26 aprel 2018, Cümə axşamı
Ana Səhifə - Yazılar - Nurlu ömürlərə işıq tutanda...
Nurlu ömürlərə işıq tutanda...
30.06.2016, 13:20

Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış şair Sona Vəliyeva bir sıra ədəbi-bədii, fəlsəfi məzmunlu əsərlərin müəllifi olmaqla, ölkənin ictimai-siyasi həyatında da fərqlənən ziyalılarımızdandır. “Azərbaycançılıq milli ideologiya və ədəbi-estetik təlim kimi”, “Milli dövlətçilik hərəkatının yüksəlişi və Xalq Cümhuriyyəti dövründə Azərbaycançılıq ideyası” elmi-publisistik və “Çəhrayı rəngli dünyam”, “Arazbarı” və s. şeirlər kitabı ilə tanışlığım bir oxucu kimi məndə bu əsərlərin müəllifinin daha güclü yaradıcılıq potensialına malik olması ilə yanaşı, həm də onun öz doğma yurdunu sevən, dəyərləndirən, keçmişinə və bu gününə böyük ehtiramı, gələcəyə nikbin baxışı ilə seçilən bir təəssübkeş vətəndaş təəssüratı yaratdığını söyləmək istərdim. Sona xanım bu günlərdə öz oxucuları ilə görüşə əvvəlki əsərlərindən bir sıra parametrləri və səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə seçilən sanballı “İşığa gedən yol” romanı ilə gəldi və onun yaradıcılığını izləyən, əsərlərini həvəslə mütaliə edən hər kəsdə məmnunluq, mütəəssirlik effekti yaratmaqla, tarixi irsimizə, intellektual xəzinəmizə, milli-mənəvi dəyərlərimizə məhəbbət hissini də gücləndirmiş oldu.

 

Azərbaycanın görkəmli ziyalısı, islam dünyasının ilk təbiətşünas alimi, Azərbaycanda və Müsəlman Şərqində islam xeyriyyə hərəkatının banisi, Bakıda Azərbaycan dilində ilk teatr tamaşası göstərən mədəniyyət xadimi, Azərbaycan mətbuatının yaradıcısı və Rusiyada ilk türkdilli qəzet – “Əkinçi”nin naşiri, Azərbaycan Müəllimlərinin I Qurultayının təşkilatçısı və sədri Həsən bəy Zərdabi (Həsən bəy Məlikov) haqqında bu diapazonda, çoxçalarlı və geniş spektrli əsər əslində 19-cu əsrin axırlarında – 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycanda baş verən ictimai-siyasi hadisələrə, sosial-psixoloji vəziyyətə, insanların həyat tərzinə, mədəniyyət və məişətinə bədii-publisistik naxışlarla süslənmiş qlobal və obyektiv yazıçı baxışının təbii təcəssümü kimi dəyərləndirilməlidir.

 

 “İşığa gedən yol” romanı sadəcə bir Azərbaycan ziyalısının deyil, əslində Həsən bəy Zərdabi dövrünün irili-xırdalı, lakin xalqımız üçün son dərəcə əhəmiyyətli hadisələrini oxucuya olduqca şirin təhkiyəli, ədəbi priyomlarla çatdıran zəngin bir əsər kimi ədəbiyyat tariximizdə öz yerini tutacaq. Təbii ki, roman barədə tanınmış ədəbiyyat nəzəriyyəçisi və tənqidçiləri, bu sahənin səlahiyyətliləri öz sözlərini deyəcək, fikir və mülahizələrini bildirəcəklər. Mənim söylədiklərim isə sadəcə oxucu fikirləri və şəxsi qənaətimin doğurduğu duyğular kimi yozulmalıdır.

 

Həsən bəy Zərdabinin hələ gənclik illərindən özü üçün müəyyənləşdirdiyi həyat və fəaliyyət yoluna Sona Vəliyevanın uzunmüddətli, səmərəli yaradıcılıq axtarışlarının nəticəsi olaraq elə güclü, hərtərəfli işıq salınıb ki, bu gərgin, əzablı və məşəqqətli, eyni zamanda, şirin və mənalı bioqrafik “marşrut”un hansısa döngəsində, yolayrıcında hər hansı qaranlıq məqamların, anlaşılmaz, çözülməz olayların qalmadığına tam inanırsan. Bütünlüklə işığa bələnmiş, sadəcə nur kündəsini xatırladan, ömrünü, sağlamlığını xalqına qurban demiş bir insanın yaratmaq, xalqının işıqlı gələcəyi, savadlanması, öz haqqını, hüququnu tanıması naminə hər cür çətinliyə sinə gərən, öz dövrü üçün çətindən-çətin olan “ilk”lərə imza atan bir şəxsiyyətin uşaqlıqdan son nəfəsinədək nələr düşündüyünü, hansı məramlarla yaşadığını, əsilzadələrə xas addımlar atdığını BÖYÜK SÖZÜN imkanı çərçivəsində, özünü məhz o dövrün ab-havasına kökləmək hesabına duyaraqdan fundamental əsər yaratmaq qismətini qazanan Sona Vəliyevanın “İşığa gedən yol”u həqiqətən də Azərbaycan ziyalılığının nələrə qadir olduğunu, Həsən bəy və onun müasirlərinin öz amalları uğrunda hansı imtahanlara hazır olduğunu əyani təsdiqləyir.

