Հայաստանում վերջին շրջանում տեղի ունեցող գործընթացները ներքին քաղաքական պայքարի համատեքստում դիտարկելը միամտություն կլիներ։ Այստեղ դիտվում են ավելի լայն աշխարհաքաղաքական վերափոխումներ, քաղաքական էլիտաների վերաֆորմատավորում և Ռուսաստանի՝ Հարավային Կովկասում ազդեցության մեխանիզմները թուլացնելու փորձեր։
Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության կողմից իրականացվող քաղաքականության հիմնական ուղղություններից մեկը Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի փոփոխությունն է, Արևմուտքի հետ քաղաքական և անվտանգային կապերի ընդլայնումը և Մոսկվայի՝ երկրի ներքին քաղաքական գործընթացների վրա ազդելու հնարավորությունների սահմանափակումը։
Այս գործընթացը բնականաբար հակասություն է առաջացնում Հայաստանի նախկին քաղաքական համակարգում Ռուսաստանին ավելի մոտ դիրքերում գտնվող դերակատարների հետ։ Ռոբերտ Քոչարյանը հենց այս համատեքստում է ուշադրություն գրավում որպես հատուկ քաղաքական գործիչ։ Քոչարյանը Փաշինյանի իշխանության քաղաքական կուրսին դեմ արտահայտվող հիմնական ընդդիմադիր դեմքերից մեկն է։ Նրա շուրջ ձևավորված քաղաքական ցանցի՝ Ռուսաստանին մոտ լինելու մասին ոչ միայն Հայաստանում է երկար տարիներ խոսվում, այլև ամբողջ աշխարհն է դա բացահայտ տեսնում։ Խնդիրը չի սահմանափակվում միայն Քոչարյանով։ Փաշինյանի իշխանությունը վերջին տարիներին փորձում է զրոյացնել Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և հասարակական ինստիտուտներում նախկին ազդեցիկ խմբերի հնարավորությունները։ Այս գործընթացը ներառում է քաղաքական էլիտայի, բիզնես շրջանակների, սփյուռքի կառույցների և նույնիսկ Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետ հարաբերությունները։ Ակնհայտ է, որ այստեղ հիմնական խնդիրը կոնկրետ անձանց ձերբակալությունից ավելի մեծ է։
Այլ կերպ ասած, Փաշինյանի իշխանությունը թիրախ չի դարձրել միայն առանձին քաղաքական մրցակիցներին, այլ փորձում է թուլացնել Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի ներսում ձևավորված հնարավոր ազդեցության ուղիները։ Կա նաև այն, որ Ռուսաստանի ազդեցության մեխանիզմները չեն սահմանափակվում դասական դիվանագիտական հարաբերություններով։ Քաղաքական կապերը, բիզնես ցանցերը, սփյուռքի կառույցները, անվտանգության ինստիտուտները, տեղեկատվական ռեսուրսները և անձնական հարաբերությունները կազմում են այս ազդեցության տարբեր բաղադրիչները։ Այս տեսանկյունից Հայաստանում տեղի ունեցողը կարող է գնահատվել նաև որպես էլիտայի վերափոխում։
Կարող է հարց առաջանալ, թե Ադրբեջանի քաղաքական պատմության մեջ երկար տարիներ կարևոր դիրք զբաղեցրած Ռամիզ Մեհդիևի հարցն այս պատկերի որ կետում է կանգնած:
Նախ նշենք, որ Ադրբեջանը նույնպես երկար տարիներ եղել է խորհրդային կայսրության կազմում, և այս իմաստով Ռուսաստանի երկար ձեռքն այստեղ ևս իր գործն է արել։ Մեհդիևի՝ ռուսական քաղաքական էլիտայի հետ հարաբերությունները և նախկին ԽՍՀՄ քաղաքական համակարգից եկող կապերն անհերքելի են։
