Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna giden tarihi süreçte 28 Ekim 1923, dönüm noktalarından biri oldu. O akşam Ankara'daki Çankaya Köşkü'nde yakın silah arkadaşlarıyla bir araya gelen Mustafa Kemal Atatürk, ertesi gün Cumhuriyet'in ilan edileceğini bildirdi. 29 Ekim'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) kabul edilen kararla devletin yönetim şekli resmen belirlendi ve Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Modern.az haber verir ki, Türkiye'nin devletçilik tarihinde önemli yer tutan bu olay, ülkenin bağımsızlık mücadelesinin yeni devlet yapısıyla tamamlanmasının temel aşamalarından biri oldu.
Cumhuriyet'e giden yol, Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele yıllarında şekillendi. Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya, zaferden sonra kurulacak hükümet şeklinin Cumhuriyet olacağını bildirdi. Ancak dönemin siyasi koşullarını göz önünde bulundurarak bu fikrini bir süre açıkça ifade etmedi.
1920 yılı 23 Nisan'da TBMM'nin açılması, halk egemenliğine dayanan yeni yönetimin temelini attı. 1923 yılı 24 Temmuz'da Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanmasıyla Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası düzeyde tanındı. Aynı yıl 13 Ekim'de Ankara'nın başkent ilan edilmesi ise yeni devletin siyasi ve idari yapısının oluşmasında önemli bir adım oldu.
Bununla birlikte, savaşta kazanılan zaferlerden sonra devletin yönetim şeklinin resmen belirlenmesine ve devlet başkanlığı meselesinin çözümüne ihtiyaç duyuldu. 27 Ekim'de Bakanlar Kurulu'nun istifası ve yeni hükümetin kurulamaması siyasi krizi derinleştirdi. Bu durum, devlet idaresinde değişiklikleri zorunlu kıldı.
Çankaya Köşkü'nde verilen tarihi karar
1923 yılı 28 Ekim'de Mustafa Kemal Paşa, yakın silah arkadaşlarını Çankaya Köşkü'ne akşam yemeğine davet etti. Görüşmede İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey de dahil olmak üzere bir dizi siyasi ve askeri şahsiyet katıldı.
Atatürk, uzun süredir düşündüğü Cumhuriyet'in ilan edilmesi kararını o akşam katılımcılara açıkladı.
O, yıllar sonra “Nutuk” eserinde o geceyi şöyle hatırladı:
“Yemek sırasında 'Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz' dedim. Orada olan dostlar derhal fikrime katıldılar. Yemeği durdurduk. O andan itibaren nasıl hareket edeceğimizle ilgili kısa bir plan hazırladım ve dostları görevlendirdim.”
Akşam yemeğinden sonra Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'na değişiklikleri öngören kanun tasarısını hazırladı. Böylece, Çankaya Köşkü'nde verilen siyasi karar, ertesi gün parlamentonun tartışmasına sunulacak hukuki bir belgeye dönüştü.
Cumhuriyet saat 20:30'da ilan edildi
1923 yılı 29 Ekim'de TBMM'de Türkiye'nin geleceğini belirleyen tarihi tartışmalar yapıldı. Anadolu Ajansı'nın arşivinde yer alan dönemin Fransızca bültenlerine göre, parlamentonun toplantısı saat 18:00'de başladı.
Anayasa komisyonunun hazırladığı ve Cumhuriyet'in ilanını öngören teklif tartışmaya açıldı. Milletvekili Yunus Nadi ve diğer milletvekilleri yeni yönetim şeklinin önemi hakkında görüşlerini bildirdiler.
_nTartışmalardan sonra 1921 Anayasası'nda değişiklik yapıldı ve “Türkiye devletinin yönetim şekli Cumhuriyettir” maddesi kabul edildi.
Saat 20:30'da toplantıya katılan 158 milletvekilinin tamamının lehte oy vermesiyle Türkiye'de Cumhuriyet ilan edildi. Karar parlamentoda “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleri ve alkışlarla karşılandı.
Böylece, 1920 yılı 23 Nisan'da TBMM'nin açılmasıyla temeli atılan milli egemenlik ilkesi, devletin yönetim şeklinde de resmileştirildi.
Atatürk Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi
Cumhuriyet'in ilanından sonra aynı gün cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu kazanan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Cumhurbaşkanı olarak ilk kez parlamento kürsüsünden konuşan Atatürk, Türk halkının bağımsızlık mücadelesinde gösterdiği kararlılığı vurguladı ve yeni devletin geleceğine inancını ifade etti.
O, tarihi konuşmasını bu sözlerle tamamladı: “Türkiye Cumhuriyeti mutlu, başarılı ve galip olacak.”
Cumhuriyet'in ilanından sonra hükümetin oluşturulması meselesi de çözüme kavuştu. İlk hükümeti kurmak İsmet Paşa'ya verildi, Fethi Bey ise TBMM'nin başkanı seçildi.
Cumhuriyet'in ilan edilmesi 29 Ekim gecesi ve ertesi gün ülkenin çeşitli yerlerinde kutlandı. 1924 yılı 26 Ekim'de yayımlanan kararla bayramın 101 top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanması öngörüldü.
1925 yılı 19 Nisan'da kabul edilen kanunla ise 29 Ekim milli bayram ilan edildi. O zamandan itibaren bu tarih Türkiye'de Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanıyor.
Çankaya Köşkü'nde 28 Ekim 1923 akşamı söylenen “Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz” sözleri, bugün de Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş tarihinin en akılda kalan ifadelerinden biri olarak kalıyor.
