17 dekabr 2017, Bazar
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Dində faiz məsələsi...
Dində faiz məsələsi...
24.11.2017, 12:52

Nəriman Qasımoğlu


İslamda faiz yasağı ən çox müzakirə olunan bir məsələdir və İslam alimlərinin konkret fikir birliyi olmadığı bu məsələ ətrafında müzakirələr davam edir. Söhbəti başqa dini mənbələrə deyil, məh Oxu məntiqinə yönəltdikdə daha çox aydınlıq hasil olur.

 

Bir ənənə olaraq faiz anlamında qavranılan və Oxu orijinalında işlənən söz "riba" sözüdür ki, bunun açıqlamasına yardım edən ilahi hikmətlər yeddiyə qədər ayədə ifadə olunur.

 

Ərəb dilində "riba" kəlməsi ürfi, yəni əhali arasında ənənəvi qaydada dövriyyədə olan mənasında götürüldükdə, bu - rüşvət və sələm anlamlarını da daşıyır. Sözün özü isə "artmaq", "artırmaq", "yetişdirmək", "bəsləmək", "böyütmək" fellərindən düzəlmədir. Bəzi şərhçilər bunu çox zaman kapitala edilən əlavə kimi qələmə verirlər. Din dilində bu, qarşılığı olmayan, yaxud ödənilməyən artım deməkdir. Nəzərə alınsa ki, Rəbbimizin Oxuda bizlərə anlatdığı ilahi tələb qazanılan bütün dəyərlərin qarşılığında müvafiq ölçüdə əmək sərfiyyatını, yəni zəhmət çəkilməsini nəzərdə tutur, onda həmin o "riba" sözü əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım kimi qavranılmalıdır. Bu sözün hər hansı bir dilə tək bir sözlə çevrilməsi mümkün deyil. Müasir ilahiyyatçıların  rəyinə görə, ən doğrusu budur ki, "riba" əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım olaraq başa düşülsün.

 

"Silər də yox eylər Tanrı riba artımını, artırar-artırar sədəqələri" (2, 276) - Ayədə diqqətimiz ona yönəldilir ki, maddi ehtiraslarını cilovlaya bilməyən insanın əldə etməyə çalışdığı hər cür zəhmətsiz gəlir Tanrı qatında tamamilə dəyərsizdir. Rəbbimizin zəndeyi-zəhləsi gedir belələrindən ki, həmin ayənin davamında deyir: "Tanrı sevməz heç bir nankor suçlunu".

 

Təbii ki, "riba"nı təkcə "faiz, sələm" kimi anlamaq doğru deyil və həmin sözü faiz mənasının çərçivəsində saxlamaq yanlış nəticələrin çıxarılmasına təkan verə bilər. Necə ki, bu günümüzdə, xüsusən də bəzi müsəlman ölkələrində bu baş verir. Mən ilk növbədə faizsiz bankları nəzərdə tuturam.

 

Əslində iqtisadçılar da bunu gözəl və elmi tərzdə əsaslandıra bilərlər ki, bankların faiz gəlirləri olmadan işləməsi mümkün məsələ deyil. Həmin qəbildən olan bankların çalışma sistemləri, qoyulan kapitala verdikləri gəlir payları və s. digər bankların uyğuladığı üsullardan heç də geri qalmır. Bunların faizsizlik iddiası hiyleyi-şəriyyə yoluyla gerçəkləşən bir iddiadır. Hiyleyi-şəriyyə, yəni şəriət qanunlarına riayət görüntüsü yaradıb da öz niyyətlərini həyata keçirmək deməkdir ki, bu da Oxu məntiqindən yanaşılırsa, günahlar sırasında sayıla bilər. Bunların elədikləri ondan ibarətdir ki, başqa bankların faiz adı altında verdikləri məbləği qazancdan pay adı altında verir və yaxud faiz adıyla aldıqları kredit gəlirlərini iş görülməsi qarşılığında alır, bunu beləcə tərtib edirlər. Yəni işin əsasında bir dəyişiklik yoxdur. Dəyişən sadəcə kəlmələrdir. Banklar faizsiz, sadəcə olaraq, işləyə bilməz. Ancaq bu da var ki, bəzi banklar göstərdikləri bank xidmətləri müqabilində əldə etdikləri faiz gəlirləri məsələsində ifrata varırlar ki, bu da dinimizin məntiqi baxımından yolverilməzdir. Məsələn, fərz edək, hansısa bank vətəndaşdan illik 10 faiz gəlirlə depozitə 100 000 manat qəbul edir və bir il ərzində 20 faiz həcmində inflyasiya baş verir. Bu halda 10 faiz həcmində itirən həmin o vətəndaş olur. Və ədalətə yaxın variant ondan ibarət olardı ki, bank öz müştəriləri ilə nəzərdə tutulandan xeyli artıq ölçüdə müəyyənləşən inflyasiya riskinə ortaq olsunlar. Belədə, məsələn, inflyasiya göstəricisinə görə, 10 faiz gəlir qazanan bank bu qazancını müştərisiylə  paylaşaraq 5 faizə endirsin və xidmətləri müqabilində bu qazancı ilə kifayətlənsin ki, vətəndaşa dəyən ziyan minimuma düşsün.

