Erivan'daki Göy Məscid'in tören salonuna Ermeni şair Yeğişe Çarents'in adı verildi. Ad levhasını İran'ın başkan yardımcısı Hamid Purməhəmmədi açtı. İran'ın Ermenistan'daki büyükelçiliği, aynı salonda şairin büstünün de yerleştirileceğini açıkladı. Büyükelçiliğin “Armenpress”e sunduğu bilgide, cami İran ve Ermenistan'ın tarihi-kültürel mirasının sembolü olarak gösterildi. Azerbaycanlıların bu anıtla ilgili tarihi ise sunumun dışında kaldı.
Asıl itirazı doğuran da budur. Azerbaycan halkının Erivan'daki dini-kültürel hafızasının önemli bir anıtı, iki ülkenin dostluk ilişkilerinin sergilendiği bir alana dönüşüyor, onu yaratan ve yaşatan tarihi ortam ise görünmez kılınıyor. İran yönetiminin katılımı bu ilişkiyi daha ağır siyasi ve manevi bir sorumluluğa dönüştürüyor.
Göy Məscid'in tarihi sonradan hazırlanmış diplomatik sunumlarla başlamaz. Tarihi kaynaklara göre anıt, 1760'lı yıllarda Erivan Hanı Hüseyinəli Han tarafından inşa ettirilmiştir. Kompleks, ibadet salonları, hücreler ve yardımcı yapılarla şehrin dini hayatının önemli merkezlerinden biri olmuştur.
Bu köken, Ermenistan tarafının kendi kaynağında da doğrulanmaktadır. Erivan'ın resmi turizm sitesi, caminin girişindeki kitabeye dayanarak, Hüseyinəli Han tarafından 1766 yılında inşa edildiğini belirtir. Anıtın “Göy məscid”, “Hüseynəli xan məscidi” ve “Göy cami” adları da aynı kaynakta gösterilmektedir.
Caminin yerel Azerbaycanlı cemaatiyle bağlantısı yabancı bilimsel araştırmalarda da yer almıştır. Antropolog Tsıpılma Dariyeva'nın “Central Asian Survey” dergisinde yayımlanan araştırmasında, Azerbaycanlı Şii Müslümanların Erivan'ın şehir hayatındaki önemli rolü vurgulanmaktadır. Yazar, gezgin Henri Lynch'in Göy Məscid'in çok sayıda “Tatar” eviyle çevrili olduğu tasvirini de sunar. Bu gerçekler, anıtı Azerbaycanlıların tarihi ortamından ayırmanın ne kadar eksik bir yaklaşım olduğunu göstermektedir.
İran'ın kendi çıkarları için caminin restorasyonuna fon ayırması bu tarihi değiştirmez. Restore eden taraf, anıtın geçmişini kendi siyasi ilişkilerine uygun şekilde yeniden tanımlama hakkı kazanmaz. Duvarların "korunması" ile onları yaşatan cemaatin hafızasının korunması birbirinden ayrılamaz.
Üstelik sorun sadece şimdiki törenle başlamadı. Dariyeva'nın araştırmasında, Göy Məscid'in resmi sunumlarda İran-Ermenistan dostluğuyla ilişkilendirildiği, sadece “Fars camisi” olarak tanıtıldığı ve bu yaklaşımın dışlayıcı bir karakter taşıdığı gösterilmektedir. Demek ki, Azerbaycan hafızasının arka plana atılması hakkındaki eleştirinin bilimsel kaynakta da temeli vardır.
Kendini İslam dayanışmasının savunucusu olarak tanıtan İran yönetimi burada ciddi bir çelişkiyle karşılaşıyor. Müslüman anıtının koruyucusu olmak, onun manevi sahiplerinin hafızasına saygı gerektirir. Azerbaycanlıların o camiyle ilgili tarihini sunumdan çıkarmak, dini dayanışma iddiasının içeriğini boşaltır. Bu, Müslümanların tarihi hafızasına saygısızlıktır ve Tahran böyle bir davranışa kültürel işbirliği adı vererek sorumluluktan kaçınamaz.
İran rejiminin bölgede istikrar hakkındaki beyanları da onun gerçek siyasetinden ayrı değerlendirilemez. Avrupa Birliği Konseyi, 14 Mayıs 2024'te yaptırım mekanizmasını genişletirken, İran'ın Orta Doğu ve Kızıldeniz bölgesindeki devlet dışı silahlı gruplara askeri desteğini temel nedenlerden biri olarak göstermiştir.
Silahlı gruplara destek, baskı imkanlarının genişletilmesi ve komşu toplumların hassasiyetlerine kayıtsız yaklaşım istikrarın güçlenmesine hizmet etmez. Bunlar gerilimin ve çatışmanın devam etmesine zemin hazırlar. Göy Məscid'de de siyasi çıkarların karşılıklı güvenden üstün tutulduğu görülmektedir. Tahran, etki alanlarını genişletirken, bunun başka bir halkın hafızasında yarattığı hoşnutsuzluğu dikkate almaz.
Böyle bir durumda Ermenistan'ın sorumluluğu da ortadan kalkmaz. Kendi topraklarında bulunan anıtı korumak, onun tarihi aidiyetini de dürüstçe sunma yükümlülüğü yaratır. Göy Məscid'i İran-Ermenistan mirası çerçevesinde göstermek, Azerbaycanlılara onların Erivan'daki geçmişinin kabul edilmediği mesajını verir. Bu mesaj halkların barışmasına olumsuz etki eder, karşılıklı güveni zayıflatır ve barışın toplumsal dayanaklarını sarsar.
Azerbaycan ve Ermenistan'ın 2025'te parafladığı barış anlaşmasının açıklanan metninde iyi komşuluk iradesi, insani ve kültürel işbirliği imkanları yer almaktadır. Bu yönelimin toplumlarda güven yaratması için tarihi mirasa yaklaşım da değişmelidir. Bir halkın hafızasını diğer iki devletin dostluk sunumundan çıkarmak bu amaca hizmet etmez.
Göy Məscid'in Azerbaycan halkının kültürel-tarihi mirasına bağlılığını tanımak bir toprak iddiası değildir. Bu, tarihi gerçeğe ve orada yaşamış insanların hafızasına saygı talebidir. İran ve Ermenistan bu bağlılığı resmi sunumlarda, bilgi levhalarında ve kompleksin tarihini açıklayan materyallerde göstermelidir.
Tahran'ın dini dayanışma hakkındaki sözlerinin değeri böyle anlarda ölçülür. Azerbaycan mirasının dışlandığı törene yüksek düzeyde katılmak dayanışma örneği sayılamaz. İran yönetimi, Göy Məscid'in korunmasına verdiği desteği, onun Azerbaycan hafızasının üzerini örten siyasi bir araca dönüştürmemelidir.
Erivan bu siyasetin onu nereye götürdüğünü yeniden düşünmelidir. Ermenistan'ın geleceği, uluslararası baskılarla karşılaşan İran rejiminin siyasi çıkarlarına uyum sağlamaktan mı, yoksa bölgenin temel güç merkezlerinden olan, Doğu ile Batı'yı birleştiren Azerbaycan'la sürekli barış ve işbirliği kurmaktan mı geçiyor? Göy Məscid'de Azerbaycan hafızasını dışlayan adımlar, iyi komşuluk beyanlarının inandırıcılığını zayıflatır. Ermenistan barışın faydalarından yararlanmak istiyorsa, komşusunun tarihi mirasına saygıyı da siyasi davranışının bir parçasına çevirmelidir.