 

Romanın əvvəlində belə bir epizod var: “Rəhim bəy beş yaşlı nəvəsi Həsənə kiçik bir qılınc bağışlayır və deyir: - Qoy, bu qılınc haqq-ədalət yolunda gücünə, qüvvətinə çevrilsin. Dualarımla birgə həmişə səni qorusun”. Babanın bu arzusu illər sonrası reallığa qovuşdu və bütün ömrü boyu Həsən bəyin həyatını şərtləndirən amillərdən birinə çevrildi. Rəhim bəyin “Tanrıya, onun yaratdıqlarına içində böyük sevgi daşıyanlar dünyadan köçəndə də ölmürlər, yaxınlarının, doğmalarının ən dar günündə düşüncələrinə işıq tuta bilirlər” fikri Həsən bəyin milləti qaranlıqdan çıxarmaq cəhdlərini ağ işığa bürüyən həyat amalına çevrildi və romanda da bu xətt axıradək real dəlil və faktların müşayiəti ilə davam etdirilir.

 

Həsən bəy atası Səlim bəyin “əkin-biçin sahələrimiz, mülklərimiz əslində var-dövlət deyil, əsl var-dövlət atasının övladına verdiyi təhsil-tərbiyədir. Mən səni daim çoxalan, hər zaman artmaqda davam edən, tükənməyən var-dövlət yiyəsi etmək istərdim” fikri zəngin olduğu qədər də, ziyalı, uzaqgörən bir insanın öz övladını savadlı, gələcəyi olan bir vətəndaş kimi böyütmək, daim xalqına, millətinə xidmətdə olması arzusundan qaynaqlanırdı. Bu ideya romanda axıradək baş verən hadisələr fonunda inkişaf etdirilir və Həsən bəyin fəaliyyətinin leytmotivi kimi təqdim olunur. Ata-babasının öyüd-nəsihətini, vəsiyyətini özünün həyat kredosuna çevirən Həsən bəy nəinki doğmalarının, eləcə də bütün vətən övladlarının gözü-könlü tox, savadlı, ədalətli böyüməsi naminə canını fəda etməyə hazır olduğunu sübut edir.

 

Həsən bəy istər Şamaxı və Tiflisdə oxuduğu illərdə, istərsə də Moskva Dövlət Universitetində təhsil aldığı dövrdə əsl bəy nəslindən olduğunu tanıdığı insanlara, onu əhatə edənlərə göstərməklə, öz mənsub olduğu millətin şərəfini də mərdliklə qoruyur, azərbaycanlılara aşağı dərəcəli baxışların qarşısına pozulmaz sipər çəkir. Bütün bunlar roman boyu təqdim edilən epizodlarda maraqlı priyomlarla oxucu diqqətinə çatdırılır. Həsən bəyin dostluğa, sevgiyə sədaqəti də əsərdə qırmızı xətt kimi keçib gedir. Universitet rektorunun qızı Veraya olan sevgisi, rus və gürcü tələbələrlə dostluğu, Rusiya inqilabi hərəkatının nümayəndələri ilə tanışlığı – bütün bunların hamısı Azərbaycan sevgisinin, doğma yurdda edəcəklərinin, elm, təhsil, mətbuat sahəsində həyata keçirəcəyi işlərin fonunda sanki görünməz olur. Onun üçün həyatda ən alisi, ürəyinin başında gəzdirdiyi, reallaşdırmaq üçün canından belə keçməyə hazır olduğu arzuları idi ki, bunun üçün də Tiflisdə, Bakıda, Qubada fəaliyyət göstərdiyi dövrlərdə öz ürəyinin yağını belə bu yolda əsirgəmədi. Mirzə Fətəli Axundzadə, Nəcəf bəy Vəzirov, Seyid Əzim Şirvani, Hacı Mirhəmzə Əfəndi, Fərəc bəy Ağayev, Mir Möhsün Nəvvab, Məhəmməd ağa Şahtaxtılı, İsmayıl xan kimi insanlarla tanışlığı və əməkdaşlığı da məhz millətin savadlanmasına, dünyagörüşünün artmasına xidmət etmişdir.

