18 dekabr 2017, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Şəkinin “Vizit Kartı” - Hacı dayı əslində kimdir?...
Şəkinin “Vizit Kartı” - Hacı dayı əslində kimdir?...
05.04.2017, 12:50

Azərbaycanda hər bölgənin, şəhərin öz koloriti, əsrlərdən bəri formalaşan dəyərləri var. Bu dəyərləri ən yaxşı təqdim edən, müxtəlif vasitələrlə aid olduğu zonanın ruhunu çatdıran insanlar isə o yerlərin “vizit kartı” sayılır. Məsələn, Şəkinin nə olduğunu, hansı  koloritə malik olduğunu bilmək üçün məşhur Hacı dayını tanımaq kifayətdir. O cümlədən, başqa bölgələrimizin də bu cür  insanları  var ki, Modern.az özünün yeni “Vizit kartı” rubrikasında bunlara toxunacaq.

İlk olaraq isə elə gəlin, Hacı dayıdan başlayaq:

Şəkinin Molla Nəsrəddini

Əsl adı Hacı Feyzi oğlu İlyas olan, lakin el arasında Hacı dayı kimi tanınan məşhur şəxs uydurma folklor obrazı yox, real lətifə qəhrəmanı olub. Türk dünyası coğrafiyasında Molla Nəsrəddin kimdirsə, Azərbaycan, Şəki bölgəsi üçün də Hacı dayı  odur. Deyilənlərə görə, (daha doğrusu, “Şəki Ensiklopediyası” və “Şəki Folkloru” kitabında yazılanlara görə) Hacı dayı 1900-cü ildə Şəki şəhərində anadan olub. Ta uşaqlıqdan anında göstərdiyi hazırcavablığı ilə fərqlənib. Elə məqamına uyğun olaraq, situasiyanı real dəyərləndirəcək hazır cavablarının bəziləri sonradan lətifələrə çevrilib. 

Baməzəliliyi öz yerində, amma şəkililər Hacı dayını əsasən, iki xüsusiyyətinə görə dəyərləndirirlər: sadəlövh və müdrik.

Ən maraqlısı da budur ki, Hacı dayının müdrikliyini əks etdirən bəzi lətifələri elə onun sadəlövhlüyündən yaranıb.

 

“Hacıdayılar”

Folklorşünas Hikmət Əbdülhəlimov və Şəki folklorunun mahir bilicisi Faiq Çələbiyev Hacı dayı haqqında ən çox bilgiyə sahib olan şəxslərdi. Daha doğrusu, Hacı dayını ən yaxşı tanıyan, onun zarafat və lətifələrini hamıdan çox bilən Şəkinin köhnə sakinləri, qarı-qocalarıdır. Adıçəkilən folklorçular da bu insanlardan Hacı dayını “zərrə-zərrə toplayıblar”.


Gəldikləri əsas qənaət isə bu olub: sən demə, istər Azərbaycanda, istərsə də başqa ətraf ərazilərdə şəkililəri uzun müddət “Hacıdayılar” kimi tanıyıblar.

 

Folklorşünas H.Əbdülhəlimov Şəkidəki ağsaqqal-ağbirçəklərlə görüşüb, oranın folklorunu toplayan zaman qocalardan biri Hacı dayının portretini aça biləcək maraqlı məqama toxunub:

 

“Kənar rayon və şəhərlərdə şəkililəri görəndə zarafatyana soruşurlar: “Ə, Hacı dayın gəlitdi?”. Cavab verən şəkilidirsə

deyir: “Gəlitdi də, geyitdi də”. “Şəkidə xiyar bititdi?”, “Bititdi də, yiyilitdi də”. (burada Şəki ləhcəsi təbiiliyi qorumaq üçün saxlanılıb. E.N.).


