20 mart 2019, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Ziya Bünyadov Şeyxülislamın yazdığı kitaba hansı rəyi verib?  
Ziya Bünyadov Şeyxülislamın yazdığı kitaba hansı rəyi verib?  
30.12.2018, 15:57

Tarix elmləri doktoru olan Allahşükür Paşazadənin sovet ideoloji prinsiplərinə meydan oxuyan əsəri

 

Azərbaycanda din xadimlərinin sovet dövründə elm sahəsində fəaliyyəti ilə bağlı faktlar çox nadirdir. Halbuki, islam dini və dünyəvi elmlər arasında  münasibətləri əlaqələndirən əsərlər ictimai fikir tariximiz üçün çox vacib əhəmiyyət kəsib edir.


Bu baxımdan Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsini sədri, Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin elmi fəaliyyəti diqqət çəkir.

A.Paşazadə tarix elmləri doktoru, professordur. Onun Azərbaycan islamşünaslığına qiymətli töhfəsi olan “Qafqazda islam: tarix və müasirlik” (1991),  “islamda ümmət və şüübilik” (1992), “Qurani Kərimin təfsiri və tərcüməsi tarixi” (1998), “İslam na Kafkaze” kitabları mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.


Bu baxımdan Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin hələ SSRİ dönəmində yazdığı, elmi redaktoru akademik Ziya Bünyadovun olduğu   “Qafqazda İslam” əsəri Azərbaycan elmi tarixində öz layiqli yerini tutur. Sanballı elmi fikirlərlə ehtiva olunmuş bu kitab şərqşünas - tarixçilərin, dinşünasların elmi mənbə kimi istinad etdikləri dəyərli əsərdir. Bu əsər onun elmi fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. 1991-ci ildə nəşr olunmuş kitab fundamental nəşrlərdən sayılır. Burada elmi mübahisə mövqeyindən maraqlı nəzəri mülahizələr təqdim olunur.


“Qafqazada islam” əsəri Qafqazda islam dininin tarixinə və bu gününə həsr olunub.  Bu elmi araşdırmada islamın Qafqazda yayılma tarixi,  onun bu arealda yaşayan  xalqlara təsiri araşdırılıb. Əsərdə islamın bölgədə yayılmağa başladığı vaxtdan bu günə kimi keçdiyi yol təhlil olunur, regionda islamdan əvvəlki dini etiqadlar barədə danışlır və ərəblərin Azərbaycana yürüşləri zamanı islam təliminin yerli əhali tərəfindən necə qəbul olunması barədə mənbələr əsasında geniş və detallı məlumat verilir. Eyni zamanda Şeyxülislamın müasir dünyada baş verən mürəkkəb və ziddiyyətli hadisələrə münasibəti açıqlanır. Bu günkü dünyada baş verən qlobal böhranlarda, insan cəmiyyətində nəzərə çarpan ixtilaflarda dinin missiyası nədir? Özünün bəşəri mesajlarını çatdırmaqda yetərli gücə malikdirmi? Din qlobal böhranların həllində hansı vacib köməyini göstərə bilər? 

Araşdırmada Qarabağ münaqişəsinə də toxunulub.  QMİ sədri o zaman yenicə baş qaldırmış  bu münaqişənin heç bir dini kökü olmadığını qeyd edərək problemi “dini qarşıdurma” kimi təqdim edənlərin məkrli niyyətlərini ortaya qoyub.

Kitab həmin dövrə qədər Azərbaycanda islam və onun tarixinə dair sovet ideoloji platformasından kənar yazılan ilk araşdırmadır. O zaman qədər SSRİ-də islam dini, onun müasir vəziyyəti ilə bağlı əsərlər əsasən rus dilində və birtərəfli sovet şatmpları ilə yazılırdı.           



