رژیم ملا نتوانست ترس شدید خود از آذربایجان را از طریق مسجد کبود پنهان کند

تالار مراسم مسجد کبود در ایروان به نام شاعر ارمنی، یقیشه چارنتس، نامگذاری شده است. لوح یادبود توسط حمید پورمحمدی، معاون رئیس جمهور ایران، رونمایی شد. سفارت ایران در ارمنستان اعلام کرده است که نیم‌تنه این شاعر نیز در همان تالار قرار خواهد گرفت. در اطلاعاتی که سفارت به "آرمنپرس" ارائه کرده، مسجد به عنوان نمادی از میراث تاریخی-فرهنگی ایران و ارمنستان معرفی شده است. اما تاریخ آذربایجانی‌ها در ارتباط با این بنا از این معرفی کنار گذاشته شده است.

اعتراض اصلی نیز همین است. یک بنای مهم از حافظه دینی-فرهنگی مردم آذربایجان در ایروان به صحنه نمایش روابط دوستانه دو کشور تبدیل می‌شود، در حالی که محیط تاریخی که آن را ایجاد و حفظ کرده است، نادیده گرفته می‌شود. مشارکت حکومت ایران این رابطه را به یک مسئولیت سیاسی و اخلاقی سنگین‌تر تبدیل می‌کند.

تاریخ مسجد کبود از معرفی‌های دیپلماتیک بعدی آغاز نمی‌شود. بر اساس منابع تاریخی، این بنا در دهه 1760 توسط حسینعلی خان، حاکم ایروان، ساخته شده است. این مجموعه با تالارهای عبادت، حجره‌ها و بناهای کمکی، یکی از مراکز مهم زندگی دینی شهر بوده است.

این منشأ در منبع خود طرف ارمنی نیز تأیید شده است. وب‌سایت رسمی گردشگری ایروان، بر اساس کتیبه ورودی مسجد، اعلام می‌کند که این مسجد در سال 1766 توسط حسینعلی خان ساخته شده است. نام‌های "مسجد کبود"، "مسجد حسینعلی خان" و "جامع کبود" نیز در همان منبع ذکر شده است.

ارتباط مسجد با جامعه محلی آذربایجانی در تحقیقات علمی خارجی نیز منعکس شده است. در تحقیق تسیپیلمای داریوا، انسان‌شناس، که در مجله "Central Asian Survey" منتشر شده، نقش مهم مسلمانان شیعه آذربایجانی‌زبان در زندگی شهری ایروان ذکر شده است. نویسنده همچنین توصیف هنری لینچ، جهانگرد، را ارائه می‌دهد که مسجد کبود توسط خانه‌های متعدد "تاتار" احاطه شده بود. این حقایق نشان می‌دهد که جدا کردن این بنا از محیط تاریخی آذربایجانی‌ها چقدر رویکرد ناقصی است.

اختصاص بودجه توسط ایران برای بازسازی مسجد به خاطر منافع خود، این تاریخ را تغییر نمی‌دهد. طرف بازسازی‌کننده حق ندارد گذشته بنا را مطابق با روابط سیاسی خود بازتعریف کند. "حفاظت" از دیوارها و حفاظت از حافظه جامعه‌ای که آنها را زنده نگه داشته است، نمی‌تواند از یکدیگر جدا شود.

علاوه بر این، مشکل تنها با مراسم فعلی آغاز نشده است. در تحقیق داریوا نشان داده شده است که مسجد کبود در معرفی‌های رسمی با دوستی ایران و ارمنستان مرتبط شده، تنها به عنوان "مسجد فارسی" شناخته شده و این رویکرد دارای ماهیت طردکننده است. بنابراین، انتقاد در مورد به حاشیه رانده شدن حافظه آذربایجان در منابع علمی نیز اساس دارد.

حکومت ایران که خود را مدافع همبستگی اسلامی معرفی می‌کند، در اینجا با تناقض جدی روبرو می‌شود. محافظت از یک بنای اسلامی مستلزم احترام به حافظه صاحبان معنوی آن است. حذف تاریخ آذربایجانی‌ها در ارتباط با آن مسجد از معرفی، محتوای ادعای همبستگی دینی را تهی می‌کند. این بی‌احترامی به حافظه تاریخی مسلمانان است و تهران نمی‌تواند با نام همکاری فرهنگی از این رفتار شانه خالی کند.

