اظهارات اخیر خلیل شیرغلامی، سفیر ایران در ارمنستان، درباره مسجد کبود در ایروان، بار دیگر رویکرد تهران به میراث فرهنگی آذربایجان را به کانون توجه آورده است. در واقع، ریشههای این موضوع عمیقتر است و به سختترین دوران درگیری ارمنستان و آذربایجان بازمیگردد.
Modern.az گزارش میدهد که خلیل شیرغلامی، سفیر ایران در ارمنستان، با ادعای اینکه مسجد کبود در ایروان نمونهای از میراث فرهنگی ارمنستان و ایران است، با ارتباط آن با تاریخ آذربایجان مخالفت کرده است.
این دیپلمات تاکید کرد که ویژگیهای معماری این مسجد متعلق به فرهنگ ایرانی است و این بنا به عنوان میراث ارمنستان و ایران باقی خواهد ماند.
ارزیابی این اظهارات تنها به عنوان نظر یک سفیر درباره یک بنای تاریخی کافی نیست. زیرا آنچه در اطراف مسجد کبود اتفاق میافتد، ارتباط تنگاتنگی با تاریخ درگیری ارمنستان و آذربایجان، سیاست منطقهای ایران و نحوه ارائه گذشته ایروان دارد.
اخراج آذربایجانیها از ایروان و فرصت تاریخی ایران
از سال 1988، در پسزمینه درگیری ارمنستان و آذربایجان، آذربایجانیهای ساکن در قلمرو ارمنستان به طور گسترده مجبور به ترک خانههای خود شدند. دادههای کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نشان میدهد که بین سالهای 1988 تا 1991، تقریباً 198 هزار آذربایجانی قومی از ارمنستان آواره شدند.
این تنها یک تغییر جمعیتی نبود. جدایی جمعیت آذربایجانی از محل زندگی بومی خود، ضربه سختی به حافظه تاریخی زنده، سنتهای مذهبی و ارتباط آنها با میراث فرهنگی در آن مناطق وارد کرد.

مساجدی که نقش مهمی در زندگی مذهبی و اجتماعی آذربایجانیها در ایروان داشتند نیز تحت تأثیر این فرآیند قرار گرفتند. در چنین شرایطی، مسجد کبود اهمیت ویژهای داشت. این بنا که در قرن هجدهم توسط حسینعلی خان، خان ایروان، ساخته شد، یکی از مهمترین شواهد معماری گذشته مسلمانان شهر بود. دقیقاً در همان دوره بود که ایران شروع به برقراری روابط نزدیک با ارمنستان کرد. در سال 1995، توافقی بین تهران و ایروان برای بازسازی مسجد کبود حاصل شد. کارهای بازسازی با مشارکت و بودجه ایران انجام شد و این مسجد بعدها به "مرکز مهم فعالیتهای مذهبی و فرهنگی ایران در ارمنستان" تبدیل شد.
اگر به اصل ماجرا نگاه کنیم، سوالات جدی در مورد اینکه نقش ایران در این فرآیند تنها به کارهای بازسازی محدود نمیشود، مطرح میشود.
اگر هدف حفظ هویت تاریخی مسجد بود، چرا ارتباط آن با خانات ایروان و میراث فرهنگی آذربایجان به همان اندازه در ارائه رسمی ایران منعکس نشد؟
چرا این بنا به تدریج بیشتر به عنوان نمادی از همکاری فرهنگی ایران و ارمنستان معرفی شد؟
این سوالات نشان میدهد که مشارکت ایران در فرآیند بازسازی، پیامدهای سیاسی و ایدئولوژیکی نیز داشته است.
ارمنستان از این فرآیند چه سودی برد؟
مزیت سیاسی که معرفی مسجد کبود به عنوان میراث ایرانی برای ارمنستان ایجاد کرد، به طور جداگانه قابل توجه است.
در مناقشات مربوط به حضور تاریخی آذربایجانیها در قلمرو کنونی ارمنستان، بناهای مذهبی جایگاه مهمی دارند. زیرا مساجد تنها مکان عبادت نیستند، بلکه شواهد مادی هستند که تاریخ جوامع مسلمان ساکن در آن مناطق را نشان میدهند.
معرفی مسجد کبود تنها به عنوان میراث فرهنگی ایران، شرایط مناسبی را برای دور کردن ارتباط آن با تاریخ آذربایجان از تصور عمومی ایجاد کرد. فایده سیاسی این رویکرد برای ارمنستان روشن است: وجود مسجد انکار نمیشود، اما هویت تاریخی آن در چارچوب دیگری توضیح داده میشود. بدین ترتیب، بنا حفظ میشود، اما زمینه مهمی که یادآور حضور تاریخی آذربایجانیها در ایروان است، تضعیف میشود.
