19 yanvar 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Zakir Sadatlının üzə çıxardığı sirlər və ağrılar - II Hissə  - “AXC araşdırmaçıları”
Zakir Sadatlının üzə çıxardığı sirlər və ağrılar - II Hissə  - “AXC araşdırmaçıları” +
10.01.2018, 23:44

Modern.az Azərbaycan Cümhuriyyətinin yüzillik yubileyi münasibəti ilə silsilə yazılarını davam etdirir. Artıq bir neçə aydır ki, bu layihəni – AXC-100 davam etdiririk. Lakin az nəzərə aldığımız bir detal var ki, silsilə yazılarda ona da diqqət etməyi lazım bildik. Söhbət Cümhuriyyət barəsində araşdırmalar aparan, bütün ömrünü, fəaliyyətini bu şanlı tarixə həsr edən araşdırmaçıların uzun illər bundan əvvəl çıxan ən maraqlı yazılarını təqdim etməkdən gedir.

 

Başlayaq, mərhum Zakir Sadatlıdan. O, elmi dərəcəsi olan alim olmayıb. Lakin yazıçılıq və jurnalistika ilə yanaşı, Cümhuriyyət dövrü ilə bağlı çox ciddi araşdırmalar aparıb. Bu araşdırmalar o zaman həm dövlət radiosunda, həm də o vaxtın mətbuat orqanlarında yayımlanırdı.

 

Qeyd edək ki, Zakir müəllim Cümhuriyyətlə bağlı araşdırmalar aparan zaman bu işlə çox az adam məşğul olurdu. Elə isə başladıq Zakir Sadatlı “İz - Cümhuriyyətdən Cümhuriyyətə” silsilə yazılarında ADR barəsində çox maraqlı essevari fikirlər səsləndirib:

 “...Ən peşəkar oğrular da nə qədər “ustalıqla işləsələr” belə, yenə də hadisə yerində bir iz qoyurlar. (Nə vaxt oxumuşam bu fikri, neçə vaxtdır xatırlaya bilmirəm. Amma bu yazının “bismillahı” üçün deyəsən, heç o qədər də uğurlu başlanğıc deyil).

Sözümü tarixin üstünə gətirmək istəyirəm. Tarixin başına nə oyun açırsan aç, onun bu dünyada qalan izini tər-təmiz süpürüb atmaq olmur.

...Öpölü daşların üstündə dipdiri bir nişanədi tarix...

 

“Konstantinopol, Vyana, Berlin, Paris, London, Vaşinqton, Sofiya, Roma, Buxarest, Tehran, Moskva, Kiyev, Xristiyanina, Kopenhagen Xarici İşlər Nazirliyinə.

Gürcüstanın Zaqafqaziya Federativ dövlətindən çıxması ilə bu qurum dağıldı. Azərbaycanın Milli Şurası bu ilin 28 mayında Şərqi və Cənubi Zaqafqaziya ərazisində təşkil edilmiş Azərbaycanın Müstəqilliyini elan etdi. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti yaratdı.

 

Bu haqda Sizi xəbərdar etməklə zatilərinizdən bunu öz hökumətinizə çatdırmağı xahiş etmək şərəfində bulunuram.

                      

 

Zakir Sadatlı arxivlə işləməyi çox sevərdi. Cümhuriyyətlə bağlı hansı mövzudan danışılardısa, daha çox ümumi söhbətlərə yox, məhz arxivdən əldə etdiyi faktlarla danışmağı üstün tutardı. Çünki yaxşı bilirdi ki, bir saat uzun-uzadı danışmaq, Cümhuriyyət xadimlərinə aid bircə orijinal faktı göstərməyin yanında heç nədir. Həm dövlət radiosundakı müzakirələrdə, həm də mətbuat orqanlarında da bu üsuldan yan gəzməzdi. Həmin arxiv faktlarının biri də budur- Fətəli xan Xoyskinin Cümhuriyyət naziri Hacınskiyə məktubu:

 

Fətəli xan Xoyski

 

” ...Çox hörmətli Məmmədhəsən!

Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edilməsi haqqında teleqramı göndərməyə burda çox mane olurlar.