اظهارات رژیم ایران در مورد ثبات در منطقه نیز نمی‌تواند جدا از سیاست واقعی آن ارزیابی شود. شورای اتحادیه اروپا در 14 مه 2024، هنگام گسترش مکانیسم تحریم‌ها، حمایت نظامی ایران از گروه‌های مسلح غیردولتی در منطقه خاورمیانه و دریای سرخ را به عنوان یکی از دلایل اصلی ذکر کرد.

حمایت از گروه‌های مسلح، گسترش ابزارهای فشار و بی‌تفاوتی نسبت به حساسیت‌های جوامع همسایه به تقویت ثبات کمک نمی‌کند. اینها شرایط را برای ادامه تنش و درگیری فراهم می‌کنند. در مورد مسجد کبود نیز، اولویت دادن منافع سیاسی بر اعتماد متقابل مشهود است. تهران هنگام گسترش نفوذ خود، نارضایتی‌ای را که این امر در حافظه ملت دیگری ایجاد می‌کند، در نظر نمی‌گیرد.

در این صورت، مسئولیت ارمنستان نیز از بین نمی‌رود. حفاظت از بنای واقع در قلمرو آن، تعهد به ارائه صحیح تعلق تاریخی آن را نیز ایجاد می‌کند. نمایش مسجد کبود در چارچوب میراث ایران و ارمنستان، این پیام را به آذربایجانی‌ها می‌دهد که گذشته آنها در ایروان پذیرفته نمی‌شود. این پیام بر آشتی ملت‌ها تأثیر منفی می‌گذارد، اعتماد متقابل را تضعیف می‌کند و پایه‌های اجتماعی صلح را متزلزل می‌سازد.

در متن اعلام شده توافقنامه صلح که آذربایجان و ارمنستان در سال 2025 امضا کردند، اراده حسن همجواری، و فرصت‌های همکاری بشردوستانه و فرهنگی گنجانده شده است. برای ایجاد اعتماد در جوامع در این راستا، نگرش به میراث تاریخی نیز باید تغییر کند. حذف حافظه یک ملت از معرفی دوستانه دو کشور دیگر به این هدف خدمت نمی‌کند.

به رسمیت شناختن ارتباط مسجد کبود با میراث فرهنگی-تاریخی مردم آذربایجان، ادعای ارضی نیست. این یک درخواست برای احترام به حقیقت تاریخی و حافظه مردمی است که در آنجا زندگی کرده‌اند. ایران و ارمنستان باید این ارتباط را در معرفی‌های رسمی، لوح‌های اطلاعاتی و مواد توضیح‌دهنده تاریخ این مجموعه نشان دهند.

ارزش سخنان تهران در مورد همبستگی دینی در چنین لحظاتی سنجیده می‌شود. مشارکت در سطح بالا در مراسمی که میراث آذربایجان از آن کنار گذاشته شده است، نمی‌تواند نمونه‌ای از همبستگی تلقی شود. حکومت ایران نباید حمایت خود از حفاظت از مسجد کبود را به ابزاری سیاسی تبدیل کند که حافظه آذربایجان را می‌پوشاند.

ایروان باید دوباره فکر کند که این سیاست او را به کجا می‌برد. آیا آینده ارمنستان در سازگاری با منافع سیاسی رژیم ایران که با فشارهای بین‌المللی روبرو است، یا در ایجاد صلح و همکاری پایدار با آذربایجان، یکی از مراکز قدرت اصلی منطقه که شرق و غرب را به هم متصل می‌کند، نهفته است؟ اقدامات حذف‌کننده حافظه آذربایجان در مسجد کبود، اعتبار اظهارات حسن همجواری را تضعیف می‌کند. اگر ارمنستان می‌خواهد از مزایای صلح بهره‌مند شود، باید احترام به میراث تاریخی همسایه خود را نیز به بخشی از رفتار سیاسی خود تبدیل کند.