این نتیجهای است که با روایت تاریخی ارمنستان مطابقت دارد. زیرا وقتی مسجد کبود به عنوان یک بنای صرفاً فارسی پذیرفته میشود، ارتباط آن با جمعیت مسلمان آذربایجانی ایروان کمتر به چشم میآید. اگرچه اسناد آشکاری برای تأیید اینکه ایران این نتیجه را از پیش به عنوان هدف تعیین کرده بود وجود ندارد، اما نباید از نظر دور داشت که بیانیههای دیپلماتیک بعدی دقیقاً چنین ارائهای را تقویت کردهاند.
وضعیت متناقضی پدید میآید: ارمنستان با معرفی بنای تاریخی مسلمانان در قلمرو خود به عنوان میراث ایرانی، در مناقشه تاریخی با آذربایجان موقعیت برتری کسب میکند و تهران نیز نفوذ فرهنگی خود را بر این بنا تقویت میکند.
در نتیجه، تصویری مطابق با منافع سیاسی و فرهنگی هر دو طرف ایجاد میشود، اما ارتباط این بنا با تاریخ آذربایجان به حاشیه رانده میشود.
آیا ایران مسجد را بازسازی کرد یا ارائه تاریخ آن را تغییر داد؟
در این مرحله، باید به یک مسئله اساسی توجه کرد. بازسازی یک بنای تاریخی حق تغییر منشأ آن را نمیدهد. ممکن است مسجد کبود تحت تأثیر سنتهای معماری ایرانی ساخته شده باشد و این تأثیر در ادبیات علمی نیز ذکر شده است. اما سبک معماری جایگزین شرایط تاریخی ساخت بنا، سازنده آن و جمعیتی که زندگی مذهبی آنها را خدمت میکرده است، نمیشود.
حتی در منابع رسمی گردشگری ارمنستان مربوط به شهر ایروان نیز آمده است که مسجد کبود در سال 1766 توسط حسینعلی خان، خان ایروان، ساخته شده است. بنابراین، واقعیت تاریخی که دیپلماسی ایران از آن غافل شده است، در منابع رسمی خود ارمنستان نیز وجود دارد.

اگر سفیر طرفدار حفظ تاریخ واقعی بنا است، چرا این حقایق را در همان اظهارات برجسته نمیکند؟
نشان دادن گنبد فیروزهای، کاشیها و تزئینات معماری مسجد به عنوان شواهدی از فرهنگ ایرانی آسان است. اما بدون توضیح اینکه این بنا در چه محیط تاریخی پدید آمده و قرنها محل عبادت چه کسانی بوده است، قضاوت قطعی درباره هویت آن رویکردی یکجانبه است. از این منظر، واقعیت مثبت بازسازی مسجد کبود توسط ایران، انتقادات مربوط به ارائه تاریخی آن را از بین نمیبرد. برعکس، تصویری که پس از بازسازی شکل گرفته است، باید جدیتر مورد بررسی قرار گیرد.

بیانیه کنونی سفیر چه نویدی برای روند صلح دارد؟
حوادث اخیر پیرامون مسجد کبود، نکته مهم دیگری را نیز آشکار میکند. آذربایجان و ارمنستان پس از سالها جنگ و درگیری، وارد مرحله عادیسازی روابط شدهاند. در 8 اوت 2025، متن توافقنامه صلح بین دو کشور در واشنگتن به امضا رسید. این فرآیند فرصتهای جدیدی برای بازسازی اعتماد متقابل، توسعه همکاریهای منطقهای و حل و فصل مسائل مورد مناقشه از طریق ابزارهای سیاسی-دیپلماتیک ایجاد کرده است.
اما صلح تنها به معنای سکوت سلاحها در مرزها نیست.
صلح همچنین به معنای عمیقتر نکردن زخمهای گذشته، احترام به حافظه تاریخی و تبدیل نکردن میراث فرهنگی به ابزاری برای درگیریهای جدید است. در چنین مرحلهای، معرفی مسجد کبود توسط سفیر ایران تنها به عنوان میراث ارمنستان و ایران، تأثیر یک عبارت دیپلماتیک تصادفی را نمیدهد. این موضع میتواند تأثیر منفی بر فضای اعتماد تازه شکل گرفته بین ارمنستان و آذربایجان بگذارد.
علاوه بر این، نامگذاری سالن مراسم مسجد کبود به نام شاعر ارمنی، یقیشه چارنتس، در رویدادی که در 9 نوامبر توسط مرکز فرهنگی سفارت ایران در ارمنستان برگزار شد، حساسیت موضوع را افزایش داده است.
کمیته دولتی امور تشکلهای مذهبی آذربایجان این اقدام را تحریف هویت تاریخی-فرهنگی ارزیابی کرده و اعتراض خود را اعلام کرده است. مشارکت ایران در چنین رویدادی و اظهارات اخیر سفیر، هنگامی که با هم در نظر گرفته میشوند، تأثیر احتمالی دیپلماسی فرهنگی تهران بر روابط آذربایجان و ارمنستان را به عنوان یک سوال جدی مطرح میکند.