Prezidentin dini məsələlər üzrə sabiq müşaviri, Dini Məsələlər üzrə Dövlət Komitəsinin keçmiş sədri Hidayət Orucov əsəri təhlil edərək yazır ki, tədqiqatçı-alim Paşazadə “mədəniyyət və din” münasibətlərində bəzi tədqiqatçılar kimi  milli –mənəvi dəyərləri dindən ayrı təsəvvür etmir, bu məsələləri kompleks halda görür: “Elmdə obeyktivliyə sadiq qalan Şeyxülislam islamı ideya kimi xaraketrizə edir, ancaq siyasi olanı da xatırladır, “qılınc müsəlmanları” fikrini dəstəkləyənləri elmlə alt-üst edir. Bəzi Qərb islamşünasları ilə elmi –nəzəri mübahisəyə girişərək onların “darül- islam” və “darül-hərb”  təsnifatına qarşı özünün “darül-əhd” – sülh dünyası qənaətini əlavə edir.  “İşğalsızlıq” ideyası, yəni ancaq “əhd”lə bir-birinə bağlanan islam dövlətçilyi ənənəsinin də olduğunu xatırladır”.


Şeyx bununla SSRİ zamanında dini sinfi mövqeydən tənqid edənləri tənqid edən ilk müəliflərdəndir. Həmin tənqidçilərin yazılarındakı dinin sinfi mövqedən tənqidi metodologiyası Şeyxülislamın elmi qənaətləri ilə köklü şəkildə əsassızlaşdırılıb. Elmi əsərində A. Paşazadə  qəbilə, icma təəssübkeşiyinə deyil, dini ortaqlıq ideyasına əsaslanmağı üstün tutur. “ümmət” anlayışnı sosial istiqmətdə qəbul etməyi məsləhət görür. 


“Qafqazda islam” kitabında  elmlə dinin vəhdəti məsələsinə xüsusi ilə toxunulur. A.Paşazadə yazır ki, sovet zamanında xalqımızın ictimai fikir və fəlsəfəsi, tarix və mədəniyyətinin öyrənilməsi sahəsində aparılan tədqiqatlarda İslam çox vaxt nahaqdan, əsası olmadan geriçillik meyli ilə əlaqələndirilir, onun ümummədəni və əxlaqi dəyərləri heçə endirilirdi: “Yaradıcı fikir dühalarının əzəməti, nəhəngliyi, görkəmliliyi əksər hallarda İslama qarşı çıxıb-çıxmamaları ilə ölçülürdü. Unudulurdu ki, əsrlər boyu xalqın ictimai fikrini, mədəni ənənələrini, yüksəlişini, birliyini din müəyyən edib, elmin, maarifin, təhsilin ziyası dini mədrəsələrdən işıq saçıb. Dində baş verən donuqluğa, durğunluğa qarşı mübarizə heç də dinə qarşı mübarizə demək deyil. Mədəniyyət tarixində dinin yerini danmaq isə tarixin özünü danmaq deməkdir”.


“Qafqazda İslam” kitabının “İslam və elm” adlanan bölməsində Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə islam və elmin bir-birini inkar etmədiyini müxtəlif faktlarla və müqəddəs kitabdakı ayələrlə göstərir.Şeyxülislam yazır ki, müasir cəmiyyətin inkişaf meylləri elm ilə dinin “qətiyyən uyuşmazlığı” barədə geniş rəvac tapmış yanlış fikrin əsassızlığını subut edir: “Din ilə elm arasında əzəli və əsla aradan qaldırılması mümkün olmayan ziddiyətlərin mövcudluğu barədə fikirlərlə razılaşmaq olmaz. İnsanı Allaha itaət etməyə çağıran islam eyni zamanda ona düşünməyi, dərk etməyi vacib buyurub. Odur ki, islamda iman kor-koranə itaət deyil, dərindən dərk edilmiş biliyə əsaslanır.  “Düşünmək” feli Quranda 50 dəfə işlənib. İslam ilə elmin üzvi əlaqəsi əzəli olaraq müsəlman təliminin ağla əsaslanmasından irəli gəlir. Quranda düşüncə yolu ilə bilik kəsb etməyin bütün usullarına işarə vardir. Tam qətiyyətlə demək olar ki, biliklə inam arasında fərq məsələsi nəzəri məsələ kimi islamda heç vaxt qoyulmayıb”-deyə A.Paşazadə kitabında yazır.  


