Yerevandagi Koʻk masjidning marosim zaliga arman shoiri Yegishe Charents nomi berildi. Nom lavhasini Eron vitse-prezidenti Hamid Purmuhammadi ochdi. Eronning Armanistondagi elchixonasi ushbu zalda shoir byusti ham oʻrnatilishini maʼlum qildi. Elchixonaning “Armenpress”ga taqdim etgan maʼlumotida masjid Eron va Armanistonning tarixiy-madaniy merosining ramzi sifatida koʻrsatilgan. Ozarbayjonliklarning ushbu yodgorlik bilan bogʻliq tarixi esa taqdimotdan tashqarida qoldi.
Asosiy eʼtirozga sabab boʻlgan ham aynan shu. Ozarbayjon xalqining Yerevandagi diniy-madaniy xotirasining muhim yodgorligi ikki mamlakatning doʻstlik munosabatlarini namoyish etish maydoniga aylanmoqda, uni yaratgan va saqlagan tarixiy muhit esa koʻrinmas qilinmoqda. Eron hukumatining ishtiroki bu munosabatni yanada ogʻir siyosiy va maʼnaviy masʼuliyatga aylantiradi.
Koʻk masjidning tarixi keyinchalik tayyorlangan diplomatik taqdimotlardan boshlanmaydi. Tarixiy manbalarga koʻra, yodgorlik 1760-yillarda Yerevan xoni Husaynali xon tomonidan qurilgan. Majmua ibodat zallari, hujralar va yordamchi binolari bilan shaharning diniy hayotining muhim markazlaridan biri boʻlgan.
Bu kelib chiqish Armaniston tomonining oʻz manbasida ham tasdiqlanadi. Yerevan rasmiy turizm sayti masjidning kirish qismidagi yozuvga asoslanib, uning Husaynali xon tomonidan 1766-yilda qurilganligini bildiradi. Yodgorlikning “Koʻk masjid”, “Husaynali xon masjidi” va “Koʻk jome” nomlari ham ushbu manbada koʻrsatilgan.
Masjidning mahalliy ozarbayjon jamoasi bilan bogʻliqligi xorijiy ilmiy tadqiqotda ham oʻz aksini topgan. Antropolog Tsipilma Dariyevaning “Central Asian Survey” jurnalida chop etilgan tadqiqotida ozarbayjon tilida soʻzlashuvchi shia musulmonlarning Yerevan shahar hayotidagi muhim roli qayd etiladi. Muallif sayyoh Henri Linchning Koʻk masjidning koʻplab “tatar” uylari bilan oʻralganligi haqidagi tasvirini ham taqdim etadi. Bu faktlar yodgorlikni ozarbayjonliklarning tarixiy muhitidan ajratish qanchalik notoʻgʻri yondashuv ekanligini koʻrsatadi.
Eronning oʻz manfaatlari uchun masjidni tiklashga mablagʻ ajratishi bu tarixni oʻzgartirmaydi. Tiklovchi tomon yodgorlikning oʻtmishini oʻz siyosiy munosabatlariga mos ravishda qayta belgilash huquqini qoʻlga kiritmaydi. Devorlarning "himoyasi" bilan ularni yashatgan jamoaning xotirasini himoya qilish bir-biridan ajratib boʻlmaydi.
Qolaversa, muammo faqat hozirgi marosim bilan boshlanmagan. Dariyevaning tadqiqotida Koʻk masjidning rasmiy taqdimotlarda Eron–Armaniston doʻstligi bilan bogʻliqligi, faqat “fors masjidi” sifatida tanitilganligi va bu yondashuvning chetlashtiruvchi xarakterga ega ekanligi koʻrsatiladi. Demak, Ozarbayjon xotirasining ikkinchi oʻringa oʻtkazilishi haqidagi tanqidning ilmiy manbada ham asosi bor.
Oʻzini Islom birdamligining himoyachisi sifatida taqdim etgan Eron hukumati bu yerda jiddiy ziddiyatga duch keladi. Musulmon yodgorligining himoyachisi boʻlish uning maʼnaviy egalarining xotirasiga hurmat talab qiladi. Ozarbayjonliklarning ushbu masjid bilan bogʻliq tarixini taqdimotdan chiqarib tashlash diniy birdamlik daʼvosining mazmunini boʻshatadi. Bu musulmonlarning tarixiy xotirasiga hurmatsizlikdir va Tehron bunday xatti-harakatga madaniy hamkorlik nomi berish bilan masʼuliyatdan qochib qutula olmaydi.
