16 oktyabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Dində faiz məsələsi...
Dində faiz məsələsi...
24.11.2017, 12:52

Nəriman Qasımoğlu


İslamda faiz yasağı ən çox müzakirə olunan bir məsələdir və İslam alimlərinin konkret fikir birliyi olmadığı bu məsələ ətrafında müzakirələr davam edir. Söhbəti başqa dini mənbələrə deyil, məh Oxu məntiqinə yönəltdikdə daha çox aydınlıq hasil olur.

 

Bir ənənə olaraq faiz anlamında qavranılan və Oxu orijinalında işlənən söz "riba" sözüdür ki, bunun açıqlamasına yardım edən ilahi hikmətlər yeddiyə qədər ayədə ifadə olunur.

 

Ərəb dilində "riba" kəlməsi ürfi, yəni əhali arasında ənənəvi qaydada dövriyyədə olan mənasında götürüldükdə, bu - rüşvət və sələm anlamlarını da daşıyır. Sözün özü isə "artmaq", "artırmaq", "yetişdirmək", "bəsləmək", "böyütmək" fellərindən düzəlmədir. Bəzi şərhçilər bunu çox zaman kapitala edilən əlavə kimi qələmə verirlər. Din dilində bu, qarşılığı olmayan, yaxud ödənilməyən artım deməkdir. Nəzərə alınsa ki, Rəbbimizin Oxuda bizlərə anlatdığı ilahi tələb qazanılan bütün dəyərlərin qarşılığında müvafiq ölçüdə əmək sərfiyyatını, yəni zəhmət çəkilməsini nəzərdə tutur, onda həmin o "riba" sözü əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım kimi qavranılmalıdır. Bu sözün hər hansı bir dilə tək bir sözlə çevrilməsi mümkün deyil. Müasir ilahiyyatçıların  rəyinə görə, ən doğrusu budur ki, "riba" əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım olaraq başa düşülsün.

 

"Silər də yox eylər Tanrı riba artımını, artırar-artırar sədəqələri" (2, 276) - Ayədə diqqətimiz ona yönəldilir ki, maddi ehtiraslarını cilovlaya bilməyən insanın əldə etməyə çalışdığı hər cür zəhmətsiz gəlir Tanrı qatında tamamilə dəyərsizdir. Rəbbimizin zəndeyi-zəhləsi gedir belələrindən ki, həmin ayənin davamında deyir: "Tanrı sevməz heç bir nankor suçlunu".

 

Təbii ki, "riba"nı təkcə "faiz, sələm" kimi anlamaq doğru deyil və həmin sözü faiz mənasının çərçivəsində saxlamaq yanlış nəticələrin çıxarılmasına təkan verə bilər. Necə ki, bu günümüzdə, xüsusən də bəzi müsəlman ölkələrində bu baş verir. Mən ilk növbədə faizsiz bankları nəzərdə tuturam.

 

Əslində iqtisadçılar da bunu gözəl və elmi tərzdə əsaslandıra bilərlər ki, bankların faiz gəlirləri olmadan işləməsi mümkün məsələ deyil. Həmin qəbildən olan bankların çalışma sistemləri, qoyulan kapitala verdikləri gəlir payları və s. digər bankların uyğuladığı üsullardan heç də geri qalmır. Bunların faizsizlik iddiası hiyleyi-şəriyyə yoluyla gerçəkləşən bir iddiadır. Hiyleyi-şəriyyə, yəni şəriət qanunlarına riayət görüntüsü yaradıb da öz niyyətlərini həyata keçirmək deməkdir ki, bu da Oxu məntiqindən yanaşılırsa, günahlar sırasında sayıla bilər. Bunların elədikləri ondan ibarətdir ki, başqa bankların faiz adı altında verdikləri məbləği qazancdan pay adı altında verir və yaxud faiz adıyla aldıqları kredit gəlirlərini iş görülməsi qarşılığında alır, bunu beləcə tərtib edirlər. Yəni işin əsasında bir dəyişiklik yoxdur. Dəyişən sadəcə kəlmələrdir. Banklar faizsiz, sadəcə olaraq, işləyə bilməz. Ancaq bu da var ki, bəzi banklar göstərdikləri bank xidmətləri müqabilində əldə etdikləri faiz gəlirləri məsələsində ifrata varırlar ki, bu da dinimizin məntiqi baxımından yolverilməzdir. Məsələn, fərz edək, hansısa bank vətəndaşdan illik 10 faiz gəlirlə depozitə 100 000 manat qəbul edir və bir il ərzində 20 faiz həcmində inflyasiya baş verir. Bu halda 10 faiz həcmində itirən həmin o vətəndaş olur. Və ədalətə yaxın variant ondan ibarət olardı ki, bank öz müştəriləri ilə nəzərdə tutulandan xeyli artıq ölçüdə müəyyənləşən inflyasiya riskinə ortaq olsunlar. Belədə, məsələn, inflyasiya göstəricisinə görə, 10 faiz gəlir qazanan bank bu qazancını müştərisiylə  paylaşaraq 5 faizə endirsin və xidmətləri müqabilində bu qazancı ilə kifayətlənsin ki, vətəndaşa dəyən ziyan minimuma düşsün.

