11 dekabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Keçi”, “Xoruz” şeirləri haqqında bilmədiklərimiz – Onlarda hansı gizli simvollar var? 
“Keçi”, “Xoruz” şeirləri haqqında bilmədiklərimiz – Onlarda hansı gizli simvollar var? 
01.06.2018, 00:30

 

Azərbaycan ədəbiyyatında bir çox uşaq şeirləri var ki, onlar bu gün dillər əzbəridir:   “Keçi”, “Xoruz”,  “Ayı və şir” və s... 

 

Bunları Abdulla Şaiq, Abbas Səhhət kimi dahilər qələmə  alıb. Lakin adıçəkilən nümunələr və bu məzmunda olan  başqa şeirlərdə poetik ustalıqdan çox, uşaq dünyasının səmimiyyət və saflığı qabardılıb. Onlara obrazların diliylə müəyyən məqamlar aşılınıb, ibrətamiz hadisələr nəql edilib. 

 

Lakin yaş irəlilədikcə, dünya ədəbiyyatından, müxtəlif kitablardan xeyli sayda əsərlər oxumamıza baxmayaraq, biz bu nümunələri heç zaman unuda bilmirik. Təbii ki, yeddi yaşa qədər öyrənilənlər insan yaddaşında daha çox qalır və hifz olunur. Lakin burada hafizə anlayışı da ikinci plandadır. Biz özümüzün də asılı olmayaraq, bu ədəbi nümunələrdə hansısa sirrin olduğuna inanırıq. 

 

Onların yaddaşlara bu cür hopmasında sirr nədir?

 

Adıçəkilən heyvanlar bizim milli yaddaş sistemimizdə əsasən nəyin ifadəsi olublar? 

 

Filologiya elmlər doktoru, Folklor İnstitutunun şöbə müdiri Ramazan Qafarlı AzEdu.az-a açıqlamasında maraqlı məqamlara toxunub:

 

“Bu, həmin heyvanların milli yaddaşımızdakı rolundan çox, xalq məişətindəki rolu və uşaqların onlarla tez-tez rast gəlməsi ilə bağlıdır. Rus pedaqoqlarının, məsələn Uşinskinin də dərsliklərində Səhhətdən, Şaiqdən, Sabirdən  qabaq yazılmış uşaq şeirlərində də eyni məzmuna və heyvan obrazlarına rast gəlirik.

 

Həmin şeirlərin folklordan qaynaqlanması da şərtdir. Məs, Sabir məşhur "Uşaq və buz" əsərini yazanda "Qarı və pişik" adlı xalq nağılına əsaslanıb”.

 

Folklorşünas dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində də bu tendensiyanın yaşandığını vurğulayır. Fikirlərinin təsdiqi kimi isə rus ədəbiyyatını missal göstərir: 

“Uşaqlar üçün əsər  yazan yazıçılar, şairlər onların yaş xüsusiyyətlərini, maraq dairəsini, xüsusilə də körpələrin möcüzəyə inanmalarını nəzərə alırlar.

Rus şairləri Marşak, Çaykovski, Barto uşaqlar üçün gözəl əsərlər yazıblar. Bu əsərlərdə də uşaq psixologiyasını əks etdirməyə çalışmışlar. Ümumiyyətlə, uşaq hər şeydə qeyri-adilik axtarır. Cansız varlıqlar, daş, qələm və s. insan kimi danışa bilməsinə şeirlərdə rast gələndə onu möcüzə kimi qəbul edirlər”. 

