19 iyul 2018, Cümə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Dində faiz məsələsi...
Dində faiz məsələsi...
24.11.2017, 12:52

Nəriman Qasımoğlu


İslamda faiz yasağı ən çox müzakirə olunan bir məsələdir və İslam alimlərinin konkret fikir birliyi olmadığı bu məsələ ətrafında müzakirələr davam edir. Söhbəti başqa dini mənbələrə deyil, məh Oxu məntiqinə yönəltdikdə daha çox aydınlıq hasil olur.

 

Bir ənənə olaraq faiz anlamında qavranılan və Oxu orijinalında işlənən söz "riba" sözüdür ki, bunun açıqlamasına yardım edən ilahi hikmətlər yeddiyə qədər ayədə ifadə olunur.

 

Ərəb dilində "riba" kəlməsi ürfi, yəni əhali arasında ənənəvi qaydada dövriyyədə olan mənasında götürüldükdə, bu - rüşvət və sələm anlamlarını da daşıyır. Sözün özü isə "artmaq", "artırmaq", "yetişdirmək", "bəsləmək", "böyütmək" fellərindən düzəlmədir. Bəzi şərhçilər bunu çox zaman kapitala edilən əlavə kimi qələmə verirlər. Din dilində bu, qarşılığı olmayan, yaxud ödənilməyən artım deməkdir. Nəzərə alınsa ki, Rəbbimizin Oxuda bizlərə anlatdığı ilahi tələb qazanılan bütün dəyərlərin qarşılığında müvafiq ölçüdə əmək sərfiyyatını, yəni zəhmət çəkilməsini nəzərdə tutur, onda həmin o "riba" sözü əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım kimi qavranılmalıdır. Bu sözün hər hansı bir dilə tək bir sözlə çevrilməsi mümkün deyil. Müasir ilahiyyatçıların  rəyinə görə, ən doğrusu budur ki, "riba" əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım olaraq başa düşülsün.

 

"Silər də yox eylər Tanrı riba artımını, artırar-artırar sədəqələri" (2, 276) - Ayədə diqqətimiz ona yönəldilir ki, maddi ehtiraslarını cilovlaya bilməyən insanın əldə etməyə çalışdığı hər cür zəhmətsiz gəlir Tanrı qatında tamamilə dəyərsizdir. Rəbbimizin zəndeyi-zəhləsi gedir belələrindən ki, həmin ayənin davamında deyir: "Tanrı sevməz heç bir nankor suçlunu".

 

Təbii ki, "riba"nı təkcə "faiz, sələm" kimi anlamaq doğru deyil və həmin sözü faiz mənasının çərçivəsində saxlamaq yanlış nəticələrin çıxarılmasına təkan verə bilər. Necə ki, bu günümüzdə, xüsusən də bəzi müsəlman ölkələrində bu baş verir. Mən ilk növbədə faizsiz bankları nəzərdə tuturam.

 

Əslində iqtisadçılar da bunu gözəl və elmi tərzdə əsaslandıra bilərlər ki, bankların faiz gəlirləri olmadan işləməsi mümkün məsələ deyil. Həmin qəbildən olan bankların çalışma sistemləri, qoyulan kapitala verdikləri gəlir payları və s. digər bankların uyğuladığı üsullardan heç də geri qalmır. Bunların faizsizlik iddiası hiyleyi-şəriyyə yoluyla gerçəkləşən bir iddiadır. Hiyleyi-şəriyyə, yəni şəriət qanunlarına riayət görüntüsü yaradıb da öz niyyətlərini həyata keçirmək deməkdir ki, bu da Oxu məntiqindən yanaşılırsa, günahlar sırasında sayıla bilər. Bunların elədikləri ondan ibarətdir ki, başqa bankların faiz adı altında verdikləri məbləği qazancdan pay adı altında verir və yaxud faiz adıyla aldıqları kredit gəlirlərini iş görülməsi qarşılığında alır, bunu beləcə tərtib edirlər. Yəni işin əsasında bir dəyişiklik yoxdur. Dəyişən sadəcə kəlmələrdir. Banklar faizsiz, sadəcə olaraq, işləyə bilməz. Ancaq bu da var ki, bəzi banklar göstərdikləri bank xidmətləri müqabilində əldə etdikləri faiz gəlirləri məsələsində ifrata varırlar ki, bu da dinimizin məntiqi baxımından yolverilməzdir. Məsələn, fərz edək, hansısa bank vətəndaşdan illik 10 faiz gəlirlə depozitə 100 000 manat qəbul edir və bir il ərzində 20 faiz həcmində inflyasiya baş verir. Bu halda 10 faiz həcmində itirən həmin o vətəndaş olur. Və ədalətə yaxın variant ondan ibarət olardı ki, bank öz müştəriləri ilə nəzərdə tutulandan xeyli artıq ölçüdə müəyyənləşən inflyasiya riskinə ortaq olsunlar. Belədə, məsələn, inflyasiya göstəricisinə görə, 10 faiz gəlir qazanan bank bu qazancını müştərisiylə  paylaşaraq 5 faizə endirsin və xidmətləri müqabilində bu qazancı ilə kifayətlənsin ki, vətəndaşa dəyən ziyan minimuma düşsün.