 

Həsən bəy Zərdabinin çoxşaxəli fəaliyyətinin ən səmərəli, yaddaqalan səhifələrindən biri onun “Əkinçi” qəzetini təsis etməsidir. 1875-ci il 22 iyuldan 1877-ci il 29 sentyabradək çap olunmuş qəzetdə xalqın maariflənməsinə, cəhalət yuxusundan ayılmasına yönəlik materiallar işıq üzü görürdü. Maarifçi və demokratik ideyaların carçısı olan “Əkinçi”nin Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında da müstəsna rolu barədə “İşığa gedən yol” romanında geniş bəhs olunur.

 

Romanda oxucunu həyəcanlandıran, daim intizarda saxlayan məqamlardan biri də Həsən bəyin Tiflisdəki “Müqəddəs Nina” qızlar seminariyasında təhsil alan Hənifə Abayeva ilə tanışlığı, bu tanışlığın müqəddəs sevgiyə çevrilməsi və nümunəvi ailə qurulması ilə bağlıdır. Bir-birinə hədsiz yaraşan, sevgini Tanrı payı hesab edən gənclərin qovuşması, əsilzadələrə layiq övladlar böyütməsi romanda real boyalarla təsvir olunur.

 

Böyük maarifpərvər və demokrat ziyalımızın ta uşaqlıqdan ömrünün sonunadək bütün həyatını təfərrüatı ilə əhatə edən “İşığa gedən yol” romanı görkəmli şəxsiyyətlər barədə yazılan əsərlər sırasında nurlu ömürlərə işıq tutmaq baxımından, oxunaqlılığı, əhatə dairəsi, faktların, dəlillərin zənginliyi ilə fərqlənir. Bu romandan təsirlənən, bəhrələnən bir oxucu kimi əsərin müəllifi Sona xanım Vəliyevaya yeni yaradıcılıq axtarışlarında, ümumən, gələcək səmərəli fəaliyyətində böyük uğurlar arzulayıram. 

 

Akif CABBARLI


SON XƏBƏR
Cümhuriyyəti devirənlərin aqibəti
26.04.2018, 15:10

Cümhuriyyəti devirənlərin aqibəti

Binəqədidə Zərifə Əliyeva ilə bağlı “Məlumat saatı” keçirildi   
26.04.2018, 15:02

Binəqədidə Zərifə Əliyeva ilə bağlı “Məlumat saatı” keçirildi  

İlham Əliyev Britaniyada mühüm görüşlər keçirdi
26.04.2018, 15:00

İlham Əliyev Britaniyada mühüm görüşlər keçirdi

Qəbiristanlıqlar bələdiyyələrə veriləcək   
26.04.2018, 14:52

Qəbiristanlıqlar bələdiyyələrə veriləcək  

Lütfi Zadənin qəbirüstü abidəsini hazırlayan heykəltəraş:  “Tamamilə fərqli olacaq”
26.04.2018, 14:47

Lütfi Zadənin qəbirüstü abidəsini hazırlayan heykəltəraş:  “Tamamilə fərqli olacaq”

Şahbaz Quliyev girovluqdan ailəsinə video göndərdi
26.04.2018, 14:36

Şahbaz Quliyev girovluqdan ailəsinə video göndərdi

Ermənistanda daha 3 nazir və 2 qubernator istefa verdi
26.04.2018, 14:35

Ermənistanda daha 3 nazir və 2 qubernator istefa verdi

İlham Əliyev Böyük Britaniyaya gedib
26.04.2018, 14:31

İlham Əliyev Böyük Britaniyaya gedib

Qanunsuz ağac kəsən 4 min manat ziyan vurdu 
26.04.2018, 14:09

Qanunsuz ağac kəsən 4 min manat ziyan vurdu 

Bakıda qəza oldu, tıxac yarandı - FOTO
26.04.2018, 13:56

Bakıda qəza oldu, tıxac yarandı - FOTO

Kaliforniyada azərbaycanlılar Beynəlxalq Mədəniyyət Mərkəzinin açılışına toplanacaq
26.04.2018, 13:42

Kaliforniyada azərbaycanlılar Beynəlxalq Mədəniyyət Mərkəzinin açılışına toplanacaq

Kreditlə arvad almaq?
26.04.2018, 13:37

Kreditlə arvad almaq?

Ermənistanın siyasi rəhbərliyi Rusiya ilə məsləhətləşmələr aparır
26.04.2018, 13:28

Ermənistanın siyasi rəhbərliyi Rusiya ilə məsləhətləşmələr aparır

Deputat sosial işin tədrisinə aid konfransda iştirak edib.
26.04.2018, 13:26

Deputat sosial işin tədrisinə aid konfransda iştirak edib.