QMİ sədri vurğulayır ki, şeylərin mahiyyətinə nufuz etməyə can atan fikrin yolunu kəsmək mümkün olmadığı kimi elmin də idrak cəhdini məhdudlaşırmaq mümkün deyil: “İslamda inam sağlam düşüncəyə əsaslanır. Müsəlmanların şüurunda elm və din mənşəcə Allaha gedib çıxan iki təməl olduğundan insanın da Allahın yerdə xəlifəsi kimi elmi inkişaf etdirməyə haqqı vardır və bu onun borcudur”.


Kitabda islamda insan azadlığı məsələsi də müfəssəl şəkildə izah olunur. Qeyd olunur ki, insan azadlığı mövzusu öz müstəsna əhəmiyyətinə görə, islam fikir tarixində  hər hansı başqa bir mövzuya nisbətən daha kəskin şəkildə qoyulub. A. Paşazadə yazır ki, Quranda insana heç nə və heç kəs tərəfindən məhdudlaşdırılmayan iradə azadlığı, arzu və niyyətini sərbəst izhar etmək bacarığı bəxş edilməsinə dair aydın işarələr vardır: “İnsanın azadlıq istəyinə, azadlığa can atmasına güclü təkan verən bir amil kimi inamın əhəmiyyəti şəksiz və aydındır. İctimai sahədə islam belə bir mövqedən çıxış edir ki, azadlıq və demokratiya cəmiyyətin inkişafının əsas meyarlardır”.


A.Paşazadə öz əsərində ictimai ədaləti cəmiyyətin insanpərvərlik meyarı kimi qeyd edib. Onun fikrincə, islam bərabərliyi ictimai ədalətin ən mühüm qayələrindən biri hesab edir: “İslamda ictimai ədalət və bərabərlik təsəvvürləri dindarların öz niyyət və əməllərinin dini göstərişləri əsasında mənalandırmaq qabiliyyəti ilə bağlıdır. İslam öz ardıcıllarına başa salır ki, insanlar arasında ədalətli münasibətlərin bərqərar edilməsi bəşər övladının yerdəki güzəranını cənnətə çevirə bilər”.

Qeyd olunur ki, ictimai ədalətin bərqərar edilməsi uğrunda mübarizə hər bir vicdanlı adamın borcudur. “İslam subut etdi ki, cəmiyyət üçün sülhün nə əxlaqi, nə məntiqi, nə də başqa baxımdan haqq qazandırıla biləcək heç bir əvəzi yoxdur”.

Tədqiqatçı-alim Paşazadə “mədəniyyət və din” münasibətlərində bəzi tədqiqatçılar kimi  milli –mənəvi dəyərləri dindən ayrı təsəvvür etmir, bu məsələləri kompleks halda görür.

Şeyxülislamın kitabında müasir islamşünaslıqda özünü göstərən “dinin saflığı”nı  yenidən bərpa etmək cəhdlərinin tənqidi də nəzərə çarpan xətdir.



Görkəmli alim, akademik Ziya Bünyadov yazır: ““Qafqazda İslam” əsərində hər şeydən əvvəl fəlsəfi ümumiləşdirmələr aparılmış, Şeyx sübut etmişdir ki, İslam Qafqazda və başqa regionlarda hərbi-iqtisadi işğal nəticəsində deyil, öz mədəni qüdrəti, mənəviyyat yaratma imkanları sayəsində yayılmışdır”.

Allahşükür Paşazadə 1991-ci ildə bu elmi əsərini Azərbaycanın görkəmli alimi, akademik Azad Mirzəcanzadənin rəhbərlik etdiyi Ali Attestasiya Komitəsində uğurla müdafiə edərək professor elmi dərəcini alıb.


Müşahidəçilərin fikrincə, “Qafqazda islam” dünya teologiyasına daxil olan qiymətli əsərlərdən hesab olunur.