Hacı dayının adı dillər əzbəri olub, Şəkidən çox-çox uzaqlara yayılıb. Yenidən folklorşünas Hikmət müəllimə istinad edərək, onun şahidi olduğu bir hadisəni diqqətinizə çatdırırıq:

 

“Bir dəfə Şəkidə baməzə kişinin söhbətinə qulaq asdım.  O, şirin Şəki ləhcəsində danışırdı: “Bakıda tramvaya minmişdim. Pulumu verib didim: - Ha bı biletin yaxşı yerindən bizə də cır.  Konduktor şaqqanaq çəkərək soruşdu: - Hacıdayılardansan?

 

Bir dəfə də Moskvaya getmişdim. Bazarda göyərti satan malakan arvaddan soruşdum: - Sizin tərəflərdə balva bitmir? Qadın xəbər aldı: - Hacıdayılardansan?

 

Ötən yay yolum  Riqaya düşmüşdü. Şəkidə olduğu kimi, orada da dükanların vitrinlərinə baxa-baxa yolun ortası ilə gedirdim. Milisoner məni saxladı, başladı sorğu-suala. Bir az keçəndən sonra soruşdu ki,  Hacıdayılardansan?”.

 

Qocanın danışdıqlarının nə qədər doğru olub-olmadığını deyə bilmərik. Amma diqqətinizi adlarını çəkdiyi şəhərlərə yönəldək- Bakı, Moskva, Riqa… Köhnə sovet coğrafiyasının  üç məşhur şəhərində sadə el ağsaqqalı, lətifə bazı  olan Hacı dayının  tanınmasına kimsə inanmaya bilər. Amma sovet folklorunda maraqlı bir ənənə var idi: Sovet folklorşünaslığı Bolqarıstanın məşhur Qabrovo şəhəri ilə (dünya gülüşünün paytaxtı adlanır)  ittifaqın tərkibində olan başqa yumor koloritli şəhərləri, onların lətifə qəhrəmanlarını tez-tez müqayisə edirdi. Bu şəhərlədən ən məşhuru Şəki, qəhrəmanlardan ən tanınmışı isə Hacı dayı olub.

Zər rəftar ustaları

Şəkiyə Qafqazın Qabrovosu adının verilməsi də heç təsadüfi deyil. Şəkinin Molla Nəsrəddini olan Hacı dayıdan başqa, burada Dufu Tahir, Mirzə Abdulcabbar, Maşaq İsfəndiyar, Qəbirqazan Gülü, Xoruz oğlu, Fərrux, Qabardin oğlu, Eşələn Nuru, Yeşil dayı, Dekan Tofiq, Baba oğlu  Əhməd, Şirinəmi, “Qolya” Bəhram, Məryəm oğlu Hasan  kimi lətifə ustaları da olub.

Amma burada maraqlı bir məqama toxunaq. Həm Hacı dayı, həm də adlarını çəkdiyimiz başqa şəkililəri təkcə lətifə ustaları kimi dəyərləndirmək doğru deyil:

 

Onlar həm də  “zər rəftar” ustaları olublar. Zər rəftar ustaları - zarafatın incəliklərini mənimsəyən və  onu anında məharətlə tətbiq edən şəxslərə deyilir. Bu insanlar üçün mövcud situasiyanı özündə dəyərləndirən hazır cavablar “istehsal etmək” o qədər çətin deyil.

 

Məsələn, Hacı dayı ilə bağlı  lətifə yox, real yaşanmış hadisəni xatırlayaq. Burada o, əsl zər rəftar ustası olduğunu açıq-aşkar sübut edir:


Deməli, Şəki teatrında Bakıdan gələn aktyorlar “Leyli və Məcnun” tamaşasını göstərcəkmişlər. Leylinin atasını oynayan aktyor xəstələndiyindən  məsul şəxslər bu rola Hacı dayını məsləhət görür. Təbii ki, peşəkar aktyor olmayan, adicə texnikum  təhsilinə də sahiblənməyən bir insanı bu cür vacib rola təyin etməkdə çətinlik çəkirlər. Amma vəziyyətin çıxılmazlığını görüb, birtəhər razılaşırlar. Hacı dayının da həvəskar olduğunu sanıb ona həddindən artıq az qonarar yazırlar. Hacı dayı qonararın artmayacağını anlayıb, özünəməxsus qisas yolu düşünür. Operaya baxanlar, həmçinin, onun əsasında hazırlanan tamaşanı izləyənlər bilir ki, Məcnunun atası Leyliyə elçi gedəndə qızın atası “Məcnun deyə nəql edir xəlayiq, Məcnuna mənim qızın nə layiq” deyərək, onları  əliboş yola salır. Bu motiv əsərdə kuluminasiya nöqtəsidir. Elçilik səhnəsindən sonra Qeys havalanır və səhraya üz tutur. Bu motivi “yox” cavabı ilə yaratmalı olan  Hacı dayı elə onun vasitəsilə qisas alır. Təsəvvür edin, bütün tamaşa zalı dolu, səhnədə isə Leylinin atası elçilərə cavab verəcək hissəni oynayır. Hacı dayı da qisas almaq üçün məlum sözləri demək əvəzinə, əsərin tarixində ilk dəfə olaraq Leyli ilə Məcnunu birləşdirir. Yəni, elçilərə “Qızı verdim , Allah xoşbəxt eləsin” deyərək, cavab verir. Aktyorlar və tamaşaçılar bir anlıq nə baş verdiyini anlamır. Hamı çıxılmaz vəziyyətdə qalır. Zaldakılar buna gülsə də, yaradıcı qrup çox əsəbiləşir.

Deyilənlərə görə, həmin tamaşa elə yarıdaca kəsilir, yarımçıq qalır.

  

Zar rəftar (qeyd edək ki, “zarafat” sözü də elə burdan götürülüb)  ustaları “obyekti” seçəndə, onun əhvalını “dişinə vuranda”, zarafatın vaxtını, düşər-düşməzliyini müəyyən edəndə, yerinə düşən atmacanı seçəndə yanılmırlar.

Burada zarafatın qarşılıqlı aparılması qaydası da gözlənilir. Yəni, zarafatı zarafat götürənlə edərlər. Həm də zarafat götürməyən zarafat etməməlidir.

İnsanlar, adətən birbaşa deyə bilmədikləri (yaxud demək istəmədikləri) fikri, sözü dolayısı ilə, yumorun gücü ilə zarafat vasitəsilə çatdırırlar. Şəkililər deyirlər: - andıra qalsın o zarafatı ki, doxsan faizi gerçəyh döyül! və yaxud zarafatın yarısı gerçək döyülsə, bi qəpəyə dəyməz və s.


Hacı dayının “qəbirüstü yazıları”

 

Hacı dayının zarafat və lətifələri o həddə çatıb ki, onun ölümünü də bu məziyyətlər təqib edib. İnsanlar Hacı dayının itkisi ilə barışmamış, onun dəfni, məzarı ilə bağlı da zarafatlar qoşublar. Bir növ, Hacı dayı öz yetirmələrinin əli ilə məzarda da gülüşün əsas obyekti olub. Amma vacib bir detalı xatırladaq. Aşağıda yazılan “məzar zarafatları”nın Hacı dayıya aid olub-olmaması da sual altındadır. Onun adına çıxarılan saxta lətifələr kimi, bəzi əhvatlar da lətifə ustasının namına sırınır.

 

Məsələn, Şəkidə “Çöl qəbiristanlığı” adlanan yerdə üstündə aşağıdakı sözlər yazılmış qəbir daşı var:

“On altı arvad aldın, axırda arvadsız qaldın”.

 

Deyilənlərə görə, həmin yazı mərhumun qızı tərəfindən yazılıb. Əvvəlcə, gülüş doğursa da, ömrün sonunda o qədər oğul-uşaq sahibi olan tənha insanın faciəsini özündə əks etdirir.

 

Fərziyyələrə görə,  neçənci ildə öldüyü bilinməyən Hacı dayının ailə tərkibi haqqında da dəqiq məlumat yoxdu. Lakin əksər mənbələrdə onun qocalıqda tək-tənha yaşadığı vurğulanır. Ona görə də, bu əhvalatın Hacı dayı ilə də hər hansı bağlılığı olduğu bildirilir.

