26 mart 2019, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Keçi”, “Xoruz” şeirləri haqqında bilmədiklərimiz – Onlarda hansı gizli simvollar var? 
“Keçi”, “Xoruz” şeirləri haqqında bilmədiklərimiz – Onlarda hansı gizli simvollar var? 
01.06.2018, 00:30

 

Azərbaycan ədəbiyyatında bir çox uşaq şeirləri var ki, onlar bu gün dillər əzbəridir:   “Keçi”, “Xoruz”,  “Ayı və şir” və s... 

 

Bunları Abdulla Şaiq, Abbas Səhhət kimi dahilər qələmə  alıb. Lakin adıçəkilən nümunələr və bu məzmunda olan  başqa şeirlərdə poetik ustalıqdan çox, uşaq dünyasının səmimiyyət və saflığı qabardılıb. Onlara obrazların diliylə müəyyən məqamlar aşılınıb, ibrətamiz hadisələr nəql edilib. 

 

Lakin yaş irəlilədikcə, dünya ədəbiyyatından, müxtəlif kitablardan xeyli sayda əsərlər oxumamıza baxmayaraq, biz bu nümunələri heç zaman unuda bilmirik. Təbii ki, yeddi yaşa qədər öyrənilənlər insan yaddaşında daha çox qalır və hifz olunur. Lakin burada hafizə anlayışı da ikinci plandadır. Biz özümüzün də asılı olmayaraq, bu ədəbi nümunələrdə hansısa sirrin olduğuna inanırıq. 

 

Onların yaddaşlara bu cür hopmasında sirr nədir?

 

Adıçəkilən heyvanlar bizim milli yaddaş sistemimizdə əsasən nəyin ifadəsi olublar? 

 

Filologiya elmlər doktoru, Folklor İnstitutunun şöbə müdiri Ramazan Qafarlı AzEdu.az-a açıqlamasında maraqlı məqamlara toxunub:

 

“Bu, həmin heyvanların milli yaddaşımızdakı rolundan çox, xalq məişətindəki rolu və uşaqların onlarla tez-tez rast gəlməsi ilə bağlıdır. Rus pedaqoqlarının, məsələn Uşinskinin də dərsliklərində Səhhətdən, Şaiqdən, Sabirdən  qabaq yazılmış uşaq şeirlərində də eyni məzmuna və heyvan obrazlarına rast gəlirik.

 

Həmin şeirlərin folklordan qaynaqlanması da şərtdir. Məs, Sabir məşhur "Uşaq və buz" əsərini yazanda "Qarı və pişik" adlı xalq nağılına əsaslanıb”.

 

Folklorşünas dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində də bu tendensiyanın yaşandığını vurğulayır. Fikirlərinin təsdiqi kimi isə rus ədəbiyyatını missal göstərir: 

“Uşaqlar üçün əsər  yazan yazıçılar, şairlər onların yaş xüsusiyyətlərini, maraq dairəsini, xüsusilə də körpələrin möcüzəyə inanmalarını nəzərə alırlar.

Rus şairləri Marşak, Çaykovski, Barto uşaqlar üçün gözəl əsərlər yazıblar. Bu əsərlərdə də uşaq psixologiyasını əks etdirməyə çalışmışlar. Ümumiyyətlə, uşaq hər şeydə qeyri-adilik axtarır. Cansız varlıqlar, daş, qələm və s. insan kimi danışa bilməsinə şeirlərdə rast gələndə onu möcüzə kimi qəbul edirlər”. 

 

Şair -publisist, Dünya Gənc Türk Yazarları Birliyinin  Məsləhət Şurasının başqanı Əkbər  Qoşalı isə məsələyə tam fərqli müstəvidən yanaşıb: 

 

"Nağıllar və uşaqlar üçün yazılmış şeirlər niyə yaddaşda daha uzun müddət qalır? – Hətta müəyyən yaşa çatmış insanlar da həmin mətnləri rahatlıqla xatırlaya bilir. – Ona görə ki, nağıl və uşaq şeirləri beynimizin hələ qarışıq mətnlər, mürəkkəb sxemlərlə dolmadığı vaxtların məhsulu, hadisəsidir. Bu səbəbdən, yaddaşda özünə möhkəm yer edir. Onlar adətən ibtidai, sadə mətnlər olur. Süjeti dolanbac yerlərdən keçmədiyi üçün yaddaşa daha yaxşı həkk olunur. Sadəlik həmişə əlavə gərginlik tələb etməyən hadisədir. Özü mürəkkəb məsələlər, elmi tapşırıqlar edən alimlər belə uşaq vaxtı öyrəndiklərini xatırlayır. “Öz balaca dünyam var” deyimində olduğu kimi beynimizin bir hissəsi həmin mətnləri saxlayır, bunlara yer ayırır. Daha çox təbiət-insan münasibətlərini əks etdirən nağıllar yaddaşda hifz olunur. Gərginlikdən qurtulmaq istəyəndə uşaqlıq dövrünün sadə nağılları, obrazları yada düşür, yaddaşda yenidən əks olunur. Bəzən hansı yaşda olmağımızdan asılı olmayaraq, özümüzü aldatmaq, hansısa ziddiyyət, təzad məqamında nağıllı dünyanın xeyirxahlığına, xeyrin qələbəsinə inanmadan keçinə bilmirik”...