 

Bəs o hansı faizdən söhbət gedir ki, bunu yuxarıda dediyimiz riba anlayışına daxil etmək, əmək və zəhmət qarşılığı olmayan artım kimi qəbul edib günahlar siyahısına salmaq olar. İlahiyyatçıların bir çoxu mal mübadiləsi ilə bağlı sadə nümunələrə üstünlük verir. Məsələn, bir kimsə başqa birisinə, deyək, bir kilo un verirsə və o şərtlə verirsə ki, əvəzində ondan iki kilo un alacaq - bu olur həmin o riba yasağının günahına batmaq. Və yaxud da, deyək, 10 qram qızılı borc verən əvəzində borclu şəxsdən 20 qram qızıl tələbilə sövdələşirsə, bu da günah sayılır. Yəni söhbət bu halda dəyərini müəyyən zaman özündə saxlayan malların mübadiləsindən gedir ki, burada qısa zaman kəsiyində malın dəyərsizləşməsi baş vermir. Çünki bir qram qızıl, yaxud gümüş bir il əvvəl nə qədər iş görürsə, bu gün də həmin gücünü təxminən özündə saxlayır. Və bu qəbildən malı qısa müddətliyə faizlə borc vermədə riba var desək, güman edirəm Oxu məntiqi baxımından yanılmarıq. Bəzi ilahiyyatçılar qiymətli metalların dəyərsizləşməməsi barədə səhv qənaətlərinə əsasən belə fikir yürüdürlər ki, müddətindən asılı olmayaraq, borc verilən qızıl, gümüş qaytarılanda üzərində faiz əlavəsini tələb etmək olmaz. Ancaq iqtisadçılar da yaxşı bilir ki, qiymətli metalların da alıcılıq gücü müxtəlif zamanlarda fərqli ölçülərdə təzahür tapır. On illər əvvəlin qızılının alıcılıq gücü bu gününkindən təbii ki, fərqlənir.

 

Əgər bu mətləbi pul borc vermə müstəvisində nəzərdən keçirsək, məsələ daha da aydınlaşar. Oxu məntiqinə görə, borc verən şəxs o miqdarda faiz şərtilə borc verə bilər ki, bu faiz borc miqdarının borc verilən zamandakı alıcılıq gücünə aid dəyəri ilə qaytarılan andakı alıcılıq gücünə aid dəyəri arasındakı fərq ölçüsündə müəyyənləşsin. Borc qısa müddətliyədirsə, alıcılıq gücü üçün meyar olaraq pul miqdarının qiymətli metallara nisbətini əsas götürmək olar. Bu halda riba yasağından ümumiyyətlə söz gedə bilməz. Söhbət ondan gedir ki, dəyərini müəyyən müddət saxlayan qiymətli metallardan fərqli olaraq pul alıcılıq qüvvəsini daha sürətlə itirir ki, bu müəyyən faizlə borc verməni istisna edə bilməz. Əksini düşünmək o deməkdir ki, borc verən tərəf ziyana uğramalıdır ki, bu da ədalətin pozulması anlamındadır, yəni bu da başqa bir səpkidə günaha batmaqdır. Fərz edək ki, 100 min manat miqdarında borc verilən pul bazarda qiymətlərin artması səbəbilə bir ildən sonra 30 faiz dəyər itkisinə məruz qalır və həmin borcun alıcılıq gücü bərabər olur 70 min manata. Və borc 130 min deyil elə həmin 100 min manat miqdarında qaytarılarsa, borc verən ziyana düşmüş olur da öz haqqından kəsilmiş duruma düşür ki, bu da yolverilməzdir.

 

Riba yasağı ilə bağlı Oxu ayələri endiyində ərəblər arasında yüz faizi keçən borc vermə məsələləri geniş şəkildə uyğulanan bir iş idi və bunu da nəzərdə tutsaq müqəddəs Kitabımızın məqsədi daha yaxşı anlaşıla bilər. Rəbbimiz buyurur: "Ey inananlar, riba artımını yeməyəsiz qat-qat artıra-artıra..." (3, 130). Ayənin orijinalında keçən "ad'afən muda'afətən" ifadəsinin iki dəfə, üç dəfə, dörd dəfə artırmaq çalarları da var. Burada söhbət illik olaraq 100, 200, 300 faizlik həcmdə olan ribadan gedir. İlahi varlığa inanmayan kimsələr özlərinin zəhmətsiz gəlirlərinə bəraət qazandırmaq məqsədilə bunları ticarət əməliyyatı ilə bərabər tutaraq belə bir arqument gətirirlər ki, riba da elə ticarət kimi bir şeydir, qadağan oluna bilməz. Onların bu iddiasına cavab olaraq Rəbbimiz buyurur: "Ribanı yeyənlərin ayaqda durmaqları şeytanın toxunub səndirlətdiyi adamın ayaqda durması kimi. Belə ki, söyləmişlər: alış-veriş də elə riba bənzəri. Tanrı alış-verişi halal buyurmuş, ribanı haram buyurmuş.." (275).

