Վերջին շաբաթներին Ռուսաստանում սեպտեմբերին կայանալիք Պետդումայի ընտրություններից հետո նոր մոբիլիզացիայի հայտարարման մասին լուրերը գրավել են Կրեմլի օրակարգը։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը սկզբում Բիշքեկում ՇՀԿ+ ձևաչափով հանդիպման ժամանակ, իսկ այնուհետև սեպտեմբերի 3-ին Վլադիվոստոկում հերքել է այդ պնդումները՝ դրանք անվանելով «տեղեկատվական հարձակում» և «ապատեղեկատվություն»։ Պուտինը հայտարարել է, որ ներկայումս բանակի անձնակազմի պահանջարկը բավարարվում է կամավոր պայմանագրային հիմունքներով զինվորական ծառայության անցնողների հաշվին, և նոր մոբիլիզացիայի կարիք չկա։
Այսպիսով, առնվազն Կրեմլի ներկայիս դիրքորոշման համաձայն, ռուսաստանցիներին սեպտեմբերյան ընտրություններից անմիջապես հետո զինվորական կոմիսարիատներ կանչող նոր մոբիլիզացիայի ալիք չի սպասվում։
Modern.az-ը հայտնում է, որ այստեղ կա մեկ այլ կետ, որը չպետք է անտեսվի ադրբեջանցիների համար։
2022 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Վլադիմիր Պուտինը թիվ 647 հրամանագրով մասնակի մոբիլիզացիա էր հայտարարել Ռուսաստանում։ Այդ փաստաթուղթը մինչ օրս չի չեղարկվել։ Հրամանագրի 4-րդ կետը նախատեսում է, որ մոբիլիզացիայի ժամանակաշրջանում զինծառայողների հետ կնքված պայմանագրերն ուժի մեջ են մնում մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը։ Հրամանագրում մոբիլիզացիայի ավարտի կոնկրետ ամսաթիվ նշված չէ։
Սա չի նշանակում, որ «2022 թվականի մոբիլիզացիան դեռևս հարյուր հազարավոր մարդկանց ավտոմատ կերպով ռազմաճակատ ուղարկել է»։ 2022 թվականի աշնանից հետո Ռուսաստանում նոր զանգվածային մոբիլիզացիա չի հայտարարվել, և բանակի համալրման հիմնական մեխանիզմը եղել է պայմանագրային զինվորական ծառայությունը և կամավորների ներգրավումը։
Սակայն իրավական տեսանկյունից 2022 թվականի հրամանագրի չեղարկումը կարևոր նրբերանգ է։ Այսինքն, Ռուսաստանում մոբիլիզացիոն ռեժիմի իրավական հիմքը լիովին չի անհետացել։
Ռուսաստանում ապրող ադրբեջանցիների համար հիմնական հարցն է՝ ով է ռիսկի տակ։
Այս հարցը հատկապես ադրբեջանական համայնքի համար գնահատելիս անհրաժեշտ է առանձնացնել երկու տարբեր խումբ։
Ռուսաստանում բնակվող Ռուսաստանի քաղաքացի հանդիսացող էթնիկ ադրբեջանցիները Ռուսաստանի օրենսդրության համաձայն մոբիլիզացիոն մեխանիզմի պոտենցիալ սուբյեկտներն են։ 2020 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ռուսաստանում 474 576 մարդ իրեն ադրբեջանցի է համարել։ Մյուս խումբը Ադրբեջանի Հանրապետության քաղաքացիներն են։ Ռուսաստանի ՆԳՆ տվյալներով, 2025 թվականին տարբեր կատեգորիաներով 224 397 Ադրբեջանի քաղաքացի գրանցված է եղել Ռուսաստանում միգրացիոն հաշվառման մեջ։ Այս թիվը Ռուսաստանում բնակվող բոլոր ադրբեջանցիների թիվը չէ, այլ հենց Ադրբեջանի քաղաքացիների գրանցման հետ կապված ցուցանիշ է։