Əkbər Qoşalı nağılı ağıldan həm öncəki, həm də sonrakı mərhələ adlandırmaqla onun düşüncə məfhumu üçün nə dərəcədə önəm daşıdığını bildirib:

“Nağıllar həm də təhkiyəsinə, sirli-sehrli tərəfinə görə yaddaşda özünə yer edir. Bu yaxınlarda Yunis Əmrə İnstitutu Bakı Türk Kültür Mərkəzində konfrans keçirildi. Konfrans “Nağıldan ağıla” adlanırdı. Konfransın adından da göründüyü kimi ağıl sonrakı kateqoriya kimi düşünülmüşdü. Məncə, nağıl ağıldan həm öndəki, həm də sondakı hadisədir. Ağıldan öncəki dedikdə, bəzi nağıllar fantastikaya, sehrli qüvvələrə “istinad edir”, “əsaslanır” ki, bunların da məntiqi izahı olmur. Yəni, ağıldan qıraqda, ağılaltı yaxud ağılüstü hadisələr cərəyan edir nağılda, sanki ağıl bir o qədər də iştirak eləmir. Nağıldan sonrakı məsələlər isə aydındır. İnsan qocalanda belə şirinliyə, qayğıya ehtiyaclı olur.

Əhməd Cəmilin ünlü “Can, nənə, bir nağıl, de” şeirini ömrünün ixtiyar çağlarında da xatırlayanları, əzbər deyənləri yəqin siz də görmüsüz”. Nağılları əsasən nənələr danışıb və nənələr nağıl danışıbsa, babalar nağıldakı hadisələrin özünü yaradıb, nağıl kimi ömürləriylə diqqəti cəlb ediblər. Bəlkə də, nağılların şirinliyi onların məhz nənələr tərəfindən danışılması ilə də bağlıdır...

Çox təəssüf ki, bizim nağıl dünyamıza zaman-zaman yad elementlər də daxil olub. Məsələn, yad obrazlar bizə doğma nağıl qəhrəmanları kimi sevdirilib. “Min bir gecə” nağıllarından, o nağılların motivləri əsasında yaranmış sonrakı nağıllardan misallar çəkmək olar. Bu nağıllarda türk ruhunu yansıtmayan məqamlar var. Öncəki dövrlərdə ulularımız nağılları danışırdı, ancaq qələmə alan olmurdu. Başqa xalqların nümayəndələrisə bəzən onları təhrif edərək qələmə alır, özününküləşdirir, özgələşdirirdi. Sonradan biz o nağılları öz əlifbamıza, öz dilimizə çevirəndə də artıq yad elementlərlə qarşılaşmalı olmuşuq; necə ki, bir çoxları bizim ovqata, gələnək-görənəyə və s. Bir çox hallarda uyğunlaşmırdı. Biri var, “folklor”, biri də var “fakelor”. Folklor bəllidir, fakelor isə dəyişdirilmiş, təhrifə uğramış ədəbiyyatdır. Təhrifə uğramış milli nağıllarımıza akademik səviyyədə tənqidi münasibət formalaşmalıdır. Müəyyən akademik nəşrlər olsa da, onlarda da məhz milli ruhu, xəlqi mövqeni dərinləşdirmək gərəkdir”.

Sözardı olaraq...

 Bu tipli şeirlərin yaddaşımıza hopmasında şüuraltı elementlərin də rolu böyükdür. Mərhum professor  Mirəli Seyidovun “Azərbaycan mifik düşüncəsinin qaynaqları” monoqrafiyasında müxtəlif əşya, heyvan, ağac və çiçəklərin ifadə etdiyi rəmzi mənalardan bəhs edilir. Orada əsasən, heyvan və əşyanın ilin hər hansı fəsli, müəyyən təbiət hadisəsi, mücərrəd həyati məfhumla əlaqələndirilir. Məsələn,  keçi hər zaman bolluq, bərəkətin və bahar fəslinin təcəssümü, xoruz isə başlanan yeni günün simvolu olub. Əcdadların mifik düşüncə izləri zaman-zaman müəyyən deqredasiyalara uğrayaraq, bugünkü çağımıza qədər irəliləyib. Bu səbəbdən, “Keçi”, “Xoruz”, “Dovşan” şeirləri bizə həm də şüuraltı məfhum kimi doğmalaşıb.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İsraildə Azərbaycan musiqisini təbliğ edən Semyon Rabayev
26.03.2019, 08:55