 

Soruşula bilər ki, bəs müəyyən gəlir gətirən biznes əməliyyatı üçün verilən borca görə faiz dəmi haram sayılmalıdır? Təbii ki, bu haram sayıla bilməz və riba anlayışına o halda aid ola bilməz ki, borc verən şüurlu şəkildə biznes əməliyyatının ehtimal edilən uğursuzluğu ilə bağlı riski paylaşırsa. Paylaşmadığı təqdirdə isə bu öz əksini qarşılıqlı razılaşma əsasında müəyyənləşən sövdələşmə aktında tapmalıdır...

 

Müqəddəs Oxu informasiyasının ən böyük dəyəri ondadır ki, İlahi məntiq universal bir məntiqdir. Rəbbimiz buyurur: "Hər istəyən kimsə bu Oxudan öyüd alır" (80, 12). Yoxsullarla bağlı öyüd payı belə müəyyənləşməli ki, onlara verilən borc pul dəyər itkisinə uğrasa belə, bu itki məbləğini də  geri almaq doğru deyil. Rəbbimizin təlqinidir: "Borclu kəs dardadırsa, möhlət verin ta o vaxta qədər ki, vəziyyəti düzələ. Sizdən ötrü daha yaxşı borcu bir pay olaraq bağışlayasız..." (2, 280). Müqəddəs Kitabımız məişət və ya digər oxşar ehtiyacı üzündən borca düşən imkansız kimsələrə borc verib də onların hesabına varlanmağın sadəcə olaraq qarşısını alır və ayədən də göründüyü kimi, bu qəbildən olan insanlara hətta borcun bağışlanmasını da nəzərdə tutur, bunun daha yüksək dindarlıq keyfiyyətindən xəbər verdiyini nəzərimizə çatdırır.

 

Yenə də qulaq kəsilək Rəbbimizin sözlərinə: "Ey inananlar, Tanrıdan ehtiyat eyləyin, zəhmətsiz artımdan nə qalmışsa, qoyun qalsız, əgər ki, inanan kəslərsinizsə..." (2, 278).


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Surət Hüseynovun biznes fəaliyyətini dondurması xəbərinə reaksiya: “Yalan məlumatlardır”
17.12.2017, 11:53

Surət Hüseynovun biznes fəaliyyətini dondurması xəbərinə reaksiya: “Yalan məlumatlardır”

“Düşmənin canlı qüvvəsi və hərbi texnikasını məhv edəcək aparatlar sınaqdan keçirilib”
17.12.2017, 11:39

“Düşmənin canlı qüvvəsi və hərbi texnikasını məhv edəcək aparatlar sınaqdan keçirilib”

Əkrəm Əylisli: “Xəstə olduğumu desəm, Rasim Balayevin gününə düşəcəm”
17.12.2017, 11:35

Əkrəm Əylisli: “Xəstə olduğumu desəm, Rasim Balayevin gününə düşəcəm”

22 yaşlı gənc intihar etdi - GÖYGÖLDƏ
17.12.2017, 11:32

22 yaşlı gənc intihar etdi - GÖYGÖLDƏ

O biri “dünyadan” oğurluq edənlər
17.12.2017, 10:32

O biri “dünyadan” oğurluq edənlər

Cakartada Qüdsə görə etiraz aksiyaları başlayıb
17.12.2017, 10:25

Cakartada Qüdsə görə etiraz aksiyaları başlayıb

Övladı autizm olan tanınmış jurnalist: “Dəstək versələr, 2 ilə ciddi nəticə əldə etmək olar”
17.12.2017, 09:57

Övladı autizm olan tanınmış jurnalist: “Dəstək versələr, 2 ilə ciddi nəticə əldə etmək olar”

Azərbaycanda iki silah zavodu açılacaq
17.12.2017, 09:49

Azərbaycanda iki silah zavodu açılacaq

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son durumla bağlı məlumat yaydı
17.12.2017, 09:41

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son durumla bağlı məlumat yaydı

Rəsulzadəni qınadığı üçün sonralar ondan üzr istəyən nazir oğlu- Tarixi sənəd
17.12.2017, 01:14