 

Bəs o hansı faizdən söhbət gedir ki, bunu yuxarıda dediyimiz riba anlayışına daxil etmək, əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım kimi qəbul edib günahlar siyahısına salmaq olar. İlahiyyatçıların bir çoxu mal mübadiləsi ilə bağlı sadə nümunələrə üstünlük verir. Məsələn, bir kimsə başqa birisinə, deyək, bir kilo un verirsə və o şərtlə verirsə ki, əvəzində ondan iki kilo un alacaq - bu olur həmin o riba yasağının günahına batmaq. Və yaxud da, deyək, 10 qram qızılı borc verən əvəzində borclu şəxsdən 20 qram qızıl tələbilə sövdələşirsə, bu da günah sayılır. Yəni söhbət bu halda dəyərini müəyyən zaman özündə saxlayan malların mübadiləsindən gedir ki, burada qısa zaman kəsiyində malın dəyərsizləşməsi baş vermir. Çünki bir qram qızıl, yaxud gümüş bir il əvvəl nə qədər iş görürsə, bu gün də həmin gücünü təxminən özündə saxlayır. Və bu qəbildən malı qısa müddətliyə faizlə borc vermədə riba var desək, güman edirəm Oxu məntiqi baxımından yanılmarıq. Bəzi ilahiyyatçılar qiymətli metalların dəyərsizləşməməsi barədə səhv qənaətlərinə əsasən belə fikir yürüdürlər ki, müddətindən asılı olmayaraq, borc verilən qızıl, gümüş qaytarılanda üzərində faiz əlavəsini tələb etmək olmaz. Ancaq iqtisadçılar da yaxşı bilir ki, qiymətli metalların da alıcılıq gücü müxtəlif zamanlarda fərqli ölçülərdə təzahür tapır. On illər əvvəlin qızılının alıcılıq gücü bu gününkindən təbii ki, fərqlənir.

 

Əgər bu mətləbi pul borc vermə müstəvisində nəzərdən keçirsək, məsələ daha da aydınlaşar. Oxu məntiqinə görə, borc verən şəxs o miqdarda faiz şərtilə borc verə bilər ki, bu faiz borc miqdarının borc verilən zamandakı alıcılıq gücünə aid dəyəri ilə qaytarılan andakı alıcılıq gücünə aid dəyəri arasındakı fərq ölçüsündə müəyyənləşsin. Borc qısa müddətliyədirsə, alıcılıq gücü üçün meyar olaraq pul miqdarının qiymətli metallara nisbətini əsas götürmək olar. Bu halda riba yasağından ümumiyyətlə söz gedə bilməz. Söhbət ondan gedir ki, dəyərini müəyyən müddət saxlayan qiymətli metallardan fərqli olaraq pul alıcılıq qüvvəsini daha sürətlə itirir ki, bu müəyyən faizlə borc verməni istisna edə bilməz. Əksini düşünmək o deməkdir ki, borc verən tərəf ziyana uğramalıdır ki, bu da ədalətin pozulması anlamındadır, yəni bu da başqa bir səpkidə günaha batmaqdır. Fərz edək ki, 100 min manat miqdarında borc verilən pul bazarda qiymətlərin artması səbəbilə bir ildən sonra 30 faiz dəyər itkisinə məruz qalır və həmin borcun alıcılıq gücü bərabər olur 70 min manata. Və borc 130 min deyil elə həmin 100 min manat miqdarında qaytarılarsa, borc verən ziyana düşmüş olur da öz haqqından kəsilmiş duruma düşür ki, bu da yolverilməzdir.