İsraildə Azərbaycan musiqisini təbliğ edən Semyon Rabayev

Bakıda 45 yaşlı kişi liftdə bıçaqlandı
26.03.2019, 01:02

Bakıda 45 yaşlı kişi liftdə bıçaqlandı

Çin Fransadan 300  "Airbus" alır
26.03.2019, 00:44

Çin Fransadan 300  "Airbus" alır

İsrail hərbçiləri ilə “Həmas” arasında razılaşma
26.03.2019, 00:29

İsrail hərbçiləri ilə “Həmas” arasında razılaşma

Avtomobillər qar uçqunu altında qaldı
26.03.2019, 00:14

Avtomobillər qar uçqunu altında qaldı

Nemət Pənahlı Azərbaycan Xalq Hərəkatından çıxarıldı
25.03.2019, 23:57

Nemət Pənahlı Azərbaycan Xalq Hərəkatından çıxarıldı

Suriyada 3 hərbçisi öldü
25.03.2019, 23:42

Suriyada 3 hərbçisi öldü

Türkiyə millisi Moldovaya heç bir şans vermədi
25.03.2019, 23:27

Türkiyə millisi Moldovaya heç bir şans vermədi

Sərnişin təyyarəsi səhvən başqa şəhərə uçdu
25.03.2019, 23:10

Sərnişin təyyarəsi səhvən başqa şəhərə uçdu

Yardımlıya qar yağdı - VİDEO
25.03.2019, 22:56

Yardımlıya qar yağdı - VİDEO

Gəncədə ata və oğlunu maşın vurdu
25.03.2019, 22:43

Gəncədə ata və oğlunu maşın vurdu

Avropa Birliyi “Breksit”lə bağlı hazırlıqları tamamlayır
25.03.2019, 22:30

Avropa Birliyi “Breksit”lə bağlı hazırlıqları tamamlayır

Meyxanaçı Ağakərim barədə üzücü xəbər
25.03.2019, 22:13

Meyxanaçı Ağakərim barədə üzücü xəbər

Türkiyə ABŞ-ın qərarını pislədi
25.03.2019, 22:00

Türkiyə ABŞ-ın qərarını pislədi

“Gələn oyunlara hazırlıq mənim üçün daha vacibdir” - Nikola Yurçeviç
25.03.2019, 21:42

“Gələn oyunlara hazırlıq mənim üçün daha vacibdir” - Nikola Yurçeviç

BMT-nin Qolan yüksəkliklərinin statusu barədə mövqeyi dəyişməyib
25.03.2019, 21:25

BMT-nin Qolan yüksəkliklərinin statusu barədə mövqeyi dəyişməyib

“Azərbaycan yığmasının texnikalı oyunçuları var” - Rəqib baş məşqçi
25.03.2019, 21:11

“Azərbaycan yığmasının texnikalı oyunçuları var” - Rəqib baş məşqçi

İsrail ordusu Qəzzanı bombalayıb
25.03.2019, 20:56

İsrail ordusu Qəzzanı bombalayıb

Tramp İsrailin Qolan yüksəklikləri üzərindəki suverenliyini tanıdı
25.03.2019, 20:43

Tramp İsrailin Qolan yüksəklikləri üzərindəki suverenliyini tanıdı

Gəncədə ağır qəza: yaralılar var
25.03.2019, 20:27

Gəncədə ağır qəza: yaralılar var

18 nəfər daşqınların qurbanı oldu - VİDEO
25.03.2019, 20:14

18 nəfər daşqınların qurbanı oldu - VİDEO

Azərbaycan millisi Litva ilə bacarmadı
25.03.2019, 20:00

Azərbaycan millisi Litva ilə bacarmadı

Havalar niyə soyuq keçir? - Baş hidroloq aydınlıq gətirdi   
25.03.2019, 17:48

Havalar niyə soyuq keçir? - Baş hidroloq aydınlıq gətirdi  

Azərbaycan - Litva: heyətlər açıqlandı
25.03.2019, 17:40

Azərbaycan - Litva: heyətlər açıqlandı

Tanıdığınız tanışlar: Məşhur yazarı tanıya bildiniz?..   
25.03.2019, 17:17

Tanıdığınız tanışlar: Məşhur yazarı tanıya bildiniz?..   

Universitetlər müəllimlərə nə qədər maaş verir...   
25.03.2019, 16:57

Universitetlər müəllimlərə nə qədər maaş verir...  

