Haqiqatni hurmat qilish va jamiyatning axborot olish ehtiyojini qondirish jurnalistikaning asosiy tamoyilidir. Jurnalist qaysi ommaviy axborot vositasida ishlashidan qat’i nazar, jamiyat oldida mas’uldir.
Ommaviy axborot vositasi o‘z faoliyatida quyidagi tamoyillarga amal qiladi:
– Tahririyat xolislik, aniqlik, betaraflik va halollik tamoyillariga sodiq qolishi kerak.
– Axborot tekshirilmasdan yoki uning to‘g‘riligiga ishonch hosil qilinmasdan e’lon qilinmasligi kerak.
– Faktlar va voqealar biryoqlama yoritilmasligi kerak.
– Tuhmat, haqorat va nafrat uyg‘otuvchi nutqqa yo‘l qo‘yilmaydi.
– Davlat tili me’yorlariga rioya qilinishi kerak.
– Jurnalist o‘z materiallarida qo‘pol iboralar va jargondan foydalanishdan tiyilishi kerak.
– Tahririyat siyosati hech qanday holatda davlatchilikka, jamiyatning milliy va ma’naviy qadriyatlariga, umumiy axloqqa hamda oila institutini himoya qilish tamoyiliga zid bo‘lishi mumkin emas.
– Fuqarolik huquqlari, hamjihatlik, demokratiya va teng imkoniyatlarga oid masalalarga e’tibor va sezgirlik bilan yondashish kerak.
– Tahririyat milliy va jamoat manfaatlarini himoya qilishga intilishi, odamlarning diniy e’tiqodi yoki qadr-qimmatini kamsitadigan mazmunga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
– Davlat ramzlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lish kerak.
– Terrorizm, zo‘ravonlik, shafqatsizlik hamda millat, irq, din yoki jinsga asoslangan kamsitishni targ‘ib qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
– Salomatlik va atrof-muhitni muhofaza qilishga zid xatti-harakatlar targ‘ib qilinmasligi kerak.
– Axborot erkinligi, oshkoralik, xolislik, betaraflik, adolat va fikrlar xilma-xilligiga putur yetkazilmasligi kerak.
– Materiallar aniq va imkon qadar turli nuqtayi nazarlarni hisobga olgan holda taqdim etilishi kerak.
– Jurnalist o‘zining ma’rifiy vazifasini unutmasligi va faoliyatida bu yo‘nalishni rivojlantirishi kerak.
– Voqealarni baholashda ishonchli faktlarga tayangan sog‘lom tanqidiy fikrlash asos bo‘lishi kerak.
– Zo‘ravonlik, jinoyat va odamlar xavfsizligiga tahdid soluvchi shunga o‘xshash hodisalar munosib tarzda yoritilishi, targ‘ib qilinmasligi va ularning ta’siriga tushilmasligi kerak.
– Aholining himoyaga muhtoj guruhlariga yoki bolalar va voyaga yetmaganlarning jismoniy, aqliy va axloqiy rivojlanishiga zarar yetkazadigan axborot, jumladan tasvirlardan foydalanilmasligi kerak.
– Bolalarga oid masalalarda Ozarbayjon Respublikasining “Bolalarni zararli axborotdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni talablari asos qilib olinishi kerak.
– Bolaga qarshi jinsiy jinoyat haqidagi xabarda bolaning shaxsi sir saqlanishi kerak.
– Mavzuga bevosita aloqador bo‘lmasa, insonning irqi, teri rangi, dini, jinsiy orientatsiyasi, jismoniy yoki ruhiy kasalligi yoxud nogironligi haqidagi tafsilotlar oshkor etilmasligi kerak.
– Zarur hollarda e’lon qilinadigan materiallarga tegishli yosh cheklovi belgilari qo‘yilishi kerak.
– Parapsixologiya, irim-sirim va xurofot targ‘ib qilinmasligi kerak.
– O‘z joniga qasd qilishga urinish haqidagi xabarlar taqlid qilish istagini uyg‘otmasligi kerak; bu mavzuga alohida ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim.
– Jurnalist jinoyatda gumon qilinayotgan shaxsning aybsizlik prezumpsiyasi huquqini hurmat qilishi kerak.
– Xabar bilan sharh bir-biridan ajratilishi va manbalar aniq ko‘rsatilishi kerak.
– Jurnalist o‘z sharhlarida kasbiy xulq-atvor qoidalari va jurnalistikaning asosiy tamoyillariga amal qilishi kerak.
– Tahririyat tashqi muallif materialini e’lon qilganda, uning oxirida muallifning qarashlari tahririyat nuqtayi nazariga mos kelmasligi mumkinligi haqida izoh berishi kerak.
– Jurnalist iqtibos keltirayotgan fikrning ma’nosini buzmasligi kerak.
– Reklama materiallari tahririyat va mualliflik materiallaridan ajratilishi hamda reklama ekani aniq ko‘rsatilishi kerak.
– Tahririyat topshirig‘i qonun yoki kasbiy etikaga zid bo‘lsa, jurnalist uni bajarishdan bosh tortishi mumkin.
– Tahrir jarayonida jurnalistning fikrlari buzib ko‘rsatilgan bo‘lsa, u mazkur material muallifligidan voz kechishi mumkin.
– Ochiq, ishonchli va aniq axborot beradigan manbalar bilan ishlashga ustunlik berilishi kerak.
