی تاریخی و فرهنگی با آذربایجان صحبت می‌شود و از سوی دیگر روابط باکو با اسرائیل مورد انتقاد قرار می‌گیرد.

جالب اینجاست که در موضع م. رضایی در قبال آذربایجان، اظهارات متناقض دیگری نیز وجود دارد.

در سال 2021، در کنفرانس بین‌المللی قره‌باغ، رضایی اظهار داشت که ایران