Eron rejimining mintaqada barqarorlik haqidagi bayonotlari ham uning real siyosatidan alohida baholana olmaydi. Yevropa Ittifoqi Kengashi 2024-yil 14-mayda sanksiya mexanizmini kengaytirar ekan, Eronning Yaqin Sharq va Qizil dengiz mintaqasida nodavlat qurolli guruhlarga harbiy yordamini asoslardan biri sifatida koʻrsatdi.
Qurolli guruhlarga yordam berish, bosim imkoniyatlarini kengaytirish va qoʻshni jamiyatlarning sezgirliklariga beparvo munosabat barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilmaydi. Bular keskinlik va qarama-qarshilikning davom etishiga sharoit yaratadi. Koʻk masjidda ham siyosiy manfaatlarning oʻzaro ishonchdan ustun qoʻyilishi koʻrinadi. Tehron taʼsir imkoniyatlarini kengaytirar ekan, buning boshqa bir xalqning xotirasida yaratgan noroziligini hisobga olmaydi.
Bunday holda Armanistonning masʼuliyati ham yoʻqolmaydi. Hududida joylashgan yodgorlikni himoya qilish uning tarixiy mansubligini ham toʻgʻri taqdim etish majburiyatini yaratadi. Koʻk masjidni Eron–Armaniston merosi doirasida koʻrsatish ozarbayjonliklarga ularning Yerevandagi oʻtmishi qabul qilinmaganligi haqida xabar beradi. Bu xabar xalqlarning yarashishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, oʻzaro ishonchni zaiflashtiradi va tinchlikning ijtimoiy asoslarini buzadi.
Ozarbayjon va Armanistonning 2025-yilda imzolagan tinchlik shartnomasining eʼlon qilingan matnida yaxshi qoʻshnichilik irodasi, gumanitar va madaniy hamkorlik imkoniyatlari mavjud. Bu yoʻnalishning jamiyatlarda ishonch yaratishi uchun tarixiy merosga munosabat ham oʻzgarishi kerak. Bir xalqning xotirasini boshqa ikki davlatning doʻstlik taqdimotidan chiqarib tashlash ushbu maqsadga xizmat qilmaydi.
Koʻk masjidning Ozarbayjon xalqining madaniy-tarixiy merosiga bogʻliqligini tan olish hududiy daʼvo emas. Bu tarixiy haqiqatga va u yerda yashagan odamlarning xotirasiga hurmat talabidir. Eron va Armaniston bu bogʻliqlikni rasmiy taqdimotlarda, maʼlumot lavhalarida va majmuaning tarixini tushuntiruvchi materiallarda koʻrsatishi kerak.
Tehronning diniy birdamlik haqidagi soʻzlarining qadri bunday paytlarda oʻlchanadi. Ozarbayjon merosining chetlashtirilgan marosimiga yuqori darajada qatnashish birdamlik namunasi hisoblana olmaydi. Eron hukumati Koʻk masjidni himoya qilishga bergan yordamini uning Ozarbayjon xotirasini yopib turuvchi siyosiy vositaga aylantirmasligi kerak.
Yerevan bu siyosatning uni qayerga olib borayotganini qayta oʻylab koʻrishi kerak. Armanistonning kelajagi xalqaro bosimlarga duch kelayotgan Eron rejimining siyosiy manfaatlariga moslashishdanmi, yoki mintaqaning asosiy kuch markazlaridan biri boʻlgan, Sharq bilan Gʻarbni bogʻlaydigan Ozarbayjon bilan doimiy tinchlik va hamkorlik oʻrnatishdanmi? Koʻk masjidda Ozarbayjon xotirasini chetlashtiruvchi qadamlar yaxshi qoʻshnichilik bayonotlarining ishonchliligini zaiflashtiradi. Armaniston tinchlikning afzalliklaridan foydalanishni istasa, qoʻshnisining tarixiy merosiga hurmatni ham siyosiy xatti-harakatining bir qismiga aylantirishi kerak.