 

Bəs o hansı faizdən söhbət gedir ki, bunu yuxarıda dediyimiz riba anlayışına daxil etmək, əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım kimi qəbul edib günahlar siyahısına salmaq olar. İlahiyyatçıların bir çoxu mal mübadiləsi ilə bağlı sadə nümunələrə üstünlük verir. Məsələn, bir kimsə başqa birisinə, deyək, bir kilo un verirsə və o şərtlə verirsə ki, əvəzində ondan iki kilo un alacaq - bu olur həmin o riba yasağının günahına batmaq. Və yaxud da, deyək, 10 qram qızılı borc verən əvəzində borclu şəxsdən 20 qram qızıl tələbilə sövdələşirsə, bu da günah sayılır. Yəni söhbət bu halda dəyərini müəyyən zaman özündə saxlayan malların mübadiləsindən gedir ki, burada qısa zaman kəsiyində malın dəyərsizləşməsi baş vermir. Çünki bir qram qızıl, yaxud gümüş bir il əvvəl nə qədər iş görürsə, bu gün də həmin gücünü təxminən özündə saxlayır. Və bu qəbildən malı qısa müddətliyə faizlə borc vermədə riba var desək, güman edirəm Oxu məntiqi baxımından yanılmarıq. Bəzi ilahiyyatçılar qiymətli metalların dəyərsizləşməməsi barədə səhv qənaətlərinə əsasən belə fikir yürüdürlər ki, müddətindən asılı olmayaraq, borc verilən qızıl, gümüş qaytarılanda üzərində faiz əlavəsini tələb etmək olmaz. Ancaq iqtisadçılar da yaxşı bilir ki, qiymətli metalların da alıcılıq gücü müxtəlif zamanlarda fərqli ölçülərdə təzahür tapır. On illər əvvəlin qızılının alıcılıq gücü bu gününkindən təbii ki, fərqlənir.

 

Əgər bu mətləbi pul borc vermə müstəvisində nəzərdən keçirsək, məsələ daha da aydınlaşar. Oxu məntiqinə görə, borc verən şəxs o miqdarda faiz şərtilə borc verə bilər ki, bu faiz borc miqdarının borc verilən zamandakı alıcılıq gücünə aid dəyəri ilə qaytarılan andakı alıcılıq gücünə aid dəyəri arasındakı fərq ölçüsündə müəyyənləşsin. Borc qısa müddətliyədirsə, alıcılıq gücü üçün meyar olaraq pul miqdarının qiymətli metallara nisbətini əsas götürmək olar. Bu halda riba yasağından ümumiyyətlə söz gedə bilməz. Söhbət ondan gedir ki, dəyərini müəyyən müddət saxlayan qiymətli metallardan fərqli olaraq pul alıcılıq qüvvəsini daha sürətlə itirir ki, bu müəyyən faizlə borc verməni istisna edə bilməz. Əksini düşünmək o deməkdir ki, borc verən tərəf ziyana uğramalıdır ki, bu da ədalətin pozulması anlamındadır, yəni bu da başqa bir səpkidə günaha batmaqdır. Fərz edək ki, 100 min manat miqdarında borc verilən pul bazarda qiymətlərin artması səbəbilə bir ildən sonra 30 faiz dəyər itkisinə məruz qalır və həmin borcun alıcılıq gücü bərabər olur 70 min manata. Və borc 130 min deyil elə həmin 100 min manat miqdarında qaytarılarsa, borc verən ziyana düşmüş olur da öz haqqından kəsilmiş duruma düşür ki, bu da yolverilməzdir.