Teleqramın rus və fransız mətnlərini Sizə göndərirəm ki, radio ilə verəsiniz. Ermənilərlə bütün mübahisələrimizə son qoymuşuq. Onlar ultimatumu qəbul edəcək və müharibəyə son qoyacaq. Biz İrəvanı onlar verəcəyik. Hökumət Yelizavetpolda – Gəncədə yerləşəcək.

 

29 may 1918-ci il.

Sizin Fətəli Xoyski ”

 

Zakir müəllim Azərbaycan Cümhuriyyətinə aid həddindən artıq dəyərli mənbələrin yerləşdiyi Tiflis Arxivində də araşdırmalar aparmışdı. Qarşımızdakı qəzet səhifəsində Tiflis xatirələrindən birini bu cür təsvir edir:

 

“... Tiflisin Nəbatət küçəsi ilə üzü yoxuşa qalxırıq. Küçənin sonunda – “Ботанический сад”ın kandarında, üçtağlı, ikiqapılı dəmir darvazanın yanında iki gürcü polisi bizi saxlayır. Məqsədimizi deyirik. “Qonaqsınız da... buyurun keçin, amma çox yubanmayın”.

Qalın park və onun ətrafı sıx meşəni xatırladır. Müsəlman qəbirstanlığına dırmanan dolayı yolla irəliləyirik. Alça və ərik ağacları çiçəkləyib. Yuxarı qalxdıqca arabir qanrılıb arxaya baxıram. Tiflisin ümumi mənzərəsi buradan ovuc içi kimi görünür.

 

... Görən hansı sehrli duyğunun sifarişiylə gəlmişik buraya...

 

Dünyanın bütün ölüləri bir-birinə bənzəyir. Amma qəbirstanlıqlar heç də hamısı oxşar deyil.

Ölülər də sahibli, sahibsiz olur.

Qəbirlər də arxalı və tənha olur...

Sərhədləri o qədər də dəqiq müəyyənləşməyən bu “müsəlman qəbirstanlığı”nda balaca istirahət komaları tikilib. Oturub dincəlməyə skamyalar qoyulub, şumallanmış göyərti ləkləri düzəlib, torpaq axmasın deyə ləklərin ətrafı qəbir daşları ilə “hörülüb”. Dırmaqlanıb sahmana salınmış səthin ətrafındakı qəbir daşları yaşayan bitkilər üçün sövq-təbii qoyulmuş baş əlhədidir elə bil...

“Bu nə nizamdır, ilahi? Məgər bitkilər də ölür?..”

Və birdən yadıma düşür ki, onlara da elmdə canlı aləm deyirlər axı... Hm...deməli belə...

 

Bu yerlərin mənzərələrini hər şeydən öncə göz yaddaşımıza köçürmək istəyirik. Hamı yan-yörəyə baxmaqda davam edir. Kolların arasındakı skamyaların birində əyləşən bir cavan kişi ilə xanım sarmaşıblar bir-birinə. Öpüşürlər. Deyəsən, ətrafdakıları heç veclərinə alana oxşamırlar (Lənət sənə kor şeytan). Biz də onların yanından guya saymazyana ötürük.

 

Qəbirstanlığın lap yuxarılarında – çapıq qayanın yaxınlığında, kol-kosun içində üç qəbirüstü nişanə: Mirzə Şəfi Vazeh, M.F.Axundov və F.X.Xoyski...

 

Və üstü ərəb əlifbası ilə yazılı yeddi sinə daşı dəmir barmaqlıqlarla çəpərlənib (Doktor Həsən bəy Ağayev 1920-ci il iyulun 19-da Fətəli xanı öldürən muzdlu erməni qatili tərəfindən qətlə yetirilib. Deyilənə görə, o da Xoyskinin yanında dəfn olunub. Əgər bu fakt səhihdirsə, deməli, bu yazılı sinə daşlarından biri onunkudur. Bəs 6-sı?).

 

 Dünyanın fanilik duyğusundan başqa ürəyimdə heç nə yoxdur (“Dünya duracaq yer deyil, ey can səfər eylə” (Nəsimi). “Biz torpaq olub getdik, sən də diri torpaqsan; Çox gülməlidir burda ağlamayan insan”. (Xəqani)).

 

Ətrafdakı dağların kölgəsi sürünür üzüaşağıya – qədim və yorğun şəhərə sarı. Aydın havada dağ küləyinin gətirdiyi güclü sazaq üşüdür məni. Rejissorla operator canları hayındaymış kimi ayrı-ayrı kadrları lentə alırlar.