Հենց դրա համար Քոչարյան-Մեհդիև զուգահեռը ուղղակիորեն չտեսնելը որպես նույն քաղաքական-աշխարհաքաղաքական մոդելի երկու տարբեր երկրներում հնարավոր դրսևորում քաղաքական կուրություն կլիներ։ Ռուսաստանի հետ կապված քաղաքական ցանցերը միայն մեկ երկրի խնդիր չեն եղել։ Հետխորհրդային տարածքում քաղաքական համակարգերի փոփոխության հետ մեկտեղ նախկին ժամանակներից մնացած կապերը, անձնական հարաբերությունները և ինստիտուցիոնալ կապերը պահպանել են իրենց ազդեցությունը։
Չպետք է մոռանալ, որ մեկ երկրում իշխանության փոփոխությունը չի նշանակում քաղաքական ցանցերի փոփոխություն։ Ճիշտ է, գաղափարական կապերը կարող են փոխվել, տնտեսական շահերը՝ վերափոխվել։ Սակայն անձնական կապերը, նախկին քաղաքական հարաբերությունները և անդրսահմանային ցանցերը երկար ժամանակ գործելու ներուժ ունեն։ Այս տեսանկյունից Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև որոշակի քաղաքական զուգահեռների որոնումը պատահական չպետք է համարել։ Քոչարյանը և Մեհդիևը տարբեր քաղաքական համակարգերի և տարբեր պատմական փուլերի գործիչներ են։ Երկու երկրների քաղաքական պատմության մեջ էլ եղել են ժամանակաշրջաններ, երբ Ռուսաստանի տարածաշրջանային ազդեցությունը կարևոր գործոն է եղել։ Հետևաբար, երկու երկրներում էլ նախկին քաղաքական էլիտաների և նրանց հնարավոր արտաքին կապերի՝ անվտանգության և քաղաքական կայունության հայեցակարգի տեսանկյունից լուրջ խնդիր լինելն անխուսափելի է։
Այս իմաստով, տրամաբանորեն, ազգային իշխանությունների՝ օտար քաղաքական ազդեցության հնարավորությունները նվազեցնելու ցանկությունը, բնականաբար, անհրաժեշտ է դարձնում նախկին համակարգից մնացած քաղաքական ցանցերի վերացումը։
_nՓաշինյանի Հայաստանում այս հարցը բացահայտորեն դուրս է բերվել քաղաքական հարթություն։ Ադրբեջանական համատեքստում Ռամիզ Մեհդիևի շուրջ ծավալվող քննարկումները հնարավորություն են տալիս այս թեման ուսումնասիրել մեկ այլ քաղաքական մոդելի միջոցով։
Երբ հարցին կոնցեպտուալ մոտենում ենք, Քոչարյան-Մեհդիև հարցում ամենահետաքրքիր կետը չի հենվում նրանց անձնական ծանոթության վրա։ Հիմնական հարցն այն է, թե ինչպես կարող է նույն աշխարհաքաղաքական ազդեցության մոդելը գործել տարբեր երկրներում։ Այս գործում տարբեր վայրերում նույն նպատակը իրականացնելը ամենամեծ կապն է։ Այս համատեքստում պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել մեկ կետի։ Եթե նույն ցանցի անդամ Քոչարյանը կանգնած էր Խոջալուի ցեղասպանությունը կատարողների գլխին, ապա այդ ցանցի մեկ այլ անդամ այլ վայրում կարող էր դեմ արտահայտվել դրան։ Իհարկե, ցանցի ներսում դրան կժպտային։
Եզրափակելով, քաղաքական վերլուծության հարթությունում, Քոչարյան-Մեհդիև նմանությունը ավելի տրամաբանական է թվում փնտրել հետխորհրդային քաղաքական էլիտաների վրա նրանց ստեղծած երկարաժամկետ ազդեցության հնարավորություններում։
Էլնուր ԱՄԻՐՈՎ