 

Riba yasağı ilə bağlı Oxu ayələri endiyində ərəblər arasında yüz faizi keçən borc vermə məsələləri geniş şəkildə uyğulanan bir iş idi və bunu da nəzərdə tutsaq müqəddəs Kitabımızın məqsədi daha yaxşı anlaşıla bilər. Rəbbimiz buyurur: "Ey inananlar, riba artımını yeməyəsiz qat-qat artıra-artıra..." (3, 130). Ayənin orijinalında keçən "ad'afən muda'afətən" ifadəsinin iki dəfə, üç dəfə, dörd dəfə artırmaq çalarları da var. Burada söhbət illik olaraq 100, 200, 300 faizlik həcmdə olan ribadan gedir. İlahi varlığa inanmayan kimsələr özlərinin zəhmətsiz gəlirlərinə bəraət qazandırmaq məqsədilə bunları ticarət əməliyyatı ilə bərabər tutaraq belə bir arqument gətirirlər ki, riba da elə ticarət kimi bir şeydir, qadağan oluna bilməz. Onların bu iddiasına cavab olaraq Rəbbimiz buyurur: "Ribanı yeyənlərin ayaqda durmaqları şeytanın toxunub səndirlətdiyi adamın ayaqda durması kimi. Belə ki, söyləmişlər: alış-veriş də elə riba bənzəri. Tanrı alış-verişi halal buyurmuş, ribanı haram buyurmuş.." (275).

 

Soruşula bilər ki, bəs müəyyən gəlir gətirən biznes əməliyyatı üçün verilən borca görə faiz dəmi haram sayılmalıdır? Təbii ki, bu haram sayıla bilməz və riba anlayışına o halda aid ola bilməz ki, borc verən şüurlu şəkildə biznes əməliyyatının ehtimal edilən uğursuzluğu ilə bağlı riski paylaşırsa. Paylaşmadığı təqdirdə isə bu öz əksini qarşılıqlı razılaşma əsasında müəyyənləşən sövdələşmə aktında tapmalıdır...

 

Müqəddəs Oxu informasiyasının ən böyük dəyəri ondadır ki, İlahi məntiq universal bir məntiqdir. Rəbbimiz buyurur: "Hər istəyən kimsə bu Oxudan öyüd alır" (80, 12). Yoxsullarla bağlı öyüd payı belə müəyyənləşməli ki, onlara verilən borc pul dəyər itkisinə uğrasa belə, bu itki məbləğini də  geri almaq doğru deyil. Rəbbimizin təlqinidir: "Borclu kəs dardadırsa, möhlət verin ta o vaxta qədər ki, vəziyyəti düzələ. Sizdən ötrü daha yaxşı borcu bir pay olaraq bağışlayasız..." (2, 280). Müqəddəs Kitabımız məişət və ya digər oxşar ehtiyacı üzündən borca düşən imkansız kimsələrə borc verib də onların hesabına varlanmağın sadəcə olaraq qarşısını alır və ayədən də göründüyü kimi, bu qəbildən olan insanlara hətta borcun bağışlanmasını da nəzərdə tutur, bunun daha yüksək dindarlıq keyfiyyətindən xəbər verdiyini nəzərimizə çatdırır.

 

Yenə də qulaq kəsilək Rəbbimizin sözlərinə: "Ey inananlar, Tanrıdan ehtiyat eyləyin, zəhmətsiz artımdan nə qalmışsa, qoyun qalsız, əgər ki, inanan kəslərsinizsə..." (2, 278).


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının əməkdaşları təltif edilib - ADLAR
16.10.2018, 18:56

Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının əməkdaşları təltif edilib - ADLAR

Dövlət başçısı onları mükafatlandırdı - SİYAHI
16.10.2018, 18:46

Dövlət başçısı onları mükafatlandırdı - SİYAHI

Xəzər Gəncəliyə “Əməkdar artist” fəxri adı verildi
16.10.2018, 18:35

Xəzər Gəncəliyə “Əməkdar artist” fəxri adı verildi

Prezident Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının əməkdaşlarını təltif etdi - SİYAHI 
16.10.2018, 18:31

Prezident Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının əməkdaşlarını təltif etdi - SİYAHI 

Azərbaycanın Poltava şəhərində fəxri konsulu təyin edildi
16.10.2018, 18:23

Azərbaycanın Poltava şəhərində fəxri konsulu təyin edildi

Azərbaycanın Mərakeşdəki səfiri dəyişdirildi - SƏRƏNCAM
16.10.2018, 18:21

Azərbaycanın Mərakeşdəki səfiri dəyişdirildi - SƏRƏNCAM

Azərbaycanın Avropa Şurası və NATO yanında yeni nümayəndələri təyin edildi - ADLAR   
16.10.2018, 18:16