1998-ci ildə Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə “Quranın təfsiri və tərcüməsi tarixi” adlı kitabı işıq üzü görüb. Quranşünaslıq A.Paşazadənin elmi fəaliyyətində xüsusi yer tutur. Təhlilçilərin fikrincə, o, bu sahədəki elmi-kütləvi işlərində təsbitləşmiş müasir metodoloji prinsiplərə üstünlük verməklə yanaşı, bütövlükdə islamşünaslığın 1400 illik ənənəsinə sadiq qalıb. “Quranın təfsiri və tərcüməsi tarixi” geniş mənbəşünaslıq üzərində hazırlanıb. QMİ sədri bir çox orta əsr müsəlman alimlərinin, o cümlədən Cəlaləddin Siyutinin, İlməddin Sə­xavinin, Mühasibinin, Mücahidin, Nəvəvinin, Şeyx Səduqun, Şeyx Müfidin, Səlahəddin Səfədinin, Rağib əl-İsfəhaninin, İbn Xaləveyhin, İbn əl-Cəzərinin, Küleyninin və başqalarının, habelə Təbəri, İbn Quteybə, İbn Kəsir, Qurtubi, Beyzavi, Təbərsi, Tusi kimi mötəbər müfəssirlərin əsərlərini, Quranın tədqiqi sahəsində Qərb məktəbi nümayəndələrinin – A.Rippinin, R.Blaşerin, A.Arberrinin, F.Hittinin, Yusif Əlinin, Muhəmməd Əlinin kitablarını da tədqiqata cəlb edib.

Şeyxülislamın qeyd olunan əsərləri müstəqillik illərində Azərbaycanda islamşünaslığın inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən əsərlərdir. Onlar Azərbaycanda elmi islamşünaslığın təməli üçün vacib əhəmiyyəti daşıyır.

Allahşükür Paşazadə Prezident Yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Ekspertlər Şurasının üzvü, BDU-nun professorudur. QMİ sədrinin elmi fəaliyyəti nəinki ölkəmiz daxilində, hətta onun hüdudlarından kənarda yerləşən xarici ölkələrdə, o cümlədən ərəb ölkələrində nüfuzlu elm mərkəzləri tərəfindən etiraf edilib. O, İordaniya Kral Akademiyasının müxbir üzvüdür.

Elmə yüksək dəyər verən Şeyxülislamın təklifi ilə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi nəzdində Elmi-Dini Şura da yaradılıb.

Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin elmi fəaliyyəti də dini və ictimai fəaliyyəti ilə vəhdət təşkil edir. Onun əsərləri islamşünaslığa dair tədqiqatlara böyük təsir göstərib. Bu əsərləri ilə Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə özünü təkcə din xadimi kimi deyil, həm də istedadlı tarixçi və filosof kimi tanıda bilib.

A.SƏFƏRLİ


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Milli komandamıza daha iki xorvat məşqçi götürüldü
20.03.2019, 19:45

Milli komandamıza daha iki xorvat məşqçi götürüldü

“Qlobal çağırışlar: ekstremizmə qarşı diasporun rolu” mövzusunda müzakirələr aparılıb
20.03.2019, 18:22

Qlobal çağırışlar: ekstremizmə qarşı diasporun rolu mövzusunda müzakirələr aparılıb

ABŞ Azərbaycanda məhkum olunmuş şəxslərin əfv olunmasını alqışlayıb
20.03.2019, 18:18

ABŞ Azərbaycanda məhkum olunmuş şəxslərin əfv olunmasını alqışlayıb

Türkiyədə zəlzələ oldu, məktəblər bağlandı
20.03.2019, 17:11

Türkiyədə zəlzələ oldu, məktəblər bağlandı

İlham Əliyev Qazaxıstanın yeni prezidentini təbrik etdi
20.03.2019, 16:19

İlham Əliyev Qazaxıstanın yeni prezidentini təbrik etdi

Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi hərbi hospitalda əsgərlərə baş çəkdi
20.03.2019, 16:12

Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi hərbi hospitalda əsgərlərə baş çəkdi

