Bugün Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun 103. yıl dönümü.
Modern.az Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk on yıllarında Azerbaycan kökenli kişilerin devlet yönetiminde ve siyasi hayatta katılımını araştırdı.
29 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilan edilmesiyle yeni devletin siyasi ve idari kurumlarının oluşumu hızlandı. Bu süreçte Osmanlı döneminden gelen deneyime sahip aydınlar, Milli Mücadele'ye katılan siyasetçiler ve çeşitli alanlarda çalışan uzmanlar yer aldı. Bu kişiler arasında Azerbaycanlılar da vardı. Bu insanların arasında Karabağ'da ve Bakü'de doğan, sonradan Türkiye'nin siyasi hayatında önemli mevkilere yükselen insanlar var.
Ahmet Bey Ağaoğlu – Atatürk'ün güvendiği Azerbaycanlı aydın
Aralık 1869'da Şuşa'da doğan Ahmet Bey Ağaoğlu, Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi, basın ve bilim hayatında önemli görevler üstlenmiş Azerbaycanlı aydınlardan biriydi. Hukuk eğitimi almış, gazeteci ve siyasi şahsiyet olarak tanınan Ağaoğlu, Osmanlı döneminden başlayarak Türkiye'nin toplumsal-siyasi hayatında aktif rol oynadı.
Türkiye'ye göç ettikten sonra Osmanlı İmparatorluğu Maarif Nazırlığı'nda ilköğretim müfettişi olarak çalıştı, İstanbul'da çeşitli basın organlarının genel yayın yönetmeni oldu. 1915'te Afyonkarahisar'dan Osmanlı parlamentosuna milletvekili seçildi. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Malta'ya sürgün edilse de, serbest bırakıldıktan sonra Türkiye'ye dönerek Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğindeki milli mücadeleye katıldı.
1921'de Ankara hükümetinde Basın ve İstihbarat Genel Müdürlüğü'nün başına atanan Ahmet Bey Ağaoğlu, Türkiye'nin İstiklal Savaşı döneminde bilgi ve propaganda faaliyetlerinde yer aldı. 1923'te ülkenin önemli basın organlarından olan “Hakimiyet-i Milliye” gazetesine liderlik etti. 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Kars'tan milletvekili seçildi, sonraki parlamento döneminde de bu temsilciliğini sürdürdü.
1925'te Ankara Hukuk Mektebi'nde profesör olarak göreve başlayan A. Ağaoğlu, hukuk ve anayasa alanında ders verdi. Aynı yıl Anadolu Ajansı'nın ilk yönetim kurulu başkanı seçildi ve 1928'e kadar bu görevde kaldı. 1930'da Atatürk'ün girişimiyle kurulan muhalif Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın yönetim kadrosunda yer aldı. Parti faaliyetlerini durdurduktan sonra devlet görevlerinden uzaklaşarak gazetecilik ve bilimsel faaliyetlerini sürdürdü.
Ahmet Bey Ağaoğlu 19 Mayıs 1939'da İstanbul'da vefat etti. Faaliyetleri, Azerbaycan kökenli aydınların Türkiye'de sadece basın ve eğitim alanlarında değil, devlet yönetimi, parlamento ve siyasi örgütlenme düzeylerinde de önemli rol oynadığını göstermektedir.
Samet Bey Refibeyli – Atatürk'ün ordusunda general rütbesine yükselen Azerbaycanlı
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin çöküşünden sonra Türkiye'ye göç eden Azerbaycanlı subaylardan biri de Samet Bey Refibeyli'ydi. Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğinde yürütülen İstiklal Savaşı'na katıldı, daha sonra Türkiye ordusunda hizmetini sürdürerek tümgeneral rütbesine kadar yükseldi.
1892'de Gence'de doğan Samet Bey Refibeyli, Tiflis kadet kolordusunu bitirdikten sonra askerlik hizmetine başladı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde Milli Ordu'da görev yapan subay, Mayıs 1920'de Gence isyanında Bolşevik kuvvetlerine karşı savaştı. İsyanın bastırılmasından sonra Türkiye'ye geçerek askeri faaliyetlerini kardeş ülkede sürdürdü.