 

Sazaqdan azca da olsa qorunmaq üçün Xan Xoyskinin məzar daşının böyründə daldalanıram. Sığındığım yeri o qədər də külək tutmur.

 

Ağlıma gələn qəfil kövrək bir fikirdən gözlərim dolur – sağlığında sinəsini Milliətin İstiqlalı keçiyində sipər edən Fətəli xan öləndən sonra məni məzar daşıyla soyuqdan qoruyur. Boğazıma tıxanan qəhərdən qurtula bilməyib, yoldaşlarımdan aralanıram.

Göz yaşımı saxlaya bilmirəm...

Duyğularım korşalır...

Möcüzənə şükür, Tanrım!

Ölümsüzlüyün mübarək, Böyük İnsan – Fətəli xan!...”

 

Lakin o, həm də yazıçı idi. Hər araşdırması fatklara nə qədər söykənirdisə, orada bədii qat da bir o qədər güclü olurdu. Araşdırmaçının yazdıqlarının başqa müəlliflərin quru, fakt yığını olan araşdırmalarından fərqləndirən əsas cəhət də elə bu idi. Aşağıda Fətəli xan Xoyskinin qısa bioqrafiyasını çatdırır. Amma baxın necə... Xoyski o sətirlərdə anadan olandan ta ölüm gününə qədər diridir... Elə erməni gülləsindən sonra (ard-arda 10 güllə) yenə də diri qalmağı bacarır:

 

“Bu nəslin adamları sağlığında özünə kəfən ehtiyatı görərdi.

 

Bu nəsildə bir adət də vardı: dünyaya gələcək körpələr üçün ad saxlancı hazır olardı...

 

1875-ci il dekabrın 7-də Şəkidə İsgəndər kişinin ailəsində dünyaya göz açan oğlan uşağının adını Fətəli xan qoydular. Soyadı bəlli idi – Xoylu.

 

Onların əsli-nəsli Azərbaycanın Cənub şəhərlərindən birindən – Xoydan idi.

 

Şəki (Nuxa – “No” “Xoy” – yeni Xoy şəhəri) təbiətinə görə Xoy şəhərinə çox oxşayırdı. Və bu nəsil başqa xoylular kimi buraya adi bir təsadüf ucundan gəlməmişdi. Xoy xanı olan ulu babası Cəfərqulu xan İran şahı Fətəli xanla müharibədə məğlub olandan sonra 20.000 qoşunla el-obadan didərgin düşmüşdü. Əvvəlcə Üçkilsəyə (Eçmiədzinə) gəlmiş, sonra döyüş xidmətlərinə görə çar I Aleksandr ona general-leytenant rütbəsi verərək, Şəki xanı təyin etmişdi.

 

Ulu babasının ölümündən 65 il adlayandan sonra dünyaya gəldi Fətəli xan.

 

Bəs, görəsən, nəsil üçün tarixi düşmən olan bir şəxsin adını niyə tapşırdılar bu körpəyə? Bəlkə keçmişdən gələcəyə gedən yolda nifrət və kin köhləninin cilovunu dartıb, bu gərdişi, bu yerişi səngitmək üçün? Bəlkə insan ruhunun çox dərin və naməlum qatlarında mürgüləyən sevgi və nifrətqarışıq lacivərd hissin təkidi ilə?

 

Və bəlkə də bu məsələ dünyanın özü qədər qəliz və mürəkkəb idi, heç “bəlkəlik” də deyildi...

 

Şərəfli nəslin layiqli davamçısı oldu Fətəli xan.

 

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Tiflisdə elan olunan gün hökumət kabinəsinin sədri seçildi.

 

1918-ci il iyunun 17-də və dekabrın 26-da təşkil olunan Nazirlər Şurasının sədri və xarici işlər naziri vəzifəsini tutdu. 1919-cu ilin martında onun başçılıq etdiyi Hökumət Şurası istefa verdi. Nəsib bəy Yusiflinin təşkil etdiyi Nazirlər Şurasında xarici işlər naziri oldu.

 

Bakını bolşeviklər işğal edəndən sonra sahibsiz bir ölkənin məğlub rəhbərlərindən biri kimi doğma diyarı tərk edib, ailəsi ilə Tiflisə üz tutdu.