Əliyev Paşinyanla 29 martda bu şəhərdə görüşəcək
25.03.2019, 16:24

Əliyev Paşinyanla 29 martda bu şəhərdə görüşəcək

Bakıda mənzildən qadın meyiti tapılıb
25.03.2019, 16:23

Bakıda mənzildən qadın meyiti tapılıb

“Edam günü” bədii filminin növbəti uğuru
25.03.2019, 16:06

“Edam günü” bədii filminin növbəti uğuru

Zaur Darğalı Marneulidə mer olmaq uğrunda mübarizə aparacaq    
25.03.2019, 15:53

Zaur Darğalı Marneulidə mer olmaq uğrunda mübarizə aparacaq  

Əli İnsanov yeni təşkilat yaradır
25.03.2019, 15:48

Əli İnsanov yeni təşkilat yaradır

“Ölkəmizi tanıyaq” tur-aksiyasının iştirakçıları Ağstafadan yola salındı
25.03.2019, 15:35

“Ölkəmizi tanıyaq” tur-aksiyasının iştirakçıları Ağstafadan yola salındı

Türkiyədən ANONS: “Rusiya vətəndaşları daxili pasportla ölkəmizə gələ bilər”
25.03.2019, 15:18

Türkiyədən ANONS: “Rusiya vətəndaşları daxili pasportla ölkəmizə gələ bilər”

“Bölgələrdən bölgələrə” yaradıcılıq festivalı keçiriləcək
25.03.2019, 15:09

“Bölgələrdən bölgələrə” yaradıcılıq festivalı keçiriləcək

Silahlı şəxs 5 nəfəri güllələdi
25.03.2019, 15:05

Silahlı şəxs 5 nəfəri güllələdi

Sabunçuda bağ evlərindən oğurluq edən dəstə tutuldu
25.03.2019, 14:55

Sabunçuda bağ evlərindən oğurluq edən dəstə tutuldu

Türkiyəyə aparılan Eldar Sabiroğlu əməliyyat olunacaq - AÇIQLAMA
25.03.2019, 14:19

Türkiyəyə aparılan Eldar Sabiroğlu əməliyyat olunacaq - AÇIQLAMA

Azərbaycanda məhkum uşaq evindəki azyaşlı qardaşı ilə görüşdürüldü - FOTO   
25.03.2019, 14:02

Azərbaycanda məhkum uşaq evindəki azyaşlı qardaşı ilə görüşdürüldü - FOTO  

Gömrükçülər 2 avtomobildən 14 telefon aşkarladı - FOTO
25.03.2019, 13:39

Gömrükçülər 2 avtomobildən 14 telefon aşkarladı - FOTO

Timoşenko Poroşenkonu həbsxanaya salmaq istəyir
25.03.2019, 13:36

Timoşenko Poroşenkonu həbsxanaya salmaq istəyir

Ali məktəbələrə sənəd qəbulu davam edir - 10 gündə qeydiyyatdan keçənlərin sayı   
25.03.2019, 13:36

Ali məktəbələrə sənəd qəbulu davam edir - 10 gündə qeydiyyatdan keçənlərin sayı  

Fəzail Ağamalı: “Əli İnsanovun siyasi perspektivi yoxdur”   
25.03.2019, 13:21

Fəzail Ağamalı: “Əli İnsanovun siyasi perspektivi yoxdur”  

Azərbaycandakı tənha ahılların sayı AÇIQLANDI
25.03.2019, 13:07

Azərbaycandakı tənha ahılların sayı AÇIQLANDI

80 min Qarabağ veteranı Prezident təqaüdü alacaq
25.03.2019, 13:03

80 min Qarabağ veteranı Prezident təqaüdü alacaq

Ermənistanlı gənclər Qarabağda ölmək istəmirlər - “Azərbaycan vəziyyətdən istifadə etməlidir”
25.03.2019, 12:47

Ermənistanlı gənclər Qarabağda ölmək istəmirlər - “Azərbaycan vəziyyətdən istifadə etməlidir”

Paşinyan generallarla qapalı iclas keçirəcək
25.03.2019, 12:45

Paşinyan generallarla qapalı iclas keçirəcək

Azərbaycan hekayələri Fransada təqdim olundu
25.03.2019, 12:36

Azərbaycan hekayələri Fransada təqdim olundu

Danışan telefon   
25.03.2019, 12:24

Danışan telefon  

Sumqayıtda işıq kəsiləcək - SƏBƏB
25.03.2019, 12:16

Sumqayıtda işıq kəsiləcək - SƏBƏB

Sabahın hava proqnozu açıqlandı - Yağış, külək...   
25.03.2019, 12:06

Sabahın hava proqnozu açıqlandı - Yağış, külək...  

ARXİV