 

Riba yasağı ilə bağlı Oxu ayələri endiyində ərəblər arasında yüz faizi keçən borc vermə məsələləri geniş şəkildə uyğulanan bir iş idi və bunu da nəzərdə tutsaq müqəddəs Kitabımızın məqsədi daha yaxşı anlaşıla bilər. Rəbbimiz buyurur: "Ey inananlar, riba artımını yeməyəsiz qat-qat artıra-artıra..." (3, 130). Ayənin orijinalında keçən "ad'afən muda'afətən" ifadəsinin iki dəfə, üç dəfə, dörd dəfə artırmaq çalarları da var. Burada söhbət illik olaraq 100, 200, 300 faizlik həcmdə olan ribadan gedir. İlahi varlığa inanmayan kimsələr özlərinin zəhmətsiz gəlirlərinə bəraət qazandırmaq məqsədilə bunları ticarət əməliyyatı ilə bərabər tutaraq belə bir arqument gətirirlər ki, riba da elə ticarət kimi bir şeydir, qadağan oluna bilməz. Onların bu iddiasına cavab olaraq Rəbbimiz buyurur: "Ribanı yeyənlərin ayaqda durmaqları şeytanın toxunub səndirlətdiyi adamın ayaqda durması kimi. Belə ki, söyləmişlər: alış-veriş də elə riba bənzəri. Tanrı alış-verişi halal buyurmuş, ribanı haram buyurmuş.." (275).

 

Soruşula bilər ki, bəs müəyyən gəlir gətirən biznes əməliyyatı üçün verilən borca görə faiz dəmi haram sayılmalıdır? Təbii ki, bu haram sayıla bilməz və riba anlayışına o halda aid ola bilməz ki, borc verən şüurlu şəkildə biznes əməliyyatının ehtimal edilən uğursuzluğu ilə bağlı riski paylaşırsa. Paylaşmadığı təqdirdə isə bu öz əksini qarşılıqlı razılaşma əsasında müəyyənləşən sövdələşmə aktında tapmalıdır...

 

Müqəddəs Oxu informasiyasının ən böyük dəyəri ondadır ki, İlahi məntiq universal bir məntiqdir. Rəbbimiz buyurur: "Hər istəyən kimsə bu Oxudan öyüd alır" (80, 12). Yoxsullarla bağlı öyüd payı belə müəyyənləşməli ki, onlara verilən borc pul dəyər itkisinə uğrasa belə, bu itki məbləğini də  geri almaq doğru deyil. Rəbbimizin təlqinidir: "Borclu kəs dardadırsa, möhlət verin ta o vaxta qədər ki, vəziyyəti düzələ. Sizdən ötrü daha yaxşı borcu bir pay olaraq bağışlayasız..." (2, 280). Müqəddəs Kitabımız məişət və ya digər oxşar ehtiyacı üzündən borca düşən imkansız kimsələrə borc verib də onların hesabına varlanmağın sadəcə olaraq qarşısını alır və ayədən də göründüyü kimi, bu qəbildən olan insanlara hətta borcun bağışlanmasını da nəzərdə tutur, bunun daha yüksək dindarlıq keyfiyyətindən xəbər verdiyini nəzərimizə çatdırır.

 

Yenə də qulaq kəsilək Rəbbimizin sözlərinə: "Ey inananlar, Tanrıdan ehtiyat eyləyin, zəhmətsiz artımdan nə qalmışsa, qoyun qalsız, əgər ki, inanan kəslərsinizsə..." (2, 278).


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İsrail növbəti millətçi qanun qəbul etdi
19.07.2018, 09:59

İsrail növbəti millətçi qanun qəbul etdi

“Bizmkilər: - “Şərq”in GƏNCLƏRİ: “Rəhbərlik sağ olsun, bütün nazımıza dözür” - FOTOLAR
19.07.2018, 09:56

“Bizmkilər: - “Şərq”in GƏNCLƏRİ: “Rəhbərlik sağ olsun, bütün nazımıza dözür” - FOTOLAR

Tramp 3-cü Dünya Müharibəsinin bu ölkəyə görə başlanacağını dedi
19.07.2018, 09:51

Tramp 3-cü Dünya Müharibəsinin bu ölkəyə görə başlanacağını dedi

Abituriyentlərin bilməsi lazım olan 10 mühüm fakt
19.07.2018, 09:46

Abituriyentlərin bilməsi lazım olan 10 mühüm fakt

Ermənistan atəşkəsi 90 dəfə pozub
19.07.2018, 09:43

Ermənistan atəşkəsi 90 dəfə pozub

II və III qrupların abituriyentlərinə XƏBƏRDARLIQ   
19.07.2018, 09:22

II və III qrupların abituriyentlərinə XƏBƏRDARLIQ  

Türkiyədə fövqəladə vəziyyət rejimi ləğv edildi
19.07.2018, 09:17

Türkiyədə fövqəladə vəziyyət rejimi ləğv edildi

Bu gün AvroLiqada 43 oyun keçiriləcək - TƏQVİM   
19.07.2018, 08:58

Bu gün AvroLiqada 43 oyun keçiriləcək - TƏQVİM  

Çempionlar Liqasında 2-ci mərhələyə keçən bütün KLUBLAR   
19.07.2018, 08:53

Çempionlar Liqasında 2-ci mərhələyə keçən bütün KLUBLAR  

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
19.07.2018, 08:35

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

“Bizi bu qədər düşündürən rəqib olmamışdı” - Qurban Qurbanov
19.07.2018, 00:58

“Bizi bu qədər düşündürən rəqib olmamışdı” - Qurban Qurbanov

“İtaliya Azərbaycanın qətiyyətli və sadiq tərəfdaşı olmağa davam edəcək” - Sercio Mattarella
19.07.2018, 00:51