Rəsulzadəni qınadığı üçün sonralar ondan üzr istəyən nazir oğlu- Tarixi sənəd

“Qoçu” ifadəsinin maraqlı yaranma tarixçəsi- Köhnə Bakı xatirələri
17.12.2017, 00:35

“Qoçu” ifadəsinin maraqlı yaranma tarixçəsi- Köhnə Bakı xatirələri

17.12.2017, 00:16

"Real Madrid" 3-cü dəfə qalib oldu

Fransada məscid bağlandı
16.12.2017, 23:57

Fransada məscid bağlandı

Saakaşvilidən Poroşenkoya barışıq təklifi
16.12.2017, 23:41

Saakaşvilidən Poroşenkoya barışıq təklifi

Bakıda bahalı qırqovul əti
16.12.2017, 23:23

Bakıda bahalı qırqovul əti

Azərbaycanda qeyri-adi toy - Video
16.12.2017, 23:11

Azərbaycanda qeyri-adi toy - Video

“Qarabağ”ın futbolçusu evləndi - Foto
16.12.2017, 23:05

“Qarabağ”ın futbolçusu evləndi - Foto

Şəki sakini gənc qonşusunun qanını tökdü
16.12.2017, 22:58

Şəki sakini gənc qonşusunun qanını tökdü

Qurban Qurbanov hər il üçün 1 milyon manat alacaq
16.12.2017, 22:46

Qurban Qurbanov hər il üçün 1 milyon manat alacaq

Bitkoinin qiyməti 19 min dolları ötüb
16.12.2017, 22:33

Bitkoinin qiyməti 19 min dolları ötüb

Tanınmış jurnalistə ağır itki
16.12.2017, 22:20

Tanınmış jurnalistə ağır itki

Dünyada agılasığmaz evlilik ADƏTLƏRİ
16.12.2017, 22:10

Dünyada agılasığmaz evlilik ADƏTLƏRİ

Əfqanıstanda 16 terrorçu məhv edildi
16.12.2017, 21:51

Əfqanıstanda 16 terrorçu məhv edildi

Uzunömürlülərdən çox da uzun olmayan 10 MƏSLƏHƏT
16.12.2017, 21:38

Uzunömürlülərdən çox da uzun olmayan 10 MƏSLƏHƏT

Dünyada ilk ipək
16.12.2017, 21:29

Dünyada ilk ipək "Qurani-Kərim" kitabının Bakıda təqdimatı - Fotolar

Eldar Mahmudov Çovdarovla üzləşdirildi
16.12.2017, 21:14

Eldar Mahmudov Çovdarovla üzləşdirildi

220 terrorçu saxlanıldı, 240 girov xilas edildi
16.12.2017, 20:54

220 terrorçu saxlanıldı, 240 girov xilas edildi

Qadınlarla bağlı daha bir qadağa ləğv edildi
16.12.2017, 20:42

Qadınlarla bağlı daha bir qadağa ləğv edildi

“Terror dövləti yaradılmasına imkan verməyəcəyik”-Ərdoğandan ABŞ-a XƏBƏRDARLIQ
16.12.2017, 20:28

“Terror dövləti yaradılmasına imkan verməyəcəyik”-Ərdoğandan ABŞ-a XƏBƏRDARLIQ

Özünü eyvandan atmaq istəyən qadın xilas edildi
16.12.2017, 20:18

Özünü eyvandan atmaq istəyən qadın xilas edildi

Avropanın ən yaşlı qadını qocalar evində öldü
16.12.2017, 20:02

Avropanın ən yaşlı qadını qocalar evində öldü

Şəki sakinini it parçaladı
16.12.2017, 19:53

Şəki sakinini it parçaladı

“Çakır”ın kədərli həyat hekayəsi: anasını əmisinə ərə veriblər
16.12.2017, 17:47

“Çakır”ın kədərli həyat hekayəsi: anasını əmisinə ərə veriblər

Ərdoğan: “İslam dünyasının yenidən formalaşmağa ehtiyacı var”   
16.12.2017, 17:32

Ərdoğan: “İslam dünyasının yenidən formalaşmağa ehtiyacı var”  

Mehriban Əliyeva ordenlə təltif olundu
16.12.2017, 17:06

Mehriban Əliyeva ordenlə təltif olundu

ARXİV
SORĞU
Xaricdəki hansı iş adamı Azərbaycana daha çox bağlıdır?
Vahid Ələkbərov(0.12%)
Araz Ağalarov (13.0%)
Mübariz Mənsimov (16.9%)
Fərhad Əhmədov(13.4%)
Füzuli Məmmədov(53.5%)
Telman İsmayılov (0.12%)
İsgəndər Xəlilov(0.08%)
Vaqif Məmişov(0.08%)
Heç biri(1.76%)
Digərləri(0.83%)