برای اینکه قاطعانه بگوییم این یک برنامه عمدی برای برهم زدن صلح است، شواهد لازم است. اما از نظر پیامدهای سیاسی، خطر آشکار است. تبدیل مجدد یک موضوع تاریخی مورد مناقشه به موضوع درگیری میتواند تقویت اعتماد بین دو کشور را دشوار کند. اگر ایران ادعا میکند که از صلح منطقهای حمایت میکند، عباراتی که نمایندگان دیپلماتیک آن در مسائل میراث فرهنگی استفاده میکنند نیز باید با این موضع مطابقت داشته باشد.

نباید فراموش کرد: تاریخ ایروان تنها با مرزهای سیاسی کنونی آغاز نمیشود
امروز ایروان پایتخت جمهوری ارمنستان و قلمرو مستقل آن است که در سطح بینالمللی به رسمیت شناخته شده است. اما مرزهای دولتی مدرن، تاریخ چند صد ساله شهر و نقش جوامع مختلف در آن تاریخ را تغییر نمیدهد. تاریخ ایروان تنها با تأسیس دولت مدرن ارمنستان آغاز نمیشود. ترکهای آذربایجانی، جوامع مسلمان و خانات ایروان جایگاه مهمی در تاریخ شهر داشتهاند. مسجد کبود نیز یکی از شواهد مادی همان گذشته است. نیازی به درهم آمیختن مناقشه مربوط به تعلق تاریخی این بنا با ادعاهای ارضی مدرن نیست. برعکس، به رسمیت شناختن میراث تاریخی-فرهنگی آذربایجان و احترام به حاکمیت دولتی ارمنستان، مفاهیم متضادی نیستند. برای ایران و ارمنستان نیز چنین رویکردی سازندهتر خواهد بود.
زیرا پذیرش ارتباط یک بنای تاریخی با میراث آذربایجان به معنای تغییر وضعیت سیاسی منطقهای که در آن قرار دارد، نیست. یکسانسازی عمدی یا اشتباه این دو مفهوم میتواند مناقشات تاریخی را به درگیریهای سیاسی تبدیل کند.
آینده مسجد کبود چگونه باید باشد؟
حقیقت مهمی که سفیر ایران و مقامات ارمنستان باید در نظر بگیرند این است که حافظه تاریخی تنها با تغییر نام بناها یا معرفی آنها به عنوان نمونهای از فرهنگ متفاوت از بین نمیرود. ساخت مسجد کبود توسط حسینعلی خان، وجود آن در دوران خانات ایروان و نقشی که در زندگی مذهبی جمعیت مسلمان شهر ایفا کرده است، موضوع تحقیقات تاریخی است. اینها را نمیتوان با بیانیههای سیاسی از بین برد.
در آینده، برقراری صلح پایدار بین آذربایجان و ارمنستان میتواند فرصتهای جدیدی را برای حفاظت، تحقیق و بازسازی بناهای مذهبی-فرهنگی واقع در ارمنستان و مرتبط با تاریخ مردم آذربایجان ایجاد کند. گنجاندن این موضوع در دستور کار صلح، تحقیق مستقل کارشناسان درباره بناها، مستندسازی کتیبههای تاریخی و ایجاد مکانیسمهای مشترک برای بازسازی مساجد آسیبدیده، گامهای مهمی خواهد بود. بازسازی همه مساجد تاریخی در قلمرو ارمنستان نیز باید به هدف همکاری فرهنگی بلندمدت تبدیل شود. برای تحقق این امر، توافق طرفین، مکانیسمهای حقوقی و همکاری بینالمللی لازم است.
هیچ کس نباید فراموش کند که سرنوشت بناهای تاریخی تنها با اینکه امروز چه کسی بر آنها کنترل دارد، تعیین نمیشود. منشأ بناها، هویت تاریخی آنها و اینکه با چه حقایقی به نسلهای آینده ارائه میشوند، به همان اندازه اهمیت دارد. آنچه در اطراف مسجد کبود اتفاق میافتد، بار دیگر نشان میدهد که وقتی میراث فرهنگی به ابزاری برای دیپلماسی تبدیل میشود، حقایق تاریخی میتوانند در سایه منافع سیاسی قرار گیرند. ایران نیز در مقابل یک انتخاب روشن قرار دارد: پذیرش تاریخ چندلایه مسجد کبود با تمام جوانب آن، یا ادامه معرفی آن تنها به عنوان نمادی از روابط ارمنستان و ایران. رویکرد اول به گفتگوی تاریخی و اعتماد متقابل، و رویکرد دوم میتواند به اعتراضات جدید در جامعه آذربایجان منجر شود. زیرا بازسازی دیوارهای مسجد کبود ممکن است. اما بازنویسی حافظه تاریخی آن با بیانیههای سیاسی ممکن نیست.