Parlament raisi bo'lish uchun odatda uzoq yillar siyosiy tajriba, deputatlik faoliyati va hokimiyat yo'laklaridan o'tgan murakkab yo'l talab qilinadi. Lekin Turkmanistonning hozirgi parlament raisining siyosiy karyerasi bu jihatdan istisnodir. U 34 yoshida mamlakatning qonun chiqaruvchi organiga rahbarlik qilib, 2023-yilda dunyoning eng yosh parlament raisi sifatida tarixga kirdi.
Xo'sh, hozirda 37 yoshda bo'lgan bu ayol siyosatchi kim? Huquqshunoslikdan parlament raisligiga boradigan yo'l qanday bo'lgan va Turkmaniston kabi yopiq tizimga ega mamlakatda Majlis raisining real siyosiy og'irligi qancha?
Modern.az saytining “Spikerlar” ruxrikasida ilk taqdimoti hozirda Turkmaniston Majlisiga rahbarlik qilayotgan Dunyägözəl Gülmanova haqidadir.
Uning siyosiy karyerasi parlamentdan emas, huquq sohasidan boshlangan. Gulmanova bu yuqori lavozimga kelguniga qadar Turkmaniston Adliya vazirligida turli huquqiy lavozimlarda ishlagan, notarius bo'lib ishlagan, ko'chmas mulkni davlat ro'yxatidan o'tkazish bilan shug'ullangan va keyinchalik parlamentning yuqori palatasida inson huquqlari bo'yicha qo'mitaga rahbarlik qilgan.
Dunyägözəl Akmuhammedovna Gülmanova 1989-yil 14-yanvarda Ashxobodda tug'ilgan. 1995–2004-yillarda o'rta maktabda tahsil olgan. 2007–2012-yillarda esa Maxtumquli nomidagi Turkmaniston Davlat Universitetida huquq mutaxassisligini egallagan.
Shifokor yordamchisidan huquqshunoslikka
D.Gulmanovaning biografiyasida diqqatga sazovor jihatlardan biri uning yoshligida turli sohalarda ishlaganligidir.
2004–2006-yillarda Ahal viloyatining Bag'ir qishlog'ida "Bag'ir" fermer xo'jaligi ijarachisi sifatida faoliyat ko'rsatgan. Keyinchalik, 2006–2007-yillarda shu viloyatning sobiq Ruhobod tuman kasalxonasida kichik tibbiy xodim bo'lib ishlagan.
Ya'ni, kelajakdagi parlament raisining mehnat faoliyati bevosita davlat siyosati yoki huquq sohasidan boshlanmagan.
Uning asosiy professional burilishi universitetni tugatgandan so'ng sodir bo'lgan.
2012-yilda D.Gulmanova Turkmaniston Adliya vazirligida ishlay boshlagan. Dastlabki yillarda huquqiy axborot va konstitutsiyaviy qonunchilik yo'nalishida maslahatchi sifatida faoliyat ko'rsatgan.
Keyinchalik vazirlikning turli tuzilmalarida huquqshunos lavozimlarida ishlagan. 2015–2016-yillarda Ashxobod shahrining Davlat Notariat Idorasida stajyor va davlat notariusi bo'lgan.
2016–2018-yillarda ham Adliya vazirligida huquq masalalari bo'yicha faoliyat ko'rsatgan, ham ko'chmas mulkka bo'lgan huquqlarni va shu mulk bilan bog'liq bitimlarni davlat ro'yxatidan o'tkazish sohasida ishlagan. Keyinchalik shu vazirlikning davlat reyestri bo'limida bosh davlat ro'yxatga oluvchisi lavozimiga ko'tarilgan.
U 2018–2021-yillarda Adliya vazirligining qonunchilik departamentida iqtisodiy qonunchilik va normativ huquqiy hujjatlarni davlat ro'yxatidan o'tkazish yo'nalishiga rahbarlik qilgan bosh huquq maslahatchisi bo'lgan.
Shunday qilib, Gulmanovaning siyosiy karyerasining asosida uzoq yillar davomida shakllantirgan huquqshunoslik tajribasi yotadi.
Parlamentning yuqori palatasidan Majlis raisligiga
Gulmanovaning siyosiy karyerasida asosiy sakrash 2021-yilda sodir bo'lgan.
O'sha davrda Turkmanistonda ikki palatali parlament Milliy Kengash faoliyat ko'rsatardi. Uning yuqori palatasi - Xalq Maslahati mamlakatning siyosiy tizimida alohida o'rin tutardi.
Gulmanova 2021–2023-yillarda aynan shu organning inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish qo'mitasida rais o'rinbosari, keyinchalik esa qo'mita raisi lavozimida ishlagan.
Bu lavozim uning parlament va qonunchilik faoliyatidagi ilk jiddiy siyosiy pog'onasi bo'lgan.
2023-yil boshida Turkmanistonning parlament tizimi qayta o'zgartirildi va qonun chiqaruvchi vakolatlar bir palatali Majlisda jamlandi.
Xalq Maslahati esa alohida davlat organi sifatida faoliyatini davom ettirdi.
Aynan shu yilning mart oyida saylovlar o'tkazildi va yangi chaqiriq Majlis shakllandi. 125 o'rinli parlamentga saylovlar hukmron Demokratik Partiyaning g'alabasi bilan yakunlandi.
6-aprelda yangi parlamentning ilk yig'ilishida Gulmanovaning nomi mamlakat va jahon ommaviy axborot vositalarining diqqatini tortdi.
U Turkmaniston Majlisining raisi etib saylandi.
Saylov yashirin ovoz berish yo'li bilan o'tkazildi. Gulmanovaning nomi muqobil nomzodsiz ovoz berishga qo'yildi va 125 deputatning barchasining qo'llab-quvvatlashiga sazovor bo'ldi.
