در اکثر کشورهای جهان، کراوات جزء جدایی ناپذیر لباس رسمی، دیدارهای کاری و پروتکل دیپلماتیک محسوب می شود. رؤسای جمهور، وزرا، نمایندگان مجلس و دیپلمات ها معمولاً کت و شلوار خود را با کراوات تکمیل می کنند. اما در ایران، همسایه جنوبی آذربایجان، دیدن مقامات عالی رتبه بدون کراوات امری عادی است.
رئیس جمهور ایران، وزیر امور خارجه، رهبری مجلس و سایر مقامات عالی رتبه، اگرچه در رویدادهای بین المللی کت و شلوار می پوشند، اما کراوات نمی زنند. جالب است که چرا کراوات، که در بسیاری از کشورهای جهان یک اکسسوری لباس عادی محسوب می شود، در ایران نامطلوب تلقی می شود؟ آیا این موضوع با دین، سیاست یا رویدادهای تاریخی ارتباط دارد؟
بر اساس تحقیقات Modern.az، ریشه های سنت پوشش فعلی در ایران به انقلاب اسلامی سال 1979 باز می گردد.
در دوران شاه، کراوات مد بود
در واقع، کراوات یک عنصر پوششی بیگانه با جامعه ایران نیست. برعکس، این کشور برای مدت طولانی تحت تأثیر فرهنگ پوشش اروپایی بوده است.
در تحقیق "Encyclopaedia Iranica" در مورد تاریخ پوشش در ایران در دوران پهلوی و پس از پهلوی، ذکر شده است که حتی پس از انقلاب مشروطه در سال های 1906-1909، مردان ایرانی که در کشورهای خارجی تحصیل کرده و سفر کرده بودند، شروع به پذیرش لباس های اروپایی، از جمله کت و شلوار، کراوات و پاپیون کرده بودند.
این سبک پوشش به ویژه در میان طبقه تحصیل کرده و مرفه ساکن تهران و شهرهای بزرگ کشور رایج بود.
در دوران حکومت سلسله پهلوی، به ویژه در زمان حکومت محمدرضا شاه از سال 1941 تا 1979، سبک زندگی غربی به طور گسترده تری پذیرفته شد. افزایش درآمدهای نفتی، گسترش روابط با کشورهای خارجی و شهرنشینی، علاقه به مد اروپایی را تقویت کرده بود.
در آن دوره، کراوات یکی از شاخص های مدرنیته، فرهنگ شهری و سبک زندگی اروپایی در ایران بود.
اما انقلاب 1979 این تصویر را به طور اساسی تغییر داد.
چرا آیت الله ها کراوات را هدف قرار دادند؟
پس از سرنگونی رژیم شاه در سال 1979 و تأسیس جمهوری اسلامی به رهبری آیت الله روح الله خمینی، تغییرات در بسیاری از زمینه های زندگی سیاسی و اجتماعی کشور آغاز شد.
حکومت جدید کاهش تأثیر فرهنگ غربی را به یکی از اولویت های ایدئولوژیک خود تبدیل کرد. تعدادی از عناصر پوششی که با غرب گرایی و سبک زندگی دوران شاه مرتبط بودند، مورد انتقاد قرار گرفتند.
در این فرآیند، کراوات نیز هدف قرار گرفت.
بر اساس اطلاعات "Encyclopaedia Iranica"، در مرحله اولیه انقلاب، بخشی از نیروهای به قدرت رسیده حتی پوشیدن لباس های مرتب و شیک را نیز نشانه ای از تجمل گرایی غربی می دانستند. کراوات نیز از نظر دینی به عنوان نمادی از بی تفاوتی و تأثیر غرب پذیرفته می شد.
برخی از محافل دینی نیز به دلیل شباهت کراوات به صلیب مسیحی، به آن اعتراض می کردند. از دیدگاه آنها، این اکسسوری با سنت های پوشش جامعه اسلامی سازگار نبود.
در نتیجه، پس از انقلاب اسلامی، کراوات در ایران از یک جزء پوششی به یک شاخص موضع سیاسی-ایدئولوژیک تبدیل شد.
کراوات زن ها حتی در خیابان نیز با فشار مواجه می شدند
در سال های اولیه پس از انقلاب، برخورد با مردانی که به سبک غربی لباس می پوشیدند، به هیچ وجه یکسان نبود.
"Encyclopaedia Iranica" می نویسد که برخی از اعضای نیروهای انقلابی در خیابان ها به مردانی که به سبک اروپایی لباس می پوشیدند، فشار وارد می کردند. به تدریج، کت و شلوارهای بدون کراوات به ظاهری تبدیل شد که محیط سیاسی جدید آن را پذیرفته بود.
نشریه بریتانیایی "The Guardian" نیز مطلبی جالب در این زمینه منتشر کرده است.