 

Yaxud, yuxarıda adını çəkdiyimiz folklorçunun daha bir maraqlı faktına diqqət edək:

 

“Usta Niyazi nəql edir ki, şəhərin Qışlaq hissəsinin Dağdibi qəbirsanlığında nöyüt satan Abid kişi ilə dəfn mərasimində yanaşı dayanmışdım. Onun diqqətini əski əlifbası ilə yazılmış qəbirüstü kitabə

cəlb etdi. Abid kişi kitabəni oxuduqdan sonra yazılanları açıqladı:


“Qırxı bir şaaya (şahıya)  yumurta aldım, gənə də arvadı boşamadım”.


Bu variant da Hacı dayıya şamil edilir. Lakin xalq öz qəhrəmanı haqqında onu çox sevdiyindən bəzən,  ifrata varır, qeyri-dəqiq informasiyalar verir. Biz də məsələyə bu prizmadan yanaşaq. Hacı dayının ömrünün sonunda tək-tənha yaşamasını, yaxud, arvadına sadiq qalmasını tarix və folklor elmi yəqin ki, araşdıracaq.

 

Hacı dayıdan bir-iki nümunə:

Hacı dayının müdriklik və sadəlövhlüklə yoğrulan zafaratları bəzən, bir tərəfdə qalır. Onun adına etikadan kənar olan lətifələr, zarafatlar bağlanır. Bu lətifə qəhrəmanının adını yaşatsa da, onun nüfuzuna xələl gətirir. Hacı dayıdan danışmışkən, iki lətifəsini də xatırlatmaq pis olmazdı:

Hacı dayının bir xoruzu vardı. Hər axşam camaat əkin-biçindən evə dönəndə kişi bu xoruzu tutub var səsiylə qışqırırdı.
-Ay uşaq, habra bir bıçah gətir, xoruzun başını üzüm.
Sonra da xoruzu hinə buraxırdı.
Bir gün arvadı ondan soruşur ki, kişi, bu nə oyundu çıxarırsan?
Hacı dayı deyir:
-Qoy elə bilsinlər, hər axşam xoruz kəsif yiyirik. Yansınnar.

Hacı dayı meşədə odun doğrayırmış, bir də görür ki, bir yekə ayı başını aşağı salıb nərildəyə-nərildəyə gəlir. Kişi qorxudan özünü itirir, əl-ayağı başlayır əsməyə, nə qədər istəyir ki, qaçsın, ayaqları sözünə baxmır. Hançandan-haçana özünü ələ alıb çıxır ağaca.
Ayı da gəlib dırmaşır həmin ağaca. Hacı dayı qalxır bir az da yuxarı, ayı da onun dalınca. Kişi ağacın lap təpəsinə çatanda görür ki, ayı ondan bir az aralıda dayanıb başlayır armud yeməyə.
Hacı dayı gözləyir ki, ayı armudu yeyib doysun, çıxıb getsin, sonra o da düşüb evinə yollanar.
Bu ara ayı bir dəymiş armudu budaqdan qopardıb Hacı dayıya doğru tutur. Kişi elə bilir allahın heyvanı səxavət göstərib ona meyvə vermək istəyir. Bərkdən deyir:
-Qanacağaa maşallah, dədən evində qalsın. Höylə mərfət sahibisən, yolumnan qaç, düşüm gedim öyümə.
Ayı bu qəfil səsdən diksinir, ayağının altındakı budaq sınır, guppultu ilə yerə diyirlənib ölür.

Hacı dayı aşağı düşüb ayının dərisini soymağa başlayır. Elə soya-soya da deyir: Çox qanacaqlı olmaq da bir şey döyülmüş”.