 

Şair -publisist, Dünya Gənc Türk Yazarları Birliyinin  Məsləhət Şurasının başqanı Əkbər  Qoşalı isə məsələyə tam fərqli müstəvidən yanaşıb: 

 

"Nağıllar və uşaqlar üçün yazılmış şeirlər niyə yaddaşda daha uzun müddət qalır? – Hətta müəyyən yaşa çatmış insanlar da həmin mətnləri rahatlıqla xatırlaya bilir. – Ona görə ki, nağıl və uşaq şeirləri beynimizin hələ qarışıq mətnlər, mürəkkəb sxemlərlə dolmadığı vaxtların məhsulu, hadisəsidir. Bu səbəbdən, yaddaşda özünə möhkəm yer edir. Onlar adətən ibtidai, sadə mətnlər olur. Süjeti dolanbac yerlərdən keçmədiyi üçün yaddaşa daha yaxşı həkk olunur. Sadəlik həmişə əlavə gərginlik tələb etməyən hadisədir. Özü mürəkkəb məsələlər, elmi tapşırıqlar edən alimlər belə uşaq vaxtı öyrəndiklərini xatırlayır. “Öz balaca dünyam var” deyimində olduğu kimi beynimizin bir hissəsi həmin mətnləri saxlayır, bunlara yer ayırır. Daha çox təbiət-insan münasibətlərini əks etdirən nağıllar yaddaşda hifz olunur. Gərginlikdən qurtulmaq istəyəndə uşaqlıq dövrünün sadə nağılları, obrazları yada düşür, yaddaşda yenidən əks olunur. Bəzən hansı yaşda olmağımızdan asılı olmayaraq, özümüzü aldatmaq, hansısa ziddiyyət, təzad məqamında nağıllı dünyanın xeyirxahlığına, xeyrin qələbəsinə inanmadan keçinə bilmirik”...

Əkbər Qoşalı nağılı ağıldan həm öncəki, həm də sonrakı mərhələ adlandırmaqla onun düşüncə məfhumu üçün nə dərəcədə önəm daşıdığını bildirib:

“Nağıllar həm də təhkiyəsinə, sirli-sehrli tərəfinə görə yaddaşda özünə yer edir. Bu yaxınlarda Yunis Əmrə İnstitutu Bakı Türk Kültür Mərkəzində konfrans keçirildi. Konfrans “Nağıldan ağıla” adlanırdı. Konfransın adından da göründüyü kimi ağıl sonrakı kateqoriya kimi düşünülmüşdü. Məncə, nağıl ağıldan həm öndəki, həm də sondakı hadisədir. Ağıldan öncəki dedikdə, bəzi nağıllar fantastikaya, sehrli qüvvələrə “istinad edir”, “əsaslanır” ki, bunların da məntiqi izahı olmur. Yəni, ağıldan qıraqda, ağılaltı yaxud ağılüstü hadisələr cərəyan edir nağılda, sanki ağıl bir o qədər də iştirak eləmir. Nağıldan sonrakı məsələlər isə aydındır. İnsan qocalanda belə şirinliyə, qayğıya ehtiyaclı olur.

Əhməd Cəmilin ünlü “Can, nənə, bir nağıl, de” şeirini ömrünün ixtiyar çağlarında da xatırlayanları, əzbər deyənləri yəqin siz də görmüsüz”. Nağılları əsasən nənələr danışıb və nənələr nağıl danışıbsa, babalar nağıldakı hadisələrin özünü yaradıb, nağıl kimi ömürləriylə diqqəti cəlb ediblər. Bəlkə də, nağılların şirinliyi onların məhz nənələr tərəfindən danışılması ilə də bağlıdır...