به نوشته این نشریه، پس از انقلاب اسلامی، فروش کراوات در ایران ممنوع شد، اما این محدودیت همیشه به طور جدی رعایت نمی شد. در دوره های مختلف، به مغازه ها هشدار داده می شد که کراوات ها را از ویترین ها جمع آوری کنند.
حتی از اتحادیه فروشندگان و بافندگان پوشاک ایران خواسته شده بود که تصویر کراوات را از لوگوی خود تغییر دهند.
در دوران خاتمی، کراوات دوباره ظاهر شد
سرنوشت کراوات در ایران به تغییرات سیاسی نیز وابسته بوده است.
در دوران حکومت محمد خاتمی، رئیس جمهور اصلاح طلب از سال 1997 تا 2005، بخشی از محدودیت های اجتماعی کاهش یافت. کراوات ها دوباره در ویترین برخی مغازه ها ظاهر شدند.
اما این به معنای پذیرش کراوات در سطح دولتی نبود.
در سال 2012، پلیس ایران دوباره تلاش کرد تا اقداماتی را علیه فروش کراوات در مغازه ها انجام دهد. این موضوع در گزارش های خبرگزاری نیمه رسمی ایسنای کشور اعلام شد.
محافل محافظه کار که کراوات را نمادی از تأثیر غرب می دانند، به هر طریق ممکن با استفاده از آن مخالفت می کنند.
مقامات کنونی ایران نیز کراوات نمی زنند
امروزه در پوشش مقامات دولتی ایران یک سبک خاص شکل گرفته است.
رئیس جمهور، وزرا، رهبری مجلس و کارمندان عالی رتبه دولتی، اگرچه کت و شلوار می پوشند، اما معمولاً از کراوات استفاده نمی کنند. آنها بیشتر پیراهن های دکمه دار، یقه باز یا یقه مائو را ترجیح می دهند.
این صحنه را می توان در رویدادهای بین المللی نیز مشاهده کرد. مقامات ایرانی، اگرچه در همان پروتکل دیپلماتیک با نمایندگان سایر کشورها شرکت می کنند، اما در انتخاب لباس خود به سنت سیاسی-فرهنگی شکل گرفته کشورشان وفادار می مانند.
آیا کراوات زدن واقعاً ممنوع است؟
در اینجا یک نکته جالب وجود دارد: درست نیست که بگوییم در ایران یک ممنوعیت قانونی عمومی برای کراوات زدن وجود دارد که برای همه در نظر گرفته شده و به طور جداگانه مسئولیت کیفری ایجاد می کند.
در گزارشی که توسط "خبرگزاری فرانسه" (AFP) منتشر شده، مسعود ملاپناه، حقوقدان ایرانی، اظهار داشته است که کراوات زدن نه بر اساس قانون اساسی و نه بر اساس قوانین شرعی جرم محسوب نمی شود. با این حال، در مکان های خاصی مانند تلویزیون، محدودیت های پوششی وجود دارد.
این بدان معناست که این موضوع بیشتر به قوانین پوششی شکل گرفته در نهادهای دولتی، نگرش عمومی و رویکرد ایدئولوژیک مربوط می شود.
جوانان دوباره به کراوات علاقه نشان می دهند
در سال های اخیر، تغییراتی در سرنوشت کراوات در ایران نیز مشاهده می شود.
در گزارشی که خبرگزاری فرانسه در سال 2023 از تهران تهیه کرده، اعلام شده است که فروش کراوات در یکی از مغازه های شمال پایتخت ادامه دارد.
محمد ارجمند، نماینده مغازه، گفته بود که ماهانه حدود 100 کراوات می فروشند، محصولات عمدتاً از ترکیه وارد می شوند و بخشی نیز در ایران تولید می شود.
در این گزارش، به نظرات جالب محمد جواد، دندانپزشک 27 ساله نیز اشاره شده است. او هنگام خرید کراوات برای اولین ملاقات با خانواده همسر آینده اش برای بهتر دیده شدن، با خبرنگار هم صحبت شده بود.
این جوان ایرانی در مصاحبه خود گفته بود که هنوز هم به افرادی که کراوات می زنند در جامعه متفاوت نگاه می شود، اما به نظر او، مرد با کراوات شیک تر به نظر می رسد.
در این گزارش ذکر شده است که در برخی از رستوران ها و کافه های گران قیمت تهران، لباس پرسنل خدماتی شامل کراوات یا پاپیون است. ایرانیانی که در شرکت های خارجی و سفارتخانه ها کار می کنند نیز می توانند در محل کار خود کراوات بزنند. اما برخی از آنها ترجیح می دهند هنگام بیرون رفتن از خیابان، کراوات خود را درآورند.
آ. قورخماز