Azərbaycanın Avropa Şurası və NATO yanında yeni nümayəndələri təyin edildi - ADLAR  

Heydər Əliyev Fondu Sankt-Peterburqdakı Nizami bağında bərpa işləri aparıb - FOTO
16.10.2018, 18:07

Heydər Əliyev Fondu Sankt-Peterburqdakı Nizami bağında bərpa işləri aparıb - FOTO

Prezident büdcədən 15,1 milyon manat ayırdı
16.10.2018, 17:50

Prezident büdcədən 15,1 milyon manat ayırdı

QHT Şurasının 10 illiyi ilə bağlı ictimai müzakirə keçirilib - FOTO
16.10.2018, 17:40

QHT Şurasının 10 illiyi ilə bağlı ictimai müzakirə keçirilib - FOTO

Deputat Adil Əliyev Avropada mükafatlandırıldı   
16.10.2018, 17:34

Deputat Adil Əliyev Avropada mükafatlandırıldı  

Komitə sədrləri Çinə gedirlər
16.10.2018, 17:29

Komitə sədrləri Çinə gedirlər

Bakcell 400-ə yaxın yeni 4G (LTE) baza stansiyası istifadəyə verəcək
16.10.2018, 17:27

Bakcell 400-ə yaxın yeni 4G (LTE) baza stansiyası istifadəyə verəcək

Etimad Əsədov dəfn olundu - FOTOLAR
16.10.2018, 17:20

Etimad Əsədov dəfn olundu - FOTOLAR

ABŞ-ın Yerevandakı səfiri Azərbaycan ərazilərinin işğal oluduğunu ETİRAF ETDİ
16.10.2018, 17:10

ABŞ-ın Yerevandakı səfiri Azərbaycan ərazilərinin işğal oluduğunu ETİRAF ETDİ

Bu günədək 126 min tondan çox pambıq yığılıb
16.10.2018, 17:03

Bu günədək 126 min tondan çox pambıq yığılıb

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
16.10.2018, 17:01

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Bağça müdirinə cinayət işi açıldı - Müavini həbs olundu
16.10.2018, 16:49

Bağça müdirinə cinayət işi açıldı - Müavini həbs olundu

Eldar Əzizovdan Bakı Meriyasının Mətbuat xidmətinə yeni TƏYİNAT    
16.10.2018, 16:43

Eldar Əzizovdan Bakı Meriyasının Mətbuat xidmətinə yeni TƏYİNAT  

169 əcnəbi saxlanıldı 
16.10.2018, 16:40

169 əcnəbi saxlanıldı 

ADU-da konsert keçirilib - FOTO
16.10.2018, 16:34

ADU-da konsert keçirilib - FOTO

Məcburi köçkünlərin növbəti qəbulu keçirilib
16.10.2018, 16:27

Məcburi köçkünlərin növbəti qəbulu keçirilib

“Formula-1”in biletləri satışa çıxarıldı
16.10.2018, 15:55

“Formula-1”in biletləri satışa çıxarıldı

Abel Məhərrəmov “50+50” qrant proqramının qalibləri ilə görüşdü
16.10.2018, 15:49

Abel Məhərrəmov “50+50” qrant proqramının qalibləri ilə görüşdü

Türkiyə telekanalında İlham Əliyevin prezidentliyinin 15 illiyi ilə bağlı süjet - VİDEO
16.10.2018, 15:25

Türkiyə telekanalında İlham Əliyevin prezidentliyinin 15 illiyi ilə bağlı süjet - VİDEO

Dünya pravoslavları parçalandı - Kreml Ukraynadakı sonuncu dayaq nöqtəsini itirdi
16.10.2018, 15:24

Dünya pravoslavları parçalandı - Kreml Ukraynadakı sonuncu dayaq nöqtəsini itirdi

Aleksandr Ramaşkanı məğlub edən Rail Rəcəbov kimir?
16.10.2018, 15:23

Aleksandr Ramaşkanı məğlub edən Rail Rəcəbov kimir?

