Ermenistan-Azerbaycan ilişkilerinde siyasi ve askeri meselelerin yanı sıra, son yıllarda dini ve kültürel miras konuları da özel bir ağırlık kazanmıştır. Bu bağlamda Ermenistan Apostolik Kilisesi lideri II. Karekin'in vandalizm, yıkıcılık ve yağmacılık faaliyetleri özel dikkat çekmektedir.
Modern.az hatırlatır ki, şu anda mesele sadece Ermenistan içinde Katolikos ile Nikol Paşinyan hükümeti arasındaki çatışma bağlamında tartışılmamaktadır. II. Karekin'in Karabağ ile ilgili önceki açıklamaları, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğü konusundaki tutumu ve Ermenistan Kilisesi'nin Karabağ meselesinde izlediği siyasi çizgi Azerbaycan için sorular doğurmaktadır.
Üstelik, Ermenistan'ın kendisinde II. Karekin hakkında zaten bir ceza davası bulunmaktadır. Ermenistan Başsavcılığı'nın onayladığı dava, mahkeme kararının uygulanmasını engelleme iddialarıyla ilgilidir ve davada Katolikos'un yanı sıra 6 din adamı da sanıklar arasındadır. Ağustos sonunda davanın hangi mahkemede görüleceği ile ilgili usul meselesi de gündeme gelmiştir.
Bu gerçek Ermenistan'ın içindeki süreçle ilgilidir ve Azerbaycan ile alakası olmayan ayrı bir hukuki süreçtir. Azerbaycan için önemli olan II. Karekin'in Azerbaycan'ın toprak bütünlüğüne karşı yönelen açıklamaları ve çağrıları, ayrıca Karabağ'da işgal döneminde maddi-kültürel mirasa karşı gösterdiği faaliyetle ilgilidir. II. Karekin sözde rejimin tarihin arşivine gönderilse de, hala sözde rejimin "bağımsızlık günü" ile ilgili başvurular yayınlamakta, ayrılıkçı yapının terminolojisini kullanmaktadır.
Azerbaycan açısından ise sorun tam da burada ortaya çıkıyor: Azerbaycan'ın toprak bütünlüğüne karşı olan ayrılıkçı gündemin dini lider tarafından siyasi retorikle desteklenmesi kabul edilemez olarak görülmektedir. Bu bağlamda II. Karekin'in Karabağ meselesindeki faaliyetine sadece dini faaliyet olarak yaklaşmak mümkün olmamakta ve onun aşırılıkçı açıklamaları Azerbaycan mevzuatına uygun şekilde cezai sorumluluk yaratmaktadır. Son günlerde konuya bir başka yön - Karabağ'daki dini-kültürel mirasın Ermenistan'a götürülmesi ile ilgili faaliyet dikkat merkezindedir.
Azerbaycan Devlet Kültürel Mirasın Korunması, Geliştirilmesi ve Restorasyonu Hizmeti Başkanı Sabina Hacıyeva'nın APA'ya yaptığı açıklamaya göre, Kelbecer'deki Hudaveng manastırından sökülerek Azerbaycan topraklarından çıkarıldığı belirtilen freskler ve haç taşları ile ilgili bilgiler zaten "Çalınan sanat eserleri" veri tabanına dahil edilmesi için Interpol'e sunulmuştur. Bilginin 2025 yılının Ekim ayında Interpol'e iletildiği belirtilmiştir.
İşgal döneminde Hudaveng'de yapılan "restorasyon" çalışmaları sırasında bir dizi element sökülmüş ve daha sonra Azerbaycan topraklarından çıkarılmıştır. Aynı süreç Ağdere ilçesinde bulunan Genceasar manastırında da yapılmıştır. Manastırın Alban epigrafik anıtları yok edilmiş veya sökülerek Ermenistan'a götürülmüş ve tahrif edilmiş Ermeni metinleri ile değiştirilmiştir. Diğer yandan Ermenistan'dan getirilen inşaat malzemeleri kullanılarak anıtın orijinal görünümüne zarar verilmiştir. Manastırdaki eski el yazmaları ve anıtlar çalınarak Erivan'a götürülmüştür.
Bu mesele artık sadece tarihi bir tartışma değildir. Çünkü söz konusu olan somut kültürel miras örneklerinin nerede olduğu ve hangi hukuki esasla başka bir ülkeye götürüldüğü meselesidir. Aslında Ermeni kilisesi ve şahsen II. Karekin bu süreçlerde aktif katılımcı olmuştur. Vatan Savaşı ve sonraki süreçler sırasında Karabağ'daki mirasın yağmalanması, hükümet yetkililerinin yanı sıra, bizzat onun doğrudan katılımı ve küratörlüğü ile yapılmıştır. Bu gerçeğin kendisi de II. Karekin'e karşı bir başka hukuki sorumluluk gerçeği yaratmaktadır.
Erivan'da el yazmalarının saklandığı Matenadaran Enstitüsü'nün başkanı Ara Hzmalyan da itiraf etmiştir ki, Genceasar'da saklanan örneklerin orijinal el yazmaları 2020 yılında bölgeden yasa dışı olarak çalınarak Erivan'a taşınmıştır. Aynı durumlar sadece dini anıtlarla ilgili değildir, Ermenilerin Şuşa'dan eski Azerbaycan halılarını ve antika eşyaları da yasa dışı olarak Ermenistan'a taşıdığına dair çok sayıda gerçek vardır.
Bu olay gösteriyor ki, Karabağ sadece fiziksel işgale, yıkımlara ve yağmaya maruz kalmamış, El yazmalarının, fresklerin, haç taşlarının, kilise eşyalarının ve diğer maddi-kültürel örneklerin yağmalanmasıyla hem de manevi, kültürel tecavüze de maruz kalmıştır. II. Karekin ve onun şahsında Ermeni kilisesi ise bu süreçlerde sonuncu rolü oynamamış, aktif katılımcı olmuşlardır. Bu nedenle Azerbaycan'ın işgalden kurtarılmış bölgelerinde dini objelerin kaderi ile ilgili araştırmalar yapıldıkça kilise yapılarının geçmiş faaliyetleri de dikkat merkezindedir.
II. Karekin'in Azerbaycan aleyhine ve Karabağ meselesinde toprak bütünlüğümüze yönelik ve silahlı çatışmaya çağrı yapan ifadeleri açık kaynaklarda belgelenmiştir. Bu nedenle Azerbaycan kolluk kuvvetlerinin onun faaliyetine hukuki bir değerlendirme yapması meselesinin gündeme gelmesi beklenmedik olmazdı.