 

1920-ci il iyunun 19-da muzdlu erməni qatili on güllə ilə qətlə yetirdi.

 

O vaxtdan M.F.Axundovun qəbrinin yanında bir məzar daşı göyərdi.

 

Fətəli xan Xoyskinin məzar daşı...

 

Bir xalqın Milli İstiqlaliyyətinin torpağa gömülən köklü-köməcli bir şüyü”.

 

 

Dustaq səs cığırında iz yaxud son söz əvəzi

 

“Hacı Səlim Axundzadə xatirələrində yazır: “...Tiflisdə iş belə oldu ki, hər üç millət ayrılıb özlərini müstəqil respublika elan etdi. Əvvəlcə gürcülər “Qruzinskaya Respublika” adı ilə ayrıldılar. Sonra ermənilər özlərini “Araratskaya Respublika” adlandırdılar.

 

...Biz “Orient” mehmanxanasında qalırdıq. Bizim 28 nəfərdən ibarət olan və “Seym”in işində iştirak edən heyətimiz orada müşavirə keçirib Qafqazın bu qiymətli diyarını “Azərbaycan Cümhuriyyəti” adlandırmağı qərara aldı”.

 

Mənbə: Günaydın qəzeti, 8-9 iyun 2000, №35 (268)

 

 

Hazırladı: E.Nihat

 


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Deputatlar AŞPA-ya gedir
19.01.2018, 17:11

Deputatlar AŞPA-ya gedir

Sabah “ASAN xidmət” və “ASAN kommunal” işləməyəcək
19.01.2018, 17:01

Sabah “ASAN xidmət” və “ASAN kommunal” işləməyəcək

İzmirdə Xocalı soyqırımı parkı açılacaq   
19.01.2018, 16:48

İzmirdə Xocalı soyqırımı parkı açılacaq   

20 Yanvar tariximizə birlik və şərəf günü kimi yazılıb - FOTOLAR
19.01.2018, 16:48

20 Yanvar tariximizə birlik və şərəf günü kimi yazılıb - FOTOLAR

Azərbaycanda vərəmlə bağlı muzey yaradılacaq 
19.01.2018, 16:44

Azərbaycanda vərəmlə bağlı muzey yaradılacaq 

Bakıda güzəştli mənzillər 2019-cu ildə TƏHVİL VERİLƏCƏK
19.01.2018, 16:44

Bakıda güzəştli mənzillər 2019-cu ildə TƏHVİL VERİLƏCƏK

Azərbaycan əsgəri ŞƏHİD OLUB
19.01.2018, 16:32

Azərbaycan əsgəri ŞƏHİD OLUB

Suriya kürdləri Türkiyəyə ilə müharibəyə hazırlaşır
19.01.2018, 16:12

Suriya kürdləri Türkiyəyə ilə müharibəyə hazırlaşır

Parlamentin yaz sessiyasının ilk komitə iclası bu tarixdə olacaq
19.01.2018, 16:07

Parlamentin yaz sessiyasının ilk komitə iclası bu tarixdə olacaq

AXCP mətbuatla işləməyə lüzum görmür   
19.01.2018, 16:06

AXCP mətbuatla işləməyə lüzum görmür  

Dünya Azərbaycanlıları Moskvada toplaşacaq
19.01.2018, 16:00

Dünya Azərbaycanlıları Moskvada toplaşacaq

Deputat Cavanşir Paşazadə: “Onlar pislik etmək üçün yer axtarırlar” - MÜSAHİBƏ  
19.01.2018, 15:54

