AQShda 3-noyabr kuni boʻlib oʻtgan oraliq Kongress saylovlari prezident Donald Trampning siyosiy mavqeyi va Oq uyning kelajakdagi faoliyati nuqtai nazaridan muhim natijalar bilan yodda qoldi. Demokratlar ham Vakillar palatasida, ham Senatda koʻpchilikni qoʻlga kiritdilar. Bu esa Tramp maʼmuriyatining faoliyati ustidan Kongress tomonidan nazoratning kuchayishi, tekshiruvlarning kengayishi va prezidentga qarshi impichment jarayonining qayta kun tartibiga chiqishi ehtimolini oshiradi.
Xoʻsh, demokratlarning Kongressda ustunlikka erishishi Trampni prezidentlikdan chetlatish (impichment) uchun yetarlimi? AQSh qonunchiligi bunga qanday imkoniyatlar yaratadi va impichment uchun nechta kongressmenning ovozi kerak?
Modern.az sayti mavzuni oʻrganishga harakat qildi.
AQSh Konstitutsiyasiga koʻra, prezident davlatga xiyonat, pora olish, shuningdek, boshqa ogʻir jinoyatlar va lavozim vakolatlarini jiddiy suiisteʼmol qilish holatlarida impichment qilinishi mumkin.
Konstitutsiyaning II moddasi 4-boʻlimida prezident, vitse-prezident va boshqa federal mansabdor shaxslarning shu asoslarga koʻra lavozimidan chetlatilishi nazarda tutilgan.
Bu yerda eʼtiborga molik jihat shundaki, impichment uchun jinoyat sudining hukmi mutlaqo talab qilinmaydi. Kongress prezidentning davlat hokimiyatini suiisteʼmol qilishini yoki lavozimiga yarashmaydigan jiddiy harakatlarini impichment uchun asos deb hisoblashi mumkin.
Demokratlar Kongressda qancha ustunlikka erishdilar?
Associated Press (AP) agentligining 4-noyabr kuni tarqatgan maʼlumotiga koʻra, Demokratik partiya 3-noyabr saylovlari natijasida ham Vakillar palatasiga, ham Senatga nazoratni qoʻlga kiritgan.
Saylovlardan oldin hukmron Respublikachilar partiyasi Vakillar palatasida koʻpchilikka ega edi. Demokratlar esa bu saylovlarda 24 dan ortiq okrugda gʻalaba qozonib, raqiblarining ustunligini bartaraf etdilar.
Saylovning hozirgi natijalariga oid koʻrsatkichlar quyidagicha:
Vakillar palatasi – 435 oʻrin
Demokratlar – 214 oʻrin;
Respublikachilar – 126 oʻrin;
Senat – 100 oʻrin
Demokratlar – 53 oʻrin;
Respublikachilar – 41 oʻrin
Ammo ovozlarni sanash hali davom etmoqda va yaqin soatlarda raqamlarning oʻzgarishi shubha tugʻdirmaydi. Raqamlardan koʻrinib turibdiki, demokratlar Kongressning har ikki palatasida ustunlikka erishib, Tramp maʼmuriyatining qonunchilik tashabbuslariga, davlat tayinlovlariga va faoliyatiga nazorat imkoniyatlarini kengaytirdilar.
Trampning impichmenti uchun nechta ovoz kerak?
AQShda prezidentga qarshi impichment ayblovini ilgari surish vakolati Vakillar palatasiga tegishli.
Palatada 435 deputat bor. Impichment moddalarining qabul qilinishi uchun ishtirok etayotgan deputatlarning oddiy koʻpchilik ovozi talab qilinadi.
Agar 435 deputatning hammasi ovoz berishda ishtirok etsa, kamida 218 kishining impichment foydasiga ovoz berishi kerak.
Boshqacha qilib aytganda, demokratlar Vakillar palatasida 218 yoki undan koʻproq oʻringa ega boʻlgan taqdirda, oʻz partiyalarining deputatlari koʻmagida impichment ayblovini qabul qilishlari mumkin. Buning uchun respublikachilarning qoʻllab-quvvatlashiga ehtiyoj tugʻilmasligi mumkin.
Ammo ovoz berishda ishtirok etmagan deputatlar boʻlsa, talab qilinadigan ovoz soni ham oʻzgaradi. Masalan, 300 deputat ishtirok etsa, 151 ovoz yetarli boʻladi.
Lekin impichment ayblovining qabul qilinishi Trampning darhol prezidentlikdan chetlatilishi degani emas.
Asosiy toʻsiq Senatdir – 67 ovoz kerak
Impichmentning ikkinchi va qiyinroq bosqichi Senatda amalga oshiriladi.
Vakillar palatasi ayblov moddalarini qabul qilgandan soʻng masala Senatga yuboriladi. Bu yerda prezidentga qarshi ilgari surilgan ayblovlar tinglanadi, dalillar oʻrganiladi va ovoz berish oʻtkaziladi.
AQSh Konstitutsiyasiga koʻra, prezidentning aybdor deb topilishi uchun Senatda ishtirok etayotgan senatorlarning kamida uchdan ikki qismining ovozi talab qilinadi.
Senatda 100 oʻrin boʻlgani uchun barcha senatorlar ovoz berishda ishtirok etsa, Trampni lavozimidan chetlatish uchun 67 senatorning ovozi kerak.