İlham Əliyev Nursultan Nazarbayevə zəng etdi
20.03.2019, 15:36

İlham Əliyev Nursultan Nazarbayevə zəng etdi

Azərbaycan Avropa ölkələrinə tekstil malları ixrac edəcək
20.03.2019, 15:10

Azərbaycan Avropa ölkələrinə tekstil malları ixrac edəcək

Astananın adı rəsmən dəyişdirildi, Nursultan oldu
20.03.2019, 14:43

Astananın adı rəsmən dəyişdirildi, Nursultan oldu

Fəhləlikdən prezidentliyə yüksələn Nursultan Nazarbayev FOTOLARDA
20.03.2019, 14:24

Fəhləlikdən prezidentliyə yüksələn Nursultan Nazarbayev FOTOLARDA

Tbilisidə taksi sürücüləri etiraz aksiyası keçiriblər
20.03.2019, 14:08

Tbilisidə taksi sürücüləri etiraz aksiyası keçiriblər

Xızıda qida üçün yararlığı şübhə doğuran çoxlu sayda toyuq aşkar edilib
20.03.2019, 14:04

Xızıda qida üçün yararlığı şübhə doğuran çoxlu sayda toyuq aşkar edilib

Dünyanın ən bahalı şəhərləri - SİYAHI   
20.03.2019, 13:28

Dünyanın ən bahalı şəhərləri - SİYAHI  

Nazarbayevin qızı ölkəsində yüksək vəzifəyə seçildi  
20.03.2019, 13:14

Nazarbayevin qızı ölkəsində yüksək vəzifəyə seçildi  

Bakıda ana və qızını maşın vurdu - sürücü saxlanıldı   
20.03.2019, 12:25

Bakıda ana və qızını maşın vurdu - sürücü saxlanıldı  

Sabah hava yağışlı, küləkli olacaq - PROQNOZ   
20.03.2019, 12:22

Sabah hava yağışlı, küləkli olacaq - PROQNOZ  

Türkiyənin “Sultan Novruzu”
20.03.2019, 12:17

Türkiyənin Sultan Novruzu

Yerevan universitetlərində tələbələr Azərbaycan dilini öyrənir, Bakıda isə...
20.03.2019, 12:10

Yerevan universitetlərində tələbələr Azərbaycan dilini öyrənir, Bakıda isə...

Zakir Həsənov Pakistana rəsmi səfərə gedəcək
20.03.2019, 12:03

Zakir Həsənov Pakistana rəsmi səfərə gedəcək

Qazaxıstanın yeni prezidenti paytaxtın adını dərhal dəyişdirməyi təklif etdi
20.03.2019, 11:59

Qazaxıstanın yeni prezidenti paytaxtın adını dərhal dəyişdirməyi təklif etdi

ADU-da “Multikultural Novruz bayramı” 
20.03.2019, 11:57

ADU-da “Multikultural Novruz bayramı” 

Balıq, göl qurbağası və zəli ovu üçün kvotalar müəyyənləşib - SİYAHI
20.03.2019, 11:51

Balıq, göl qurbağası və zəli ovu üçün kvotalar müəyyənləşib - SİYAHI

Elmar Məmmədyarov Çilidə Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən danışdı
20.03.2019, 11:47

Elmar Məmmədyarov Çilidə Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən danışdı

Prezident göstəriş verdi - təhsil, səhiyyə, məhkəmə-hüquq sistemi üçün yeni islahatlar paketi hazırlanır
20.03.2019, 11:32

Prezident göstəriş verdi - təhsil, səhiyyə, məhkəmə-hüquq sistemi üçün yeni islahatlar paketi hazırlanır

İlham Əliyev: Azərbaycan infrastruktur baxımından çox sürətlə inkişaf edir
20.03.2019, 11:24

İlham Əliyev: Azərbaycan infrastruktur baxımından çox sürətlə inkişaf edir

Prezidentin oğlu dünyanın 17 şəhərinin merini Düşənbəyə çağırdı   
20.03.2019, 11:20

