Dunyoning aksariyat mamlakatlarida galstuk ishbilarmonlik kiyimi, rasmiy uchrashuvlar va diplomatik protokolning ajralmas qismi hisoblanadi. Davlat rahbarlari, vazirlar, deputatlar va diplomatlar odatda kostyumlarini galstuk bilan to'ldirishadi. Ozarbayjonning janubiy qo'shnisi Eronda esa yuqori lavozimli shaxslarni galstuksiz ko'rish odatiy holdir.
Eron prezidenti, tashqi ishlar vaziri, parlament rahbariyati va boshqa yuqori lavozimli shaxslar xalqaro tadbirlarda kostyum kiyishsa ham, galstuk taqishmaydi. Qiziq, dunyoning ko'plab mamlakatlarida oddiy kiyim aksessuari hisoblangan galstuk Eronda nima uchun nomaqbul hisoblanadi? Buning din, siyosat yoki tarixiy voqealar bilan bog'liqligi bormi?
Modern.az tadqiqotiga ko'ra, Eronda hozirgi kiyim an'anasining ildizlari 1979-yilda sodir bo'lgan Islom inqilobiga borib taqaladi.
Shoh davrida galstuk urfda edi
Aslida, galstuk Eron jamiyatiga yot bo'lgan kiyim elementi emas. Aksincha, mamlakat uzoq vaqt davomida Yevropa kiyim madaniyatining ta'siri ostida bo'lgan.
"Encyclopaedia Iranica" nashrining Eronning Pahlaviy va Pahlaviydan keyingi davrlardagi kiyim tarixiga oid tadqiqotida qayd etilishicha, hali 1906-1909-yillarda Konstitutsiya inqilobidan so'ng xorijiy mamlakatlarda tahsil olgan va safarlarda bo'lgan eronlik erkaklar Yevropa kiyimlarini, jumladan, kostyum, galstuk va kapalak bantini o'zlashtira boshlaganlar.
Bu kiyim tarzi ayniqsa Tehronda va mamlakatning yirik shaharlarida yashovchi o'qimishli, imkoniyatli tabaqa orasida keng tarqalgan edi.
Pahlaviy sulolasining hukmronligi davrida, ayniqsa Muhammadrizo shohning 1941-1979-yillardagi hukmronligi davrida G'arb hayot tarzi yanada kengroq qabul qilingan. Neft daromadlarining ortishi, xorijiy mamlakatlar bilan aloqalarning kengayishi va urbanizatsiya Yevropa modasiga qiziqishni kuchaytirgan edi.
O'sha davrda galstuk Eronda zamonaviylik, shahar madaniyati va Yevropa hayot tarzining ko'rsatkichlaridan biri edi.
Lekin 1979-yil inqilobi bu manzarani tubdan o'zgartirdi.
Oyatullohlar galstukni nima uchun nishonga oldilar?
1979-yilda shoh rejimining ag'darilishi va Oyatulloh Ruhulloh Xomeyniy rahbarligida Islom Respublikasining tashkil etilishidan so'ng mamlakatda siyosiy va ijtimoiy hayotning ko'plab sohalarida o'zgarishlar boshlandi.
Yangi hukumat G'arb madaniyatining ta'sirini kamaytirishni ideologik ustuvorliklardan biriga aylantirdi. G'arblashuv va shoh davrining hayot tarzi bilan bog'liq bo'lgan bir qator kiyim elementlari tanqid qilinishga boshladi.
Bu jarayonda galstuk ham nishonga aylandi.
"Encyclopaedia Iranica" ma'lumotiga ko'ra, inqilobning dastlabki bosqichida hokimiyatga kelgan kuchlarning bir qismi hatto saranjom-sarishta va zamonaviy kiyinishni ham G'arb hashamatining ko'rsatkichi deb hisoblagan. Galstuk esa diniy nuqtai nazardan beparvolik va G'arb ta'sirining ramzi sifatida qabul qilingan.
Ba'zi diniy doiralar esa galstukni xristian xochiga o'xshatganliklari uchun ham unga e'tiroz bildirishgan. Ularning yondashuviga ko'ra, bu aksessuar Islom jamiyatining kiyim an'analariga mos kelmas edi.
Natijada Islom inqilobidan so'ng Eronda galstuk kiyim detali bo'lishdan chiqdi va siyosiy-ideologik mavqe ko'rsatkichiga aylandi.
Galstuk taqqanlar ko'chada ham tazyiqqa uchraganlar
Inqilobdan keyingi dastlabki yillarda G'arb uslubida kiyingan erkaklarga munosabat bir xil emas edi.
"Encyclopaedia Iranica" yozishicha, inqilobiy kuchlarning ba'zi a'zolari ko'chalarda Yevropa uslubida kiyingan erkaklarga qarshi tazyiq o'tkazganlar. Asta-sekin galstuksiz kostyumlar yangi siyosiy muhit qabul qilgan ko'rinishga aylangan.