“İtaliya Azərbaycanın qətiyyətli və sadiq tərəfdaşı olmağa davam edəcək” - Sercio Mattarella

Fədayə Laçının səhhəti pisləşdi
19.07.2018, 00:37

Fədayə Laçının səhhəti pisləşdi

İlham Əliyev: “İtaliya Azərbaycanın ticarət tərəfdaşları arasında birinci yerdədir”
19.07.2018, 00:25

İlham Əliyev: “İtaliya Azərbaycanın ticarət tərəfdaşları arasında birinci yerdədir”

“Bizi çətin oyununun gözlədiyini bilirik” - Baş məşqçi
18.07.2018, 23:48

“Bizi çətin oyununun gözlədiyini bilirik” - Baş məşqçi

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
18.07.2018, 23:34

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Şimali Kipr sahillərində 19 miqrant batdı
18.07.2018, 23:27

Şimali Kipr sahillərində 19 miqrant batdı

Allahşükür Paşazadə İtaliya prezidenti ilə görüşüb
18.07.2018, 23:14

Allahşükür Paşazadə İtaliya prezidenti ilə görüşüb

“Qarabağ” II təsnifat mərhələsində  – Yenilənib
18.07.2018, 22:56

“Qarabağ” II təsnifat mərhələsində  – Yenilənib

Rusiya dünya çempionatından 11 milyard dollar qazandı
18.07.2018, 22:40

Rusiya dünya çempionatından 11 milyard dollar qazandı

Dənizdə 4 nəfər batmaqdan xilas edilib
18.07.2018, 22:27

Dənizdə 4 nəfər batmaqdan xilas edilib

Kılıçdaroğlunun köməkçisi istefaya getdi
18.07.2018, 22:12

Kılıçdaroğlunun köməkçisi istefaya getdi

İtaliyalı nazir “Dostluq” ordeni ilə təltif olunub
18.07.2018, 22:01

İtaliyalı nazir “Dostluq” ordeni ilə təltif olunub

İtaliya prezidenti “Heydər Əliyev”, qızı isə “Şöhrət” ordeni aldı
18.07.2018, 21:36

İtaliya prezidenti “Heydər Əliyev”, qızı isə “Şöhrət” ordeni aldı

Macarıstan BMT-nin miqrasiya razılaşmasından imtina etdi
18.07.2018, 21:19

Macarıstan BMT-nin miqrasiya razılaşmasından imtina etdi

Azərbaycan hərbçiləri NATO təlimlərinə qatılacaq
18.07.2018, 21:07

Azərbaycan hərbçiləri NATO təlimlərinə qatılacaq

20 ildə 796 923  partlamamış hərbi sursat zərərsizləşdirilib
18.07.2018, 20:50

20 ildə 796 923  partlamamış hərbi sursat zərərsizləşdirilib

İtaliya ilə enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə olunub
18.07.2018, 20:39

İtaliya ilə enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə olunub

Şəhərin 90 faizi azad edildi
18.07.2018, 20:29

Şəhərin 90 faizi azad edildi

UNEC-in gənc startapçıları yay düşərgəsində - FOTO
18.07.2018, 20:14

UNEC-in gənc startapçıları yay düşərgəsində - FOTO

“Torpaqlarımız işğaldan azad edildikdə ANAMA-nın üzərinə böyük iş düşəcək” – Fuad Ələsgərov
18.07.2018, 20:02

“Torpaqlarımız işğaldan azad edildikdə ANAMA-nın üzərinə böyük iş düşəcək” – Fuad Ələsgərov

Şimali Kipr sahillərində gəmi-bərə batdı-16 ölü, 30 itkin
18.07.2018, 19:58

Şimali Kipr sahillərində gəmi-bərə batdı-16 ölü, 30 itkin

Zakir Həsənov ATƏT sədrinin şəxsi nümayəndəsi ilə görüşdü
18.07.2018, 19:48

Zakir Həsənov ATƏT sədrinin şəxsi nümayəndəsi ilə görüşdü

Bu il Azərbaycanda 16 dini icma dövlət qeydiyyatına alınıb
18.07.2018, 19:38

Bu il Azərbaycanda 16 dini icma dövlət qeydiyyatına alınıb

“Barselona”nın futbolçusu məscid tikdirəcək
18.07.2018, 19:27

“Barselona”nın futbolçusu məscid tikdirəcək

ARXİV