– Shaxsiga oid ma’lumotlar oshkor etilishi ishiga yoki o‘ziga zarar yetkazishi mumkinligi sababli buni istamagan manbaning shaxsi sir saqlanishi kerak.
– Muharrirlar ham muxbirlar kabi maxfiy manbalarni baholash uchun ular haqida ma’lumotga ega bo‘lishi kerak. Manba butunlay anonim qolishni istasa, uning axboroti faqat jamoatchilik manfaatiga xizmat qilsa va boshqa muqobil manbalar tomonidan tasdiqlansa e’lon qilinishi mumkin.
– Faktlarga oid ma’lumotlar kamida ikkita turli va bir-biridan mustaqil manba orqali tekshirilishi kerak.
– Maxfiy manbaning shaxsi faqat sud talabi bilan oshkor etilishi mumkin.
– Manbalarga adolatli munosabatda bo‘lish, ularning bayonotlarini kontekstdan uzib keltirmaslik kerak.
Audiovizual va raqamli platformalarda yoki bosma nashrlarda tahririyat mahsuloti sifatida e’lon qilingan materiallardagi xatolarni tuzatishdan maqsad — tezkor munosabat bildirish hamda nima noto‘g‘ri bo‘lgani va nima to‘g‘ri ekanini imkon qadar aniq va tez tushuntirishdir. O‘quvchi yoki tomoshabin xato qanday va nima uchun tuzatilganini tushuna olishi kerak.
Xato tuzatilgach, o‘zgarishni tushuntirish uchun “Tuzatish” yoki “Tahririyat izohi” kabi belgilar ishlatilishi kerak.
Tuzatish — Maqola, surat, ma’lumot, sarlavha, grafik element, video yoki boshqa materialga jiddiy tuzatish kiritilsa, o‘zgarish tushuntirilishi kerak.
Tahririyat izohi — Jamoatchilikda material kasbiy standartlarga javob bermayotgani haqidagi e’tirozlar paydo bo‘lsa, “Tahririyat izohi” sarlavhasi ostida tushuntirish berilib, masalaga aniqlik kiritilishi kerak.
Tahririyat e’lon qilgan yoki efirga uzatgan materiallarini o‘chirmasligi kerak. E’tibordan chetda qolgan yoki yangilangan ma’lumotlar bo‘lsa, tegishli qo‘shimchalar bilan materialni to‘ldirishi kerak.
Raddiya berish tamoyillari va tartibiga oid savollarni aniqlashtirishda Ozarbayjon Respublikasining “Media to‘g‘risida”gi Qonuniga murojaat qilinishi kerak.
– Plagiat va mualliflik huquqining buzilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
– Boshqa ommaviy axborot vositasining materialidan foydalanilganda manba ko‘rsatilishi shart.
– Jurnalist o‘z kuzatuvlarini boshqa manbalardan olingan ma’lumotlardan aniq ajratishi kerak.
– Jurnalist tahririyat uchun tayyorlagan materialini o‘zi ishlaydigan OAV rahbariyati bilan kelishmasdan boshqalarga taklif qila olmaydi.
– Nizoli vaziyatlarda mualliflik huquqi haqidagi qonunga hamda “Media to‘g‘risida”gi Qonunning mualliflik huquqini himoya qilishga oid moddalariga murojaat qilinishi kerak.
– Jurnalist ijtimoiy tarmoqlarda o‘zini kasbiy odobga muvofiq tutishi va o‘zi vakillik qilayotgan OAV obro‘si hamda mavqeyiga putur yetkazadigan xatti-harakatlarga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
– Ijtimoiy tarmoqlardan olingan audio, surat, video va boshqa materiallar e’lon qilinayotganda, ularda aks etgan va ularni ochiq ulashishga taqdim etmagan shaxslarning manfaatlari hamda shaxsiy hayotiga hurmat tamoyili hisobga olinishi kerak.
– Ijtimoiy tarmoqlardan olingan axborotning jamoatchilik uchun ahamiyati va muallifining maqomiga e’tibor berilishi, ma’lumotlar qo‘shimcha manbalar orqali ham tekshirilishi kerak.
– Jurnalist hali e’lon qilinmagan materialini tahririyat ruxsatisiz ijtimoiy tarmoqlarda muhokama mavzusiga aylantirmasligi kerak.
Jiddiy jurnalistika media etikasiz mavjud bo‘la olmaydi. Kasbiy etika quyidagi me’yorlarni o‘z ichiga oladi:
– Jurnalist kasbiy faoliyati bilan bog‘liq sovg‘alarni hech qanday holatda qabul qilmasligi kerak.
– Jamoatchilik uchun ochiq bo‘lmagan tadbirlarga takliflar qabul qilinmasligi kerak.
– Boshqa birovning o‘rniga material tayyorlanmasligi kerak.
– Tahririyat siri sifatida himoyalanadigan axborotni oshkor etish taqiqlanadi.
– Jurnalist kasbiy faoliyatini cheklashga qaratilgan hech qanday majburiyatni o‘z zimmasiga olmasligi kerak.
– Tahririyat ijodiy jamoasi ichidagi, shuningdek rahbariyat bilan xodimlar o‘rtasidagi munosabatlar sog‘lom, qonuniy va shaffof bo‘lishi kerak.
– Jurnalist kasbiy hamjihatlik tamoyillariga sodiq qolishi kerak.
– Xodimlar tahririyatdan tashqaridagi xulq-atvori va faoliyatida ham o‘zlari vakillik qilayotgan OAV obro‘sini asrashi kerak.
