روندهای اخیر در مورد جوامع مذهبی در ترکیه بار دیگر این سوال را مطرح می‌کند که شبکه‌های بسته که تحت نام دین شکل می‌گیرند، چه زمانی از یک جامعه مذهبی به یک قدرت سیاسی، اقتصادی و سازمانی تبدیل می‌شوند؟
مسئله به جایی رسیده است که نمی‌توان آن را تنها یک موضوع داخلی در دستور کار سیاسی ترکیه دانست. زیرا در بستر برادری آذربایجان و ترکیه، گستردگی روابط بین جوامع و رفت و آمد متقابل مردم، امکان تأثیرگذاری برخی شبکه‌های دینی-اجتماعی که در ترکیه شکل می‌گیرند بر محیط آذربایجان نیز نیازمند توجه ویژه است.
از این منظر، تجربه FETÖ دیگر موضوعی برای کتاب تاریخ آذربایجان نیست. این تجربه نشان داد که یک شبکه دینی-اجتماعی خارجی می‌تواند ابتدا با ظاهر فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی و اجتماعی پذیرفته شود و سال‌ها بعد به یک مسئله امنیتی برای دولت تبدیل شود.
اکنون، تحقیقات گسترده‌ای که در ترکیه در مورد جامعه مذهبی معروف به «سلیمانچی‌ها» در حال انجام است، این سوال را مطرح می‌کند که آیا این تجربه به شکل دیگری تکرار خواهد شد یا خیر.
از اوت 2026، عملیات گسترده‌ای در ترکیه در مورد جامعه مذهبی معروف به «سلیمانچی‌ها» انجام شده است. اطلاعاتی منتشر شده است که در چارچوب تحقیقات دادستانی آنکارا، عملیات‌هایی در 17 استان انجام شده، ده‌ها نفر بازداشت شده و جستجوهای متعددی در آدرس‌های مختلف صورت گرفته است.
در مرکز این تحقیقات، علیهان کوریش، که به عنوان رهبر این جامعه معرفی می‌شود، و ساختار مالی-اقتصادی مرتبط با او قرار دارد. در تحقیقات MASAK نیز به گردش مالی کلان بین شرکت‌ها اشاره شده است. در عین حال، مقامات ترکیه اعلام کرده‌اند که این مسئله به اعتقادات دینی مربوط نمی‌شود، بلکه به فعالیت‌های مالی و سازمانی معطوف است. این جزئیات به ویژه مهم است. زیرا در اینجا صحبت از باورهای دینی نیست. مسئله مربوط به این است که آیا در پشت هویت دینی، یک شبکه جداگانه از روابط مالی، آموزشی، خوابگاهی، تجاری و سیاسی شکل گرفته است یا خیر. دقیقاً در این نقطه است که تجربه FETÖ ترکیه به یاد می‌آید.
مشکل FETÖ یک شبه ایجاد نشد. برعکس، صحبت از شبکه‌ای بود که طی سالیان متمادی از طریق مؤسسات آموزشی، خوابگاه‌های دانشجویی، ساختارهای مختلف عمومی و روابط اجتماعی گسترش یافت. در مطالبی که سال‌ها پیش در مطبوعات منتشر شد، اطلاعات گسترده‌ای در مورد فعالیت دبیرستان‌ها و دانشگاه قفقاز مرتبط با «جماعت گولن» در آذربایجان منتشر شده بود. در مرحله بعدی، رویکرد در خود ترکیه تغییر کرد. FETÖ برای آنکارا نه تنها به عنوان یک جریان دینی-اجتماعی، بلکه به عنوان یک مسئله امنیت دولتی ارزیابی شد. در آذربایجان نیز فعالیت ساختارهای مرتبط با این شبکه متوقف شد.
در آن زمان، موضع نهادهای دینی آذربایجان در مورد فعالیت‌های مرتبط با FETÖ و مسئله دانشگاه قفقاز اعلام شده بود. در آن بیانیه، FETÖ نه یک سازمان دینی، بلکه سازمانی با اهداف سیاسی توصیف شده بود. بنابراین، درس اصلی برای آذربایجان این است که صرفاً نام دینی داشتن یک شبکه به معنای بی‌خطر بودن آن نیست. خطر اصلی این است که یک جامعه دینی یا اجتماعی شروع به ایجاد یک ساختار جداگانه شبیه به دولت در داخل دولت می‌کند. این ساختار دارای مالیه، کادر، سیستم آموزشی، کانال‌های اطلاعاتی و روابط خارجی خود است.
در داخل جامعه، منابع انسانی وابسته به خود را دارد. این مدل پس از مدتی بیشتر به یک شبکه سازمانی تبدیل می‌شود تا یک جامعه دینی. دقیقاً به همین دلیل، ارائه عملیات‌های اخیر در ترکیه در مورد «سلیمانچی‌ها» تنها به عنوان «مبارزه با یک گروه دینی» ممکن است ماهیت مسئله را به طور کامل توضیح ندهد. تأکید می‌شود که تحقیقات نهادهای انتظامی ترکیه بر فعالیت‌های دینی متمرکز نیست، بلکه بر ساختار مالی-اقتصادی متمرکز است.
در تجربه سیاسی ترکیه، یک نکته مهم دیگر نیز وجود دارد. روابط بین جوامع دینی و قدرت‌های سیاسی همیشه ثابت نمی‌ماند. ساختاری که در یک دوره به ستون اجتماعی برای دولت تبدیل می‌شود، ممکن است در دوره دیگری به رقیب سیاسی تبدیل شود. شبکه‌ای که زمانی با دولت همکاری می‌کرد، ممکن است بعداً به قدرتی خارج از کنترل دولت تبدیل شود. این یکی از بزرگترین درس‌های تجربه FETÖ است. دقیقاً به همین دلیل، مسئله اصلی برای دولت این نیست که کدام جامعه به قدرت وفادار است. مسئله اصلی این است که هیچ شبکه غیردولتی نباید توانایی تأثیرگذاری موازی بر نهادهای استراتژیک دولت را داشته باشد. زیرا سیاست دولت باید بر اساس قانون و نهادها بنا شود، نه بر اساس وفاداری افراد و گروه‌ها.