 

Son söz əvəzi

Sizə təqdim etdiyimi foto  Facebookdakı “Şəki ensiklopediyası” səhifəsinə aiddir. Şəhər barəsində maraqlı məlumat və tarixi bilgiləri verən səhifə bu fotonun Hacı dayıya aid olduğunu qeyd edir. Bəzi şəkililərin rəyləri də məlumatı təsdiqləyir.


E.Nazimoğlu

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Saakaşvili Ukrayna Baş prokurorluğunu tərk etdi
18.12.2017, 13:02

Saakaşvili Ukrayna Baş prokurorluğunu tərk etdi

“Azərbaycanın yeni silahlar alması qaçılmazdır” – Deputatdan AÇIQLAMA
18.12.2017, 12:59

“Azərbaycanın yeni silahlar alması qaçılmazdır” – Deputatdan AÇIQLAMA

Sözün işığında parlayan sənətkar - Nizami Rəmzi   
18.12.2017, 12:55

Sözün işığında parlayan sənətkar - Nizami Rəmzi  

Türkiyədə Azərbaycan bayrağına hörmətsizlik aradan qaldırıldı
18.12.2017, 12:50

Türkiyədə Azərbaycan bayrağına hörmətsizlik aradan qaldırıldı

Nəsli tükənməkdə olan heyvanlar - FOTOLAR
18.12.2017, 12:49

Nəsli tükənməkdə olan heyvanlar - FOTOLAR

Bakıdakı yanacaqdoldurma məntəqəsində QULDURLUQ   
18.12.2017, 12:48

Bakıdakı yanacaqdoldurma məntəqəsində QULDURLUQ  

İraqdakı uşaqların bəziləri ölkəyə gətirilib
18.12.2017, 12:42

İraqdakı uşaqların bəziləri ölkəyə gətirilib

Sabahın HAVA PROQNOZU
18.12.2017, 12:41

Sabahın HAVA PROQNOZU

Ekspertdən velosipedçiləri saxlayan yol polisinə İTTİHAM: “Düzgün deyil!”   
18.12.2017, 12:40

Ekspertdən velosipedçiləri saxlayan yol polisinə İTTİHAM: “Düzgün deyil!”  

Əli Həsənovun nəvəsinə hökm oxundu - Zərərçəkmişlər şikayətçi olmadılar   
18.12.2017, 12:26

Əli Həsənovun nəvəsinə hökm oxundu - Zərərçəkmişlər şikayətçi olmadılar  

Azərbaycana gələn turistlər 1.3 milyard dollar XƏRCLƏYİB
18.12.2017, 12:23

Azərbaycana gələn turistlər 1.3 milyard dollar XƏRCLƏYİB

Daha 145 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
18.12.2017, 12:19

Daha 145 dövlət əmlakı özəlləşdirilir

Dünya Bankının nümayəndələri İlham Əliyevin qəbulunda 
18.12.2017, 12:17

Dünya Bankının nümayəndələri İlham Əliyevin qəbulunda 

Kapital Bank bu nazirliyin işçilərinə endirimlə kreditlər verəcək
18.12.2017, 12:16

Kapital Bank bu nazirliyin işçilərinə endirimlə kreditlər verəcək

Qaramanlıların Hüseyn Əfəndisi! - Mərhum jurnalist haqda BİLMƏDİKLƏRİNİZ...
18.12.2017, 12:15

Qaramanlıların Hüseyn Əfəndisi! - Mərhum jurnalist haqda BİLMƏDİKLƏRİNİZ...

Qazaxda götürülən narkotikin mənbəyi Ağstafada aşkarlandı
18.12.2017, 12:12

Qazaxda götürülən narkotikin mənbəyi Ağstafada aşkarlandı

Azərbaycanda heç bir miqrant zorakılığa məruz qalmır - Ombudsman
18.12.2017, 11:53

Azərbaycanda heç bir miqrant zorakılığa məruz qalmır - Ombudsman

ADU-da Heydər Əliyevə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans keçiriləcək
18.12.2017, 11:47

ADU-da Heydər Əliyevə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans keçiriləcək