Prezidentin oğlu dünyanın 17 şəhərinin merini Düşənbəyə çağırdı  

Türkiyədə terrora hazırlaşan PKK üzvləri tutuldu
20.03.2019, 11:07

Türkiyədə terrora hazırlaşan PKK üzvləri tutuldu

Rusiyanın azərbaycanlı çempionu - FOTOLAR
20.03.2019, 10:56

Rusiyanın azərbaycanlı çempionu - FOTOLAR

“Azərbaycan xalqı islahatların nəticələrini görür və bundan sonra da görəcək”
20.03.2019, 10:53

“Azərbaycan xalqı islahatların nəticələrini görür və bundan sonra da görəcək”

Ötən il Azərbaycanda 1286 minik avtomobili istehsal edilib
20.03.2019, 10:51

Ötən il Azərbaycanda 1286 minik avtomobili istehsal edilib

Evində narkotik bitki yetişdirən şəxs saxlandı
20.03.2019, 10:47

Evində narkotik bitki yetişdirən şəxs saxlandı

Polis olmaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ
20.03.2019, 10:43

Polis olmaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ

Prezident: “Bu fərmanın dünyada bənzəri yoxdur”
20.03.2019, 10:18

Prezident: “Bu fərmanın dünyada bənzəri yoxdur”

Bu gün Azərbaycan millisi Avropa çempionatının elit-raundunda ilk oyununu keçirəcək
20.03.2019, 10:16

Bu gün Azərbaycan millisi Avropa çempionatının elit-raundunda ilk oyununu keçirəcək

Prezident Azərbaycan xalqını təbrik etdi - VİDEO
20.03.2019, 10:08

Prezident Azərbaycan xalqını təbrik etdi - VİDEO

Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam edir
20.03.2019, 09:49

Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam edir

Nəsimidə kafe yandı, 12 nəfər təxliyə olundu
20.03.2019, 09:20

Nəsimidə kafe yandı, 12 nəfər təxliyə olundu

Rezidentura təhsilində ixtisasların sayı artırılıb, bəzilərinin adı dəyişdirilib
20.03.2019, 09:09

Rezidentura təhsilində ixtisasların sayı artırılıb, bəzilərinin adı dəyişdirilib

Ölkəyə daxili orqanında narkotik keçirən Lənkəran sakini öldü
20.03.2019, 00:46

Ölkəyə daxili orqanında narkotik keçirən Lənkəran sakini öldü

20.03.2019, 00:25

"Azərpoçt" bayram günlərində də işləyəcək

Bu gün Azərbaycanda Novruz bayramı qeyd olunur
20.03.2019, 00:07

Bu gün Azərbaycanda Novruz bayramı qeyd olunur

Mehriban Əliyeva Azərbaycan xalqını təbrik  etdi: Sizin sevginiz ən böyük güc və ilham mənbəyimizdir
19.03.2019, 23:57

Mehriban Əliyeva Azərbaycan xalqını təbrik  etdi: Sizin sevginiz ən böyük güc və ilham mənbəyimizdir

Azərbaycan nefti bahalaşıb
19.03.2019, 23:42

Azərbaycan nefti bahalaşıb

Bakı sakini özünü 8-ci mərtəbədən atdı
19.03.2019, 23:29

Bakı sakini özünü 8-ci mərtəbədən atdı

Sərnişin təyyarəsində yanğın
19.03.2019, 23:12

Sərnişin təyyarəsində yanğın

Türkiyədə Koroğluya abidə ucaldıldı
19.03.2019, 22:55

Türkiyədə Koroğluya abidə ucaldıldı

Nursultan Nazarbayev istefasını Putinlə müzakirə etdi
19.03.2019, 22:36

Nursultan Nazarbayev istefasını Putinlə müzakirə etdi

Bayramlaşma...
19.03.2019, 22:35

Bayramlaşma...

Bərdədə idarəetmədən çıxan avtomobil su kanalına düşüb
19.03.2019, 22:24

Bərdədə idarəetmədən çıxan avtomobil su kanalına düşüb

Zurabişvili azərbaycanlıların kəndinə gəldi
19.03.2019, 22:07

Zurabişvili azərbaycanlıların kəndinə gəldi

ARXİV