Baş nazir müavinlərinin vəzifə bölgüsü - Kim hansı sahəni kurasiya edəcək...
26.04.2018, 13:17

Baş nazir müavinlərinin vəzifə bölgüsü - Kim hansı sahəni kurasiya edəcək...

Merkel İlham Əliyevi təbrik etdi 
26.04.2018, 13:16

Merkel İlham Əliyevi təbrik etdi 

Sabah havanın temperaturu 27 dərəcəyə YÜKSƏLƏCƏK
26.04.2018, 13:06

Sabah havanın temperaturu 27 dərəcəyə YÜKSƏLƏCƏK

“Xəzər” jurnalının növbəti sayının onlayn versiyası
26.04.2018, 13:05

“Xəzər” jurnalının növbəti sayının onlayn versiyası

800 metr plastik boru oğurladı, tutuldu
26.04.2018, 12:54

800 metr plastik boru oğurladı, tutuldu

Siyəzəndə kanalda qadın meyiti tapıldı
26.04.2018, 12:50

Siyəzəndə kanalda qadın meyiti tapıldı

Ermənistan parlamenti təcili iclas çağırdı
26.04.2018, 12:48

Ermənistan parlamenti təcili iclas çağırdı

Quldurluq edən 2 nəfər TUTULDU
26.04.2018, 12:31

Quldurluq edən 2 nəfər TUTULDU

Saakaşvili: “Paşinyanın artıq Moskva ilə problemləri var”
26.04.2018, 12:31

Saakaşvili: “Paşinyanın artıq Moskva ilə problemləri var”

Küveytlilər Azərbaycan mətbəxinə heyran qaldılar   
26.04.2018, 12:26

Küveytlilər Azərbaycan mətbəxinə heyran qaldılar  

Heydər Əliyev prospektində hərəkət məhdudlaşdırılır
26.04.2018, 12:16

Heydər Əliyev prospektində hərəkət məhdudlaşdırılır

Müəllimlərin işə qəbulu qaydaları yenilənəcək
26.04.2018, 11:54

Müəllimlərin işə qəbulu qaydaları yenilənəcək

Elmar Vəliyev şikayətləri dinlədi - FOTO - VİDEO
26.04.2018, 11:50

Elmar Vəliyev şikayətləri dinlədi - FOTO - VİDEO

İnam Kərimov “ASAN xidmət”in hansı direktorunu nazirliyə aparıb? - Rəsmi AÇIQLAMA   
26.04.2018, 11:49

İnam Kərimov “ASAN xidmət”in hansı direktorunu nazirliyə aparıb? - Rəsmi AÇIQLAMA  

Bakıda “Topaz”ı qarət edən şəxs tutuldu
26.04.2018, 11:44

Bakıda “Topaz”ı qarət edən şəxs tutuldu

Azercell-in Mobil Göz Klinikası öz fəaliyyətini davam etdirir
26.04.2018, 11:44

Azercell-in Mobil Göz Klinikası öz fəaliyyətini davam etdirir

“Samur” sərhəd-keçid məntəqəsində İran vətəndaşı piyadanı vurub öldürdü
26.04.2018, 11:40

“Samur” sərhəd-keçid məntəqəsində İran vətəndaşı piyadanı vurub öldürdü

Bakı sakinləri Ermənistandakı aksiyalara belə qiymət verdilər – VİDEO
26.04.2018, 11:34

Bakı sakinləri Ermənistandakı aksiyalara belə qiymət verdilər – VİDEO

Məşhurların övladları: General Oruc Zalovun polkovnik oğlu - DOSYE
26.04.2018, 11:26

Məşhurların övladları: General Oruc Zalovun polkovnik oğlu - DOSYE

Balaca rəqqasəmiz İtaliyada qalib oldu - FOTO
26.04.2018, 11:26

Balaca rəqqasəmiz İtaliyada qalib oldu - FOTO

Paşinyan Sarkisyanın keçmiş müttəfiqi ilə danışıqlar apardı
26.04.2018, 11:22

Paşinyan Sarkisyanın keçmiş müttəfiqi ilə danışıqlar apardı

ARXİV
SORĞU
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının qiymətlərinə necə baxırsınız?
İmtahan qiymətləri çox yüksəkdir(5.37%)
İmtahan qiymətləri normalıdr(4.30%)
İmtahan qiymətləri aşağıdır(2.15%)
Qiymətlər ləğv edilməli, imtahanlar pulsuz olmalıdır(69.8%)
İmtahan qiymətləri azaldılmalıdır(5.37%)
İmtahan qiymətləri artırılmalıdır(12.9%)