İlkin hərbi qeydiyyatla bağlı XƏBƏRDARLIQ - Cərimələnəcəklər
18.12.2017, 11:44

İlkin hərbi qeydiyyatla bağlı XƏBƏRDARLIQ - Cərimələnəcəklər

Elnarə Kamal Abdulla ilə iş birliyinə başladı: “Mən elə sizəm”
18.12.2017, 11:43

Elnarə Kamal Abdulla ilə iş birliyinə başladı: “Mən elə sizəm”

Din xadimləri gələn ildən maaş alacaqlar
18.12.2017, 11:36

Din xadimləri gələn ildən maaş alacaqlar

Fazil Məmmədovun federasiyasına CƏRİMƏ KƏSİLİR  
18.12.2017, 11:36

Fazil Məmmədovun federasiyasına CƏRİMƏ KƏSİLİR  

Bu il 600-ə yaxın əcnəbi Azərbaycan vətəndaşlığına qəbul edilib
18.12.2017, 11:33

Bu il 600-ə yaxın əcnəbi Azərbaycan vətəndaşlığına qəbul edilib

“Artur Rasizadə nazirlərdən daha əlçatandır” - Ambisiyasız Baş nazir, iddialı nazirlər...
18.12.2017, 11:23

“Artur Rasizadə nazirlərdən daha əlçatandır” - Ambisiyasız Baş nazir, iddialı nazirlər...

Saakaşvili Poroşenkoya yazdığı məktubdan DANIŞDI
18.12.2017, 11:14

Saakaşvili Poroşenkoya yazdığı məktubdan DANIŞDI

Yeni telekanal açmaq istəyənlər – RƏSMİ SİYAHI
18.12.2017, 11:07

Yeni telekanal açmaq istəyənlər – RƏSMİ SİYAHI

“Peşəni peşəkarlardan öyrənək”...
18.12.2017, 11:04

“Peşəni peşəkarlardan öyrənək”...

Heydər Əsədov şikayətçiləri İmişliyə yığacaq
18.12.2017, 11:02

Heydər Əsədov şikayətçiləri İmişliyə yığacaq

Bakının bu prospektində hərəkət məhdudlaşdırılır
18.12.2017, 10:59

Bakının bu prospektində hərəkət məhdudlaşdırılır

GUAM PA-nın sessiyasında Qarabağ məsələsi qaldırıldı
18.12.2017, 10:57

GUAM PA-nın sessiyasında Qarabağ məsələsi qaldırıldı

İlham Əliyev və birinci xanım 2017-ci ilin idman yekunlarına həsr olunan mərasimdə - YENİLƏNİB
18.12.2017, 10:57

İlham Əliyev və birinci xanım 2017-ci ilin idman yekunlarına həsr olunan mərasimdə - YENİLƏNİB

Erməni-müsəlman dostluğuna səy göstərən komissiyalar nə iş görür?
18.12.2017, 10:17

Erməni-müsəlman dostluğuna səy göstərən komissiyalar nə iş görür?

Abidələşən şəhid ömrü: “Gözlə, gələcəyəm”
18.12.2017, 10:12

Abidələşən şəhid ömrü: “Gözlə, gələcəyəm”

Ermənistan atəşkəsi 112 dəfə pozdu    
18.12.2017, 10:05

Ermənistan atəşkəsi 112 dəfə pozdu  

Aleksandr Nesterova ADU-nun dəvətli professoru adı verilib
18.12.2017, 09:56

Aleksandr Nesterova ADU-nun dəvətli professoru adı verilib

ARXİV
SORĞU
Xaricdəki hansı iş adamı Azərbaycana daha çox bağlıdır?
Vahid Ələkbərov(0.11%)
Araz Ağalarov (12.0%)
Mübariz Mənsimov (19.7%)
Fərhad Əhmədov(12.3%)
Füzuli Məmmədov(52.4%)
Telman İsmayılov (0.11%)
İsgəndər Xəlilov(0.07%)
Vaqif Məmişov(0.07%)
Heç biri(1.93%)
Digərləri(1.00%)