Çox təəssüf ki, bizim nağıl dünyamıza zaman-zaman yad elementlər də daxil olub. Məsələn, yad obrazlar bizə doğma nağıl qəhrəmanları kimi sevdirilib. “Min bir gecə” nağıllarından, o nağılların motivləri əsasında yaranmış sonrakı nağıllardan misallar çəkmək olar. Bu nağıllarda türk ruhunu yansıtmayan məqamlar var. Öncəki dövrlərdə ulularımız nağılları danışırdı, ancaq qələmə alan olmurdu. Başqa xalqların nümayəndələrisə bəzən onları təhrif edərək qələmə alır, özününküləşdirir, özgələşdirirdi. Sonradan biz o nağılları öz əlifbamıza, öz dilimizə çevirəndə də artıq yad elementlərlə qarşılaşmalı olmuşuq; necə ki, bir çoxları bizim ovqata, gələnək-görənəyə və s. Bir çox hallarda uyğunlaşmırdı. Biri var, “folklor”, biri də var “fakelor”. Folklor bəllidir, fakelor isə dəyişdirilmiş, təhrifə uğramış ədəbiyyatdır. Təhrifə uğramış milli nağıllarımıza akademik səviyyədə tənqidi münasibət formalaşmalıdır. Müəyyən akademik nəşrlər olsa da, onlarda da məhz milli ruhu, xəlqi mövqeni dərinləşdirmək gərəkdir”.

Sözardı olaraq...

 Bu tipli şeirlərin yaddaşımıza hopmasında şüuraltı elementlərin də rolu böyükdür. Mərhum professor  Mirəli Seyidovun “Azərbaycan mifik düşüncəsinin qaynaqları” monoqrafiyasında müxtəlif əşya, heyvan, ağac və çiçəklərin ifadə etdiyi rəmzi mənalardan bəhs edilir. Orada əsasən, heyvan və əşyanın ilin hər hansı fəsli, müəyyən təbiət hadisəsi, mücərrəd həyati məfhumla əlaqələndirilir. Məsələn,  keçi hər zaman bolluq, bərəkətin və bahar fəslinin təcəssümü, xoruz isə başlanan yeni günün simvolu olub. Əcdadların mifik düşüncə izləri zaman-zaman müəyyən deqredasiyalara uğrayaraq, bugünkü çağımıza qədər irəliləyib. Bu səbəbdən, “Keçi”, “Xoruz”, “Dovşan” şeirləri bizə həm də şüuraltı məfhum kimi doğmalaşıb.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Türkiyədə polis rəisi güllələnib öldürüldü - 2 nəfər yaralandı
11.12.2018, 18:34

Türkiyədə polis rəisi güllələnib öldürüldü - 2 nəfər yaralandı

Dəmir yolu xəttinin tikintisinə 30 milyon manat ayrıldı
11.12.2018, 18:22

Dəmir yolu xəttinin tikintisinə 30 milyon manat ayrıldı

Azərbaycan qanunlarını pozan əcnəbilər barədə qərar verilib  
11.12.2018, 18:07

Azərbaycan qanunlarını pozan əcnəbilər barədə qərar verilib  

Bir qrup jurnalist “İlin adamı” elan edildi
11.12.2018, 18:00

Bir qrup jurnalist “İlin adamı” elan edildi

Zərərvericilərə qarşı nəzarət tədbirləri gücləndirilib
11.12.2018, 17:42

Zərərvericilərə qarşı nəzarət tədbirləri gücləndirilib

Jurnalistin atasını öldürən sürücünün məhkəməsi davam etdi - Şahidlər DANIŞDI   
11.12.2018, 17:41

Jurnalistin atasını öldürən sürücünün məhkəməsi davam etdi - Şahidlər DANIŞDI  

Rusiyalı hərbçi Ermənistanda qətl törətdi
11.12.2018, 17:31

Rusiyalı hərbçi Ermənistanda qətl törətdi

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək   
11.12.2018, 17:24

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək  

“Bakcell”dən abunəçilərə möhtəşəm Yeni İl HƏDİYYƏSİ
11.12.2018, 17:10

“Bakcell”dən abunəçilərə möhtəşəm Yeni İl HƏDİYYƏSİ

Azərbaycanlı deputatlar Vyetnamda - FOTO   
11.12.2018, 17:06

Azərbaycanlı deputatlar Vyetnamda - FOTO  

Manat və dollar sabah hansı MƏZƏNNƏDƏ olacaq?
11.12.2018, 17:02

Manat və dollar sabah hansı MƏZƏNNƏDƏ olacaq?