Sürüşmə sahəsindəki evlərdə yeni çatlar yarandı
16.10.2018, 15:16

Sürüşmə sahəsindəki evlərdə yeni çatlar yarandı

Füzulidə top mərmisi tapılıb
16.10.2018, 15:15

Füzulidə top mərmisi tapılıb

Ərdoğan rahib Bronson və jurnalist Kaşıkçı haqda DANIŞDI
16.10.2018, 15:02

Ərdoğan rahib Bronson və jurnalist Kaşıkçı haqda DANIŞDI

Daşqın Gülməmmədov: “Salome Zurabişvilini Gürcüstan prezidenti seçəcəyik”
16.10.2018, 15:01

Daşqın Gülməmmədov: “Salome Zurabişvilini Gürcüstan prezidenti seçəcəyik”

Sədr yumurta qıtlığından DANIŞDI: “Toyuğa deyə bilmərik ki, günə 3 dənə yumurtla”
16.10.2018, 14:47

Sədr yumurta qıtlığından DANIŞDI: “Toyuğa deyə bilmərik ki, günə 3 dənə yumurtla”

Filosof Niyazi Mehdi: “Ateistlər də, xristianlar da gic-gic danışırlar” - MÜSAHİBƏ
16.10.2018, 14:44

Filosof Niyazi Mehdi: “Ateistlər də, xristianlar da gic-gic danışırlar” - MÜSAHİBƏ

İcazəsiz balıq ovlayan şəxs saxlanıldı
16.10.2018, 14:34

İcazəsiz balıq ovlayan şəxs saxlanıldı

Ermənistanda 3 yeni qubernator təyin olundu
16.10.2018, 14:26

Ermənistanda 3 yeni qubernator təyin olundu

Parlament uşaqlarla bağlı qanun layihəsini ikinci oxunuşda qəbul etdi
16.10.2018, 14:17

Parlament uşaqlarla bağlı qanun layihəsini ikinci oxunuşda qəbul etdi

Qərəzli mövqedən əl çəkin!
16.10.2018, 14:11

Qərəzli mövqedən əl çəkin!

“Yaxşı ki, Heydər Əliyevi hakimiyyətə gətirməyə nail olduq” – Südeyf İmamverdiyev
16.10.2018, 14:05

“Yaxşı ki, Heydər Əliyevi hakimiyyətə gətirməyə nail olduq” – Südeyf İmamverdiyev

Ermənistanda qalmaqallı səs yazısını aparanlar tutuldu
16.10.2018, 14:03

Ermənistanda qalmaqallı səs yazısını aparanlar tutuldu

Amaşovdan TƏKLİF: “Bu qanun layihəsinə dini xurafat anlayışı əlavə edilsin”
16.10.2018, 13:59

Amaşovdan TƏKLİF: “Bu qanun layihəsinə dini xurafat anlayışı əlavə edilsin”

Rusiyadan Azərbaycana balıq konservlərinin tədarükü dayandırıldı 
16.10.2018, 13:53

Rusiyadan Azərbaycana balıq konservlərinin tədarükü dayandırıldı 

“3-cü sinif dərsliyində erotika var” - Aqil Abbas
16.10.2018, 13:48

“3-cü sinif dərsliyində erotika var” - Aqil Abbas

Bakıda 16 dilənçi saxlanılıb
16.10.2018, 13:42

Bakıda 16 dilənçi saxlanılıb

Meriyadan AÇIQLAMA: “Sürüşmə zonasındakı evlər 90-cı illərdə tikilib”   
16.10.2018, 13:36

Meriyadan AÇIQLAMA: “Sürüşmə zonasındakı evlər 90-cı illərdə tikilib”  

Spiker deputatlara xəbərdarlıq etdi: “O kofe, çay yerini bağlamalı olacağıq”
16.10.2018, 13:32

Spiker deputatlara xəbərdarlıq etdi: “O kofe, çay yerini bağlamalı olacağıq”

MSK üzvlərinə diplomatik pasportlar verilə bilər
16.10.2018, 13:20

MSK üzvlərinə diplomatik pasportlar verilə bilər

Hakimə fiziki təsir göstərən məşqçiyə bir illik cəza verildi
16.10.2018, 13:13

Hakimə fiziki təsir göstərən məşqçiyə bir illik cəza verildi

“Deputatlar bu təklifə cavab tapa bilmədi” – Komitə sədri
16.10.2018, 13:06

“Deputatlar bu təklifə cavab tapa bilmədi” – Komitə sədri

Şəkidə 50 hektar sahəni yandıran şəxs saxlanılıb
16.10.2018, 13:02

Şəkidə 50 hektar sahəni yandıran şəxs saxlanılıb

Deputat şəhid ailələrinə görə “Azərsığorta”nı İTTİHAM ETDİ
16.10.2018, 12:56

Deputat şəhid ailələrinə görə “Azərsığorta”nı İTTİHAM ETDİ

ARXİV