Ադրբեջանի քաղաքացու Ռուսաստանում գտնվելը նրան ավտոմատ կերպով չի դարձնում Ռուսաստանի մոբիլիզացիայի սուբյեկտ։ Սակայն գոյություն ունի մեկ այլ վտանգ՝ օտարերկրյա քաղաքացիների ներգրավումը Ռուսաստանի բանակում պայմանագրային հիմունքներով ծառայության։ Հենց այս ուղին է առանձին ռիսկ ստեղծում Ադրբեջանի քաղաքացիների համար։
Պատերազմն արդեն դիպել է ադրբեջանցիների կյանքին
Ռուս-ուկրաինական պատերազմում ադրբեջանցիների մասնակցությունը նոր խնդիր չէ։ Տարբեր ժամանակներում տեղեկություններ են տարածվել ինչպես Ուկրաինայի, այնպես էլ Ռուսաստանի կողմից ադրբեջանցիների կռվելու մասին։
2022 թվականին, օրինակ, Ուկրաինայի ադրբեջանցիների Ռադայի ներկայացուցիչը հայտարարել էր, որ Ուկրաինայի Զինված ուժերի շարքերում կռվում է մոտ 500 էթնիկ ադրբեջանցի, և մինչ այդ նրանց մեջ զոհեր են եղել։ Ռուսաստանի բանակում նույնպես կան փաստացի ապացույցներ, որ հազարավոր ադրբեջանցիներ են ծառայում, և հարյուրավոր մեր հայրենակիցներ են զոհվել։
Ադրբեջանի Գլխավոր դատախազությունը նույնպես հայտարարել է, որ հետաքննվում են օտարերկրյա պետություններում, այդ թվում՝ Ուկրաինայում պատերազմին Ադրբեջանի քաղաքացիների մասնակցության փաստերը։ Գերատեսչության հայտարարություններում նշվել է, որ մարտերի ժամանակ Ադրբեջանի քաղաքացիների մեջ եղել են զոհեր, վիրավորներ և գերիներ։
Այս փաստն ինքնին մեկ բան է ցույց տալիս՝ պատերազմն արդեն Ռուսաստանում ապրող ադրբեջանցիների համար հեռավոր իրադարձություն չէ, որը դիտվում է միայն հեռուստացույցով։
Պուտինն ասում է՝ «մոբիլիզացիա չի լինի»։ Իսկ վաղը։
Այստեղ հիմնական խնդիրն այն է, որ Պուտինի երեկվա հայտարարությունը չպետք է ընդունել որպես անփոփոխ երաշխիք ապագայի համար։ Նախագահի այն հայտարարությունը, որ ներկայումս նոր մոբիլիզացիայի կարիք չկա, կոնկրետ քաղաքական դիրքորոշում է։ Կրեմլը հերքել է այս լուրերը ինչպես Բիշքեկում, այնպես էլ սեպտեմբերի 3-ին։
Բայց պատերազմը շարունակվում է։ Ռուսաստանի կենդանի ուժի կարիքը հիմնականում բավարարվում է կամավորների և պայմանագրային զինծառայողների հաշվին։ Նույնիսկ այս մոդելի շարունակման դեպքում Ռուսաստանում ապրող ադրբեջանցի տղամարդկանց համար ռիսկը լիովին չի զրոյացվում։ Հատկապես Ռուսաստանի քաղաքացիություն ունեցողների համար մոբիլիզացիոն մեխանիզմի իրավական հիմքը մնում է ուժի մեջ։ Ադրբեջանի քաղաքացիների համար հիմնական ռիսկը զինվորական պայմանագրի մեջ ներգրավվելն է օրինական կամ անօրինական ճանապարհներով և արդյունքում պատերազմ ուղարկվելը։
Այլ կերպ ասած, «սեպտեմբերին մոբիլիզացիա չի լինի» լուրը չի կարելի նույնացնել «Ռուսաստանում ադրբեջանցիների համար ռազմական վտանգ չկա» եզրակացության հետ։ Պուտինը կարող է մոբիլիզացիայի մասին տարածվող տեղեկությունները անվանել ապատեղեկատվություն։ Սակայն 2022 թվականին ստորագրված թիվ 647 հրամանագրի իրավական հետքը դեռևս մնում է, իսկ ռուս-ուկրաինական պատերազմը դեռ չի ավարտվել։