“Mercedes”in vurduğu piyada öldü - BAKIDA
11.12.2018, 16:56

“Mercedes”in vurduğu piyada öldü - BAKIDA

Akif Nağı: “Qarabağ mitinqinin məqsədini başa düşmək istəmirlər”   
11.12.2018, 16:51

Akif Nağı: “Qarabağ mitinqinin məqsədini başa düşmək istəmirlər”   

Fransada etiraz aksiyaları səngimir
11.12.2018, 16:51

Fransada etiraz aksiyaları səngimir

İlhamə Quliyevanın oğlu azadlığa buraxıldı
11.12.2018, 16:47

İlhamə Quliyevanın oğlu azadlığa buraxıldı

“SABAH” qrupları Təhsil fakültəsi yeni layihəyə başlayıb
11.12.2018, 16:41

“SABAH” qrupları Təhsil fakültəsi yeni layihəyə başlayıb

İlqar Məmmədovun evini yardılar
11.12.2018, 16:30

İlqar Məmmədovun evini yardılar

YAP Gəncə şəhər təşkilatında Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb
11.12.2018, 16:20

YAP Gəncə şəhər təşkilatında Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb

Heydər Əliyev babasının məzarını ziyarət etdi - VİDEO   
11.12.2018, 16:19

Heydər Əliyev babasının məzarını ziyarət etdi - VİDEO  

UNEC-də Heydər Əliyevin anım gününü qeyd olunub
11.12.2018, 16:13

UNEC-də Heydər Əliyevin anım gününü qeyd olunub

Rövşən Rzayev köçkünləri qəbul etdi
11.12.2018, 16:12

Rövşən Rzayev köçkünləri qəbul etdi

Orta məktəbin həyətində 2 ədəd mina tapıldı
11.12.2018, 16:08

Orta məktəbin həyətində 2 ədəd mina tapıldı

Dünyanın ən zəngin azərbaycanlısı öz varisi barədə DANIŞDI
11.12.2018, 15:48

Dünyanın ən zəngin azərbaycanlısı öz varisi barədə DANIŞDI

“Nar” Azərbaycanda yaşıl enerjinin tətbiqini dəstəkləyir
11.12.2018, 15:44

“Nar” Azərbaycanda yaşıl enerjinin tətbiqini dəstəkləyir

Milli Məclis 18 dekabrda bu məsələlərə görə iclas çağırıb - SİYAHI
11.12.2018, 15:39

Milli Məclis 18 dekabrda bu məsələlərə görə iclas çağırıb - SİYAHI

Ötən il ilə müqayisədə 11,5 faiz çox pambıq qəbul edilib
11.12.2018, 15:31

Ötən il ilə müqayisədə 11,5 faiz çox pambıq qəbul edilib

Sürücülər dumana düşdülər - Yol polisi onları müşayiət etdi - VİDEO
11.12.2018, 15:30

Sürücülər dumana düşdülər - Yol polisi onları müşayiət etdi - VİDEO

Hisə verilmiş təhlükəli ət məhsulları hazırlayanlar yaxalandı - FOTOLAR
11.12.2018, 15:22

Hisə verilmiş təhlükəli ət məhsulları hazırlayanlar yaxalandı - FOTOLAR

İran yeni ballistik raket sınaqlarını TƏSDİQLƏDİ
11.12.2018, 15:16

İran yeni ballistik raket sınaqlarını TƏSDİQLƏDİ

Daş bazarında ciddi bahalaşma olub - SƏBƏBLƏR  
11.12.2018, 15:00

Daş bazarında ciddi bahalaşma olub - SƏBƏBLƏR  

Manvel Qriqoryan məhkəmə zalında özündən getdi
11.12.2018, 14:49

Manvel Qriqoryan məhkəmə zalında özündən getdi

Əhali bu il ərzağa, siqaretə, içkiyə nə qədər pul xərcləyib?
11.12.2018, 14:44

Əhali bu il ərzağa, siqaretə, içkiyə nə qədər pul xərcləyib?

Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri təltif olundular
11.12.2018, 14:37

Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri təltif olundular

Liderləri Tanrı seçir...   
11.12.2018, 14:28

Liderləri Tanrı seçir...  

Azərbaycanda övladlığagötürmə sistemi təkmilləşdirilir
11.12.2018, 14:24

Azərbaycanda övladlığagötürmə sistemi təkmilləşdirilir

Transsərhəd xəstəliklərinə dair seminar keçirilib
11.12.2018, 14:03

Transsərhəd xəstəliklərinə dair seminar keçirilib

Dövlət xəstəxanalarında pullu xidmət rəsmiləşəcək? - Deputat AYDINLIQ GƏTİRDİ   
11.12.2018, 13:41

Dövlət xəstəxanalarında pullu xidmət rəsmiləşəcək? - Deputat AYDINLIQ GƏTİRDİ  

Elçin Quliyev iranlı komandanla razılıq əldə etdi
11.12.2018, 13:36

Elçin Quliyev iranlı komandanla razılıq əldə etdi

Dövlət himninin ifası zamanı vətəndaşdan tələb olunan ŞƏRTLƏR   
11.12.2018, 13:35

Dövlət himninin ifası zamanı vətəndaşdan tələb olunan ŞƏRTLƏR  

Sabahın hava PROQNOZU - XƏBƏRDARLIQ   
11.12.2018, 13:23

Sabahın hava PROQNOZU - XƏBƏRDARLIQ  

Cəsarətsiz Makron və Türkiyə təcrübəsi
11.12.2018, 13:17

Cəsarətsiz Makron və Türkiyə təcrübəsi

Sərnişinlər qapıları tutdu, metroda sıxlıq yaşandı
11.12.2018, 13:14

Sərnişinlər qapıları tutdu, metroda sıxlıq yaşandı

Korrupsiya İdarəsi Bakıda tikinti aparan vəzifəli şəxslərə cinayət işi açdı  
11.12.2018, 13:10

Korrupsiya İdarəsi Bakıda tikinti aparan vəzifəli şəxslərə cinayət işi açdı  

Yol polisindən Beynəlxalq Sürücülük Vəsiqəsi ilə bağlı TÖVSİYƏLƏR
11.12.2018, 12:59

Yol polisindən Beynəlxalq Sürücülük Vəsiqəsi ilə bağlı TÖVSİYƏLƏR

İlham Əliyev: “İran-Azərbaycan sərhədi dostluq sərhədidir” - YENİLƏNİB
11.12.2018, 12:53

İlham Əliyev: “İran-Azərbaycan sərhədi dostluq sərhədidir” - YENİLƏNİB

Vanqanın 2019-cu il PROQNOZLARI - Putinə sui-qəsd, Trampın xəstələnməsi, dəhşətli sunami...
11.12.2018, 12:50

Vanqanın 2019-cu il PROQNOZLARI - Putinə sui-qəsd, Trampın xəstələnməsi, dəhşətli sunami...

Paşinyanın yeni kadr təyinatları mətbuata SIZDI
11.12.2018, 12:41

Paşinyanın yeni kadr təyinatları mətbuata SIZDI

Yetkinlik yaşına çatmayanlara siqaret satanlar cərimələnib
11.12.2018, 12:31

Yetkinlik yaşına çatmayanlara siqaret satanlar cərimələnib

Goradil və Fatmayidə işıq olmayacaq
11.12.2018, 12:30

Goradil və Fatmayidə işıq olmayacaq

Orta aylıq əməkhaqqı 540 manata çatıb   
11.12.2018, 12:18

Orta aylıq əməkhaqqı 540 manata çatıb  

ARXİV