Türkiye ordusunda Abdülsamet Saygın adıyla tanınan Samet Bey, çeşitli askeri görevlerde bulundu. 1940'ta 3. Ordu'nun istihbarat şefi olarak atandı, 1942'de 45. süvari alayına komuta etti. 28 Ağustos 1948'de 2. süvari tugay komutanlığına terfi etti, aynı yıl 30 Ağustos'ta tümgeneral rütbesi aldı. Türkiye Silahlı Kuvvetleri Kara Kuvvetleri Denetleme grubunda da görev yaptı ve 1952'de emekli oldu.
Samet Bey Refibeyli, Türkiye'nin “Harp” ve “İstiklal” madalyalarıyla ödüllendirildi. 19 Ocak 1980'de İstanbul'da, 88 yaşında vefat etti.
Babasının yolunu devam ettiren Samet Ağaoğlu
Ahmet Bey Ağaoğlu'nun oğlu Samet Ağaoğlu, Türkiye'nin siyasi tarihinde yüksek devlet görevlerine yükselmiş Azerbaycan kökenli kişilerden biridir. 1909'da Bakü'de doğan Samet Ağaoğlu, Ankara Hukuk Mektebi'ni bitirdi, daha sonra ekonomi üzerine eğitimini sürdürdü. Türkiye'nin devlet kurumlarında çalıştıktan sonra Demokrat Parti'nin kurucuları ve önde gelen isimleri arasında yer aldı. 1950 seçimlerinde Manisa'dan milletvekili seçilen Samet Ağaoğlu, Adnan Menderes hükümetinde çeşitli görevler üstlendi. Devlet bakanı, çalışma bakanı, işletmeler bakanı ve sanayi bakanı olarak görev yaptı. 1950-1954 yılları arasında başbakan yardımcılığı görevini de yürüttü. Samet Ağaoğlu'nun siyasi kariyeri 1960 askeri darbesinden sonra sona erdi. Yassıada mahkemelerinde yargılanarak ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı, 1964'te affedildi. 1982'de İstanbul'da vefat etti.
Türkiye parlamentosunda temsil edilen Azerbaycanlı kadın: Tezer Taşkıran
Ahmet Bey Ağaoğlu'nun ailesinde siyasi ve toplumsal faaliyetleriyle öne çıkan başka bir kişi de kızı Tezer Taşkıran'dır. Azerbaycan kökenli pedagog, filozof ve siyasetçi Türkiye'de eğitim alanında çalıştı, okul yöneticiliği görevlerini yürüttü. Daha sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne milletvekili seçilerek yasama faaliyetlerinde yer aldı. Tezer Taşkıran 1943'te Kastamonu'dan, 1946'da ise Kars'tan milletvekili seçildi. 1950 seçimlerinden sonra da parlamentoda temsil edildi.
Faaliyetleri, Azerbaycan kökenli kişilerin Türkiye'de sadece siyasi ve idari liderlikte değil, eğitim sisteminde ve yasama organında da yer aldığını göstermektedir. Tezer Taşkıran'ın siyasi faaliyetleri ailesinin diğer üyelerinden farklıydı. O, Cumhuriyet Halk Partisi'nden milletvekili seçildi, kardeşi Samet Ağaoğlu ise Demokrat Parti'nin önde gelen isimlerinden biriydi.
Süreyya Ağaoğlu: devlet görevi değil, hukuk tarihinde ilk
Ahmet Bey Ağaoğlu'nun diğer kızı Süreyya Ağaoğlu, Türkiye'nin hukuk tarihinde özel bir yere sahiptir. Ülkenin ilk kadın avukatı olarak tanınır ve kadınların hukuk alanında katılımının genişlemesine katkıda bulunmuştur. Süreyya Ağaoğlu, devletin yürütme organında yüksek bir görev üstlenmese de, hukukçu ve toplumsal şahsiyet olarak Türkiye'nin toplumsal hayatında önemli bir rol oynamıştır.