پس از همه اینها، یک مسئله مطرح می‌شود: خطر برای آذربایجان از کجا شروع می‌شود؟ زیرا روابط آذربایجان و ترکیه روابط ویژه‌ای است. بین دو کشور پیوندهای زبانی، تاریخی، فرهنگی، خانوادگی و اجتماعی وجود دارد. روندهای جاری در ترکیه نیز با دقت در جامعه آذربایجان دنبال می‌شود. به همین دلیل، مسئله وجود یا عدم وجود ارتباطات هر شبکه دینی-اجتماعی بسته که در ترکیه فعالیت می‌کند با آذربایجان، از نظر امنیتی نمی‌تواند نادیده گرفته شود. این در واقع نتیجه‌گیری از مشکلاتی است که ترکیه در مورد امنیت دولتی خود تجربه کرده است. مسیری که آذربایجان در مسئله FETÖ طی کرده است، این را قبلاً نشان داده است.
جنبه دیگری از مسئله نیز وجود دارد. در سپتامبر 2026، اطلاعاتی منتشر شد مبنی بر اینکه فردی که به عنوان «رهبر شعبه باکو جماعت سلیمان» معرفی شده بود و تعدادی دیگر از افراد در نتیجه اقدامات سازمان‌های اطلاعاتی ویژه در آذربایجان تحت پیگرد قانونی قرار گرفته‌اند. این واقعیت موضوع را از یک مشکل داخلی ترکیه خارج می‌کند. اگر اطلاعاتی در مورد فعالیت غیرقانونی هر شبکه دینی-اجتماعی در قلمرو آذربایجان وجود داشته باشد، واکنش قانونی دولت به آن طبیعی است.
در سال 2010، اطلاعاتی در مورد بازداشت شهروندان ترکیه که مظنون به تبلیغات دینی غیرقانونی در آذربایجان بودند، منتشر شد. گفته می‌شد که تحقیقاتی در مورد تبلیغات فرقه دینی «سلیمانچی‌ها» در گنجه در حال انجام است. این واقعیت نشان می‌دهد که این مسئله برای آذربایجان کاملاً جدید نیست. اما امروز شرایط متفاوت است. شبکه‌های اجتماعی، امکانات مالی فراملی وجود دارد. فعالیت یک شبکه دینی-اجتماعی که در یک کشور ایجاد شده است در کشور دیگر، در مقایسه با دوره‌های قبلی آسان‌تر است.
مسئله این است که باید مرزی بین آزادی دینی و امنیت وجود داشته باشد. در اینجا باید یک مرز بسیار حساس را حفظ کرد. آزادی اعتقادات دینی با یک شبکه سازمانی بسته یکسان نیست. اعتقاد مردم به دینشان مسئله دیگری است. اما ایجاد یک شبکه سیاسی و اقتصادی تحت نام دین، مسئله کاملاً متفاوتی است. بنابراین، هدف مبارزه نباید دین باشد، بلکه باید سازماندهی غیرقانونی باشد. در غیر این صورت، دولت ممکن است مسئله امنیت را با آزادی‌های دینی اشتباه بگیرد. این امر مشکلات دیگری برای جامعه ایجاد خواهد کرد. سالم‌ترین رویکرد، اجرای یکسان قانون برای همه است.
تجربه FETÖ ترکیه نشان داد که خطر را نمی‌توان تنها در سلاح جستجو کرد. این خطر در مدرسه، گاهی در ساختار تجاری، سازمان خیریه، در شبکه روابط اجتماعی که برای مردم بسیار ساده و بی‌ضرر به نظر می‌رسد، سر بر می‌آورد. دقیقاً به همین دلیل، سیستم امنیتی دولت باید نه تنها پس از وقوع حادثه، بلکه در هنگام شکل‌گیری شبکه نیز کار کند.
نتیجه‌ای که آذربایجان باید از آنچه امروز در ترکیه اتفاق می‌افتد بگیرد، دوری از ترکیه نیست. برعکس، رویکرد برادری، غریزه محافظت از برادر است. خطرناک‌ترین سناریو برای آذربایجان وجود یک جامعه دینی خاص نیست. سناریوی خطرناک این است که آن جامعه یک سیستم موازی مالی، کادر، آموزشی، اطلاعاتی و روابط سیاسی خارج از کنترل دولت ایجاد کند. حادثه FETÖ نشان داد که این امر ممکن است.
تحقیقات جاری در ترکیه در مورد «سلیمانچی‌ها» این سوال را مطرح می‌کند که آیا دولت می‌تواند خطری را که یک بار تجربه کرده است، بار دوم با نام دیگری تشخیص دهد. رویکرد در آذربایجان این است که اعتقاد دینی حق انسان است، اما هیچ شبکه بسته‌ای حق ندارد در داخل دولت به یک دولت جداگانه تبدیل شود. زیرا بزرگترین مسئله برای امنیت دولت، شناخت همه چیز با نام آن است. دولت‌ها زمانی که با مدل‌ها مبارزه می‌کنند، کمتر اشتباه می‌کنند تا با نام‌ها.
اگر مایل باشید، در مرحله بعدی نیز می‌توانم متن را با اصلاح تنها خطاهای املایی و فنی، به فرم نهایی ویرایش شده برای قرار گرفتن در صفحه روزنامه درآورم.
النور امیروف