Britaniyaning "The Guardian" nashri ham bu masalaga oid qiziqarli material chop etgan.
Nashrning yozishicha, Islom inqilobidan so'ng Eronda galstuklar sotuvi taqiqlangan, lekin bu cheklovga har doim ham qat'iy amal qilinmagan. Turli davrlarda do'konlarga galstuklarni vitrinalardan yig'ishtirish haqida ogohlantirishlar berilgan.
Hatto Eronning kiyim sotuvchilari va to'quvchilari ittifoqidan logotipidagi galstuk tasvirini o'zgartirish talab qilingan.
Xotamiy davrida galstuk yana ko'rinish bera boshladi
Eronda galstukning taqdiri siyosiy o'zgarishlardan ham bog'liq bo'lgan.
1997-2005-yillarda prezident bo'lgan islohotchi Muhammad Xotamiyning hukmronligi davrida ijtimoiy cheklovlarning bir qismi yumshadi. Galstuklar yana ba'zi do'konlarning vitrinalarida ko'rinish bera boshladi.
Lekin bu, galstukning davlat darajasida qabul qilinishi degani emas edi.
2012-yilda Eron polisi do'konlarda galstuk sotuviga qarshi yana choralar ko'rishga harakat qildi. Bu haqda mamlakatning yarimrasmiy ISNA agentligining ma'lumotlarida bildirilgan.
Galstukni G'arb ta'sirining ramzi deb bilgan konservativ doiralar har qanday yo'l bilan uning ishlatilishiga qarshi chiqadilar.
Eronning bugungi rasmiylari ham galstuk taqishmaydi
Bugun Eronning davlat rasmiylarining kiyimida muayyan bir uslub shakllangan.
Prezident, vazirlar, parlament rahbariyati va yuqori lavozimli davlat xizmatchilari kostyum kiyishsa ham, odatda galstukdan foydalanmaydilar. Ular ko'proq tugmali, ochiq yoqali yoki Mao tipidagi yoqasi bo'lgan ko'ylaklarga ustunlik beradilar.
Bu manzarani xalqaro tadbirlarda ham ko'rish mumkin. Eron rasmiylari boshqa mamlakatlarning vakillari bilan bir xil diplomatik protokolga ishtirok etsalar ham, kiyim tanlashda o'z mamlakatlarining shakllangan siyosiy-madaniy an'anasiga sodiq qoladilar.
Galstuk taqish haqiqatan ham taqiqlanganmi?
Bu yerda qiziqarli bir jihat bor: Eronda galstuk taqishning har kim uchun nazarda tutilgan, alohida jinoiy javobgarlikni keltirib chiqaradigan umumiy qonuniy taqiq ekanligini aytish to'g'ri bo'lmaydi.
"Agence France-Presse" (AFP) tomonidan tarqatilgan reportajda eronlik huquqshunos Mas'ud Mollapanah bildirganidek, galstuk taqish na Konstitutsiyaga, na shariat qonunlariga asosan jinoyat hisoblanadi. Shunga qaramay, televideniye kabi muayyan joylarda kiyim cheklovlari mavjud.
Bu esa shuni anglatadiki, masala ko'proq davlat muassasalarida shakllangan kiyim qoidalari, ijtimoiy munosabat va ideologik yondashuv bilan bog'liq.
Yoshlar galstukka yana qiziqish bildirmoqdalar
Eronda galstukning taqdirida so'nggi yillarda muayyan o'zgarishlar ham kuzatilmoqda.
AFPning 2023-yilda Tehrondan tayyorlagan reportajida poytaxtning shimolidagi do'konlardan birida galstuk sotuvining davom etayotgani bildirilgan.
Do'kon vakili Muhammad Arjomand oyiga taxminan 100 ta galstuk sotishlarini, mahsulotlarning asosan Turkiyadan keltirilishini, bir qismining esa Eronda ishlab chiqarilishini aytgan edi.
Reportajda 27 yoshli tish shifokori Muhammad Javodning ham qiziqarli fikrlariga joy berilgan. U bo'lajak turmush o'rtog'ining oilasi bilan birinchi uchrashuviga yaxshiroq ko'rinish uchun galstuk sotib olishga kelganida, jurnalist bilan suhbatlashgan.
Yosh eronlik suhbatida jamiyatda galstuk taqqan insonlarga hali ham boshqacha qaralishini, lekin uning fikricha, erkak galstuk bilan yanada didli ko'rinishini aytgan.
Reportajda qayd etilishicha, Tehraning ba'zi qimmat restoran va kafelarida xizmat personalining kiyimiga galstuk yoki kapalak bant kiritilgan. Xorijiy kompaniyalarda va elchixonalarda ishlaydigan eronliklar ham ish joylarida galstuk taqishlari mumkin. Ammo ularning bir qismi ko'chaga chiqayotganda galstuklarini yechishni afzal ko'radi.
A.Qorxmaz