Demokratlarning saylovlardan soʻng Senatda qoʻlga kiritgan 53 oʻrni bu nuqtai nazardan yetarli emas. Ularning impichment qarorini taʼminlashi uchun kamida 14 respublikachi senatorning ham foydasiga ovoz berishi kerak boʻladi.
Demak, demokratlarning Senatda koʻpchilikni qoʻlga kiritishi Trampni lavozimidan chetlatishga avtomatik kafolat bermaydi. Buning uchun partiyalararo jiddiy kelishuv va respublikachi senatorlarning ham maʼlum bir qismining qoʻllab-quvvatlashi talab qilinadi.
Tramp avval ikki marta impichment qilingan
Donald Tramp AQSh tarixida ikki marta impichment qilingan birinchi prezidentdir.
2019-yilda Vakillar palatasi uni Ukraina bilan bogʻliq masalada lavozim vakolatlarini suiisteʼmol qilishda va Kongressning tekshiruviga toʻsqinlik qilishda ayblab impichment qilgan edi. Lekin Senat uni aybdor deb topmagan edi.
2021-yilda esa Kapitoliy binosiga hujumdan soʻng tartibsizliklarni qoʻzgʻatish ayblovi bilan yana impichment qarori qabul qilingan edi.
Oʻsha vaqtda Senatda 57 senator Trampning aybdor deb topilishi foydasiga, 43 senator esa qarshi ovoz bergan edi. Lekin 67 ovoz talab qilinganligi sababli u lavozimidan chetlatilmagan edi.
Shunday qilib, Tramp ikki marta Vakillar palatasida impichment qilingan boʻlsa-da, har ikki holatda Senatda talab qilingan ovoz koʻpligi toʻplanmagan.
Demokratlarning gʻalabasi Tramp uchun nimani oʻzgartiradi?
Kongressning har ikki palatasida demokratlarning koʻpchilikni qoʻlga kiritishi Tramp maʼmuriyati uchun bir qator siyosiy va huquqiy natijalar yaratishi mumkin.
Birinchi navbatda, demokratlar prezident maʼmuriyatining faoliyati bilan bogʻliq parlament tekshiruvlarini boshlashi, davlat idoralaridan hujjatlar talab qilishi, rasmiylarni tinglovlarga chaqirishi va mumkin boʻlgan qonun buzilishlarini oʻrganishi mumkin.
Bundan tashqari, Senatda koʻpchilikning oʻzgarishi Tramp hokimiyatining qolgan davrida kadr tayinlovlari va qonunchilik tashabbuslari bilan bogʻliq vaziyatga ham taʼsir koʻrsatadi.
AP maʼlumotida ham taʼkidlanishicha, demokratlarning Kongressda ustunlikka erishishi Trampning prezidentligining soʻnggi ikki yilida Oq uyning faoliyatiga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Ular prezidentning qonunchilik kun tartibini bloklash, tayinlovlarini rad etish va maʼmuriyatning faoliyatini tekshirish imkoniyatiga ega boʻladilar.
Shu bilan birga, saylovlarda qozonilgan gʻalaba oʻz-oʻzidan impichment uchun huquqiy asos emas. Demokratlar prezidentga qarshi aniq ayblovlar ilgari surishi va bularni Konstitutsiyada nazarda tutilgan asoslar bilan bogʻlashi kerak.
Impichment jarayoni qachon boshlanishi mumkin?
Saylov natijalarining yangi Kongress tarkibiga taʼsiri darhol sodir boʻlmaydi. AQSh Konstitutsiyasiga va Kongressning ish tartibiga asosan, yangi Kongress 2027-yil 3-yanvarda faoliyat boshlaydi.
Bu sanadan eʼtiboran demokratlar Vakillar palatasida va Senatda qoʻlga kiritgan yangi ustunlikdan foydalana oladilar. Shu bilan birga, hozirgi Kongressning ham vakolat muddati tugagunga qadar maʼlum qarorlar qabul qilish huquqi bor.
Natijada, 3-noyabr saylovlari Tramp maʼmuriyati bilan Kongress oʻrtasidagi munosabatlarda yangi bosqichning boshlanishidir. Demokratlar impichment jarayonini boshlash uchun kerakli ovoz koʻpligiga ega boʻlishlari mumkin. Ammo prezidentni lavozimidan chetlatish uchun Senatda 67 ovoz toʻplash, yaʼni respublikachi senatorlarning ham muhim qismining qoʻllab-quvvatlashini qozonish kerak boʻladi.
AQSh Konstitutsiyasiga koʻra, agar prezident impichment jarayoni natijasida lavozimidan chetlatilsa, davlat boshligʻining vakolatlari avtomatik ravishda vitse-prezidentga oʻtadi.
Donald Trampning prezidentligi davrida bunday ssenariy roʻyobga chiqsa, uning vakolatlari vitse-prezident Jeyms Devid Vensga oʻtadi.
Eslatib oʻtamiz, Donald Trampning hozirgi prezidentlik vakolati 2029-yil 20-yanvarda tugaydi.
AQSh Konstitutsiyasiga koʻra, ikki marta prezident etib saylangan Donald Tramp 2028-yilda boʻlib oʻtadigan navbatdagi saylovlarda yana nomzod boʻla olmaydi va bu muddat oxirida rasman oʻz lavozimini tark etishi kerak.
A.Qafarli