Dunyoning eng yosh spikeri bo'lgan edi
Dunyagözəl Gulmanovaning Majlis raisi etib saylanishini o'ziga xos qilgan asosiy jihat uning yoshi bilan bog'liq.
Gulmanova 2023-yilda parlament raisi etib saylanganda dunyoning eng yosh spikeri bo'lgan. 1989-yilda tug'ilgan siyosatchi o'sha paytda 34 yoshda edi.
Dunyoda parlament raislari odatda uzoq yillar siyosiy tajribaga ega keksa siyosatchilar orasidan saylanadi. D.Gulmanova esa 30 yoshdan oshmagan holda parlamentning eng yuqori lavozimlaridan biriga ko'tarilgan.
Ustiga-ustak, u shu lavozimga kelgan eng yosh ayol parlament rahbarlaridan biri sifatida ham tarixga kirdi.
Gulmanovaning siyosiy og'irligini belgilovchi hokimiyat tuzilmasi
Bu yerda Turkmanistonning siyosiy tizimining o'ziga xosligini hisobga olish kerak.
Majlis mamlakatning qonun chiqaruvchi organi bo'lib, 125 deputatdan iborat. Deputatlar besh yillik muddatga saylanadi. Hozirgi VII chaqiriq parlament 2023-yil 26-martda o'tkazilgan saylovlardan so'ng shakllangan.
Lekin Turkmaniston parlamentining rolini G'arb mamlakatlaridagi parlament modellari bilan bevosita taqqoslash to'g'ri bo'lmaydi.
Mamlakatda siyosiy qarorlar qabul qilishda prezidentlik instituti va boshqa davlat tuzilmalari asosiy rol o'ynaydi. Shuning uchun Dunyagözəl Gulmanovaning Majlis raisi sifatida yuqori davlat lavozimini egallashi uning avtomatik ravishda mamlakatning eng kuchli siyosiy figuralaridan biriga aylanganini anglatmaydi.
Uning vazifasi asosan qonunchilik faoliyatini tashkil etish, parlament yig'ilishlarini boshqarish, deputatlarning faoliyatini muvofiqlashtirish va parlamentning xalqaro aloqalarini taqdim etish bilan bog'liq.
Dunyagözəl Gulmanovaning egallagan lavozimidan yuqorida prezident va milliy lider turadi.
Uning siyosiy og'irligini tushunish uchun Turkmanistonning hozirgi hokimiyat tuzilmasiga qarash kerak.
Mamlakat prezidenti Serdar Berdimuhamedovdir. Uning otasi, sobiq prezident Gurbanguli Berdimuhamedov esa Xalq Maslahatining raisi va “Turkmanistonning milliy lideri” maqomini olib yuradi.
Bu tuzilma parlament raisining mamlakat ichidagi siyosiy og'irligini boshqa yuqori lavozimlar bilan taqqoslash imkonini beradi.
Dunyagözəl Gulmanova hozirda bu tizim doirasida qonun chiqaruvchi hokimiyat rahbari sifatida chiqish qiladi.
Xonim spiker hukmron Turkmaniston Demokratik Partiyasining a'zosi bo'lib, 2023-yilda bu partiyaning nomzodi sifatida deputat etib saylangan.
Majlis raisi sifatida D.Gulmanova Turkmanistonning xalqaro parlament platformalarida delegatsiyalarga rahbarlik qiladi. YXHT Parlament Assambleyasining ma'lumotida Gulmanova Turkmaniston delegatsiyasining rahbari sifatida ko'rsatiladi.
2023-yilda YXHT bosh kotibi Helga Shmid Turkmanistonga safari chog'ida prezident Serdar Berdimuhamedov va Xalq Maslahatining raisi Gurbanguli Berdimuhamedov bilan bir qatorda Dunyagözəl Gulmanova bilan ham uchrashgan edi.
Bu uchrashuvlar Gulmanovaning mamlakatning tashqi parlament aloqalarida ham rasmiy vakillik funksiyasini bajarishini ko'rsatadi.
Shaxsiy hayoti sir bo'lib qolmoqda
37 yoshli Dunyagözəl Gulmanovaning shaxsiy hayoti haqida ochiq manbalarda juda keng ma'lumot yo'q.
Turkmaniston Majlisidagi rasmiy ma'lumotga ko'ra, u turmushga chiqqan va ikki farzandi bor.
Lekin uning turmush o'rtog'ining ism-sharifi, kasbi, qaysi sohada ishlagani, bolalarining ismlari va tug'ilgan sanalari ko'rsatilmagan.
Qizig'i shundaki, Turkmaniston mediasida va mamlakat bilan bog'liq muxolif va mustaqil nashrlarda ham bu ma'lumotlarga duch kelish mumkin emas.
Uning jamoat profilida diqqat asosan siyosiy va parlament faoliyatiga qaratilgan.
D.Gulmanova 2024-yilda Maxtumquli Firagining 300 yilligi munosabati bilan yubiley medali, 2025-yilda esa Turkmanistonning doimiy neytralligining 30 yilligi munosabati bilan yubiley medali bilan taqdirlangan.
Dunyägözəl Gulmanovaning siyosiy karyerasi hali uzoq yo'lning boshlanishi taassurotini qoldiradi. 34 yoshida parlament raisligiga ko'tarilishi uni xalqaro parlament statistikasida alohida o'ringa olib chiqqan. Bugun esa u 37 yoshida Turkmanistonning qonun chiqaruvchi organiga rahbarlik qiluvchi ayol siyosatchi sifatida faoliyatini davom ettirmoqda.
Ə.Qafarlı