Deputat Cavanşir Paşazadə: “Onlar pislik etmək üçün yer axtarırlar” - MÜSAHİBƏ  

Sabah bu kinoteatrda nümayişdə olan filmlər  dayandırılacaq
19.01.2018, 15:52

Sabah bu kinoteatrda nümayişdə olan filmlər  dayandırılacaq

Tacikistanda maliyyə naziri işdən azad edildi
19.01.2018, 15:42

Tacikistanda maliyyə naziri işdən azad edildi

O, Ermənistanın prezidenti olarsa... - YAP-dan REAKSİYA
19.01.2018, 15:20

O, Ermənistanın prezidenti olarsa... - YAP-dan REAKSİYA

Azərbaycanda kütləvi şəkildə at kəsiləcək - icazə verildi
19.01.2018, 15:12

Azərbaycanda kütləvi şəkildə at kəsiləcək - icazə verildi

Rusların 78%-i Putinə etibar edir
19.01.2018, 14:56

Rusların 78%-i Putinə etibar edir

Quba məzarlığı ilə bağlı işlər tamamlanacaq – AÇIQLAMA
19.01.2018, 14:55

Quba məzarlığı ilə bağlı işlər tamamlanacaq – AÇIQLAMA

Rektordan 20 Yanvarla bağlı gənclərə ÇAĞIRIŞ - FOTOLAR
19.01.2018, 14:53

Rektordan 20 Yanvarla bağlı gənclərə ÇAĞIRIŞ - FOTOLAR

Ermənistanın başına keçməyə hazırlaşan namizəd kimdir? - DOSYE
19.01.2018, 14:21

Ermənistanın başına keçməyə hazırlaşan namizəd kimdir? - DOSYE

Kooperasiya Universitetində 20 Yanvar şəhidləri anıldı
19.01.2018, 14:19

Kooperasiya Universitetində 20 Yanvar şəhidləri anıldı

Dönüş  nöqtəsi
19.01.2018, 14:18

Dönüş  nöqtəsi

YAP gəlirlərini və xərclərini açıqladı
19.01.2018, 14:13

YAP gəlirlərini və xərclərini açıqladı

Dövlət qulluğuna qəbul və sınaq imtahanlarının tarixləri elan edilib
19.01.2018, 14:12

Dövlət qulluğuna qəbul və sınaq imtahanlarının tarixləri elan edilib

Azərbaycanda hansı şirkətlər sosial layihələrə dəstək verir, XEYRİYYƏÇİLİK EDİR?   
19.01.2018, 13:58

Azərbaycanda hansı şirkətlər sosial layihələrə dəstək verir, XEYRİYYƏÇİLİK EDİR?  

Tibb dünyasında xərçənglə bağlı YENİLİK
19.01.2018, 13:48

Tibb dünyasında xərçənglə bağlı YENİLİK

Almaniyada polisi girov saxlayan azərbaycanlı ailə - Onlar saxta pasportla gediblər
19.01.2018, 13:27

Almaniyada polisi girov saxlayan azərbaycanlı ailə - Onlar saxta pasportla gediblər

Azərbaycan Basketbol Federasiyasının baş katibi vəfat etdi
19.01.2018, 13:04

Azərbaycan Basketbol Federasiyasının baş katibi vəfat etdi

Sabahdan hava dəyişəcək - güclü külək əsəcək - PROQNOZ
19.01.2018, 13:03

Sabahdan hava dəyişəcək - güclü külək əsəcək - PROQNOZ

Ermənistan iqtidarı prezidentliyə namizədini ELAN ETDİ
19.01.2018, 12:51

Ermənistan iqtidarı prezidentliyə namizədini ELAN ETDİ

Bu gün Yerevanda etiraz mitinqi olacaq
19.01.2018, 12:43

Bu gün Yerevanda etiraz mitinqi olacaq

Hacıbala Abutalıbovun Bakının yeni Baş Planı ilə bağlı iradları NƏZƏRƏ ALINDI   
19.01.2018, 12:38

Hacıbala Abutalıbovun Bakının yeni Baş Planı ilə bağlı iradları NƏZƏRƏ ALINDI  

Azərbaycanda daha iki hərbi zavod açılacaq
19.01.2018, 12:30

Azərbaycanda daha iki hərbi zavod açılacaq

İlham Əliyev Özbəkistan Prezidentinə başsağlığı verdi
19.01.2018, 12:16

İlham Əliyev Özbəkistan Prezidentinə başsağlığı verdi

REAL-ın prezidentliyə namizədi kim olacaq?
19.01.2018, 12:11

REAL-ın prezidentliyə namizədi kim olacaq?

ARXİV
SORĞU
Hansı şirkətlər sosial layihələrə dəstək verir, xeyriyyəçilik edir?
BP Azərbaycan(52.9%)
SOCAR(11.7%)
Azersun Holding(0%)
Azercell(5.88%)
Bakcell(23.5%)
Nar mobile(0%)
Gilan Holdinq(0%)
Nurgun Group(0%)
Paşa Holding(5.88%)
Akkord(0%)