20 fevral 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - CƏMİYYƏT - Xanımı ilə birgə vuruşan, təyyarədə partladılan Cümhuriyyət zabitinin faciəvi həyatı
Xanımı ilə birgə vuruşan, təyyarədə partladılan Cümhuriyyət zabitinin faciəvi həyatı
19.01.2018, 00:14

Modern.az Azərbaycan Cümhuriyyətinin yüzilliyi ilə bağlı silsilə yazılarını davam etdirir. Bu dəfə barəsində danışacağımız şəxs Cümhuriyyət ordusunun ən güclü zabitlərindən biri, hətta ADR devrildəkdən sonra belə, onun müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan, bolşeviklərə təslim olmaq istəməyən Cahangir bəy Kazımbəylidir. Polkovnik Kazımbəyli həm də Gəncə üsyanının rəhbəri kimi də adını tarixə yazdırıb.

 

1920-ci ilin aprelində Rusiya sosialist quruculuğu adı altında Azərbaycanı yenidən işğal etdi. Bolşeviklər işğal etdikləri ölkənin vətəndaşlarının şərəf və ləyaqətini alçaltdığını görən bir qrup hərbiçi və mülki şəxs silahlı üsyana başladı. Bu üsyanı planlaşdıran və ona rəhbərlik edən millət qəhrəmanlarından biri də alay komandiri, polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli idi.

 

O zamankı Azərbaycanın azsaylı peşəkar və təhsilli hərbçilərindən olan Cahangir bəy Kazımbəyli ilk dəfə 26 yaşında Çar  ordusunun gənc zabiti kimi Birinci Dünya Savaşına qatılıb.

 

Birincı Dünya Savaşı Rusiyanın yalnız məğlubiyyəti ilə başa çatmadı. Nəhəng imperiya parçalandı. Əsarət altında olan xalqların böyük əksəriyyəti müvəqqəti də olsa, öz müstəqil dövlətlərini qurduqlarını elan etdilər. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduğu elan ediləndə 32 yaşlı Cahangir Kazımbəyli də vətənə dönərək ordu quruculuğunda fəal iştirak etdi.

 

C.Kazımbəylinin ADR ordusundakı çoxşaxəli fəaliyyəti ilə bağlı araşdırmaçı Əli Şamil bunları deyir:

“O zaman yeni qurulan dövlətin ordsunu qurmaq o qədər də asan deyildi. Zabit heyətinin əksəriyyəti vaxtı ilə Rusiya ordusunda xidmət etdiklərindən oradakı ənənələri yaşadır, Rusiyaya bağlılıqlarından əl götürmək istəmir, necə deyərlər, çox vaxt keçmiş günlərin həsrəti ilə yaşayırdılar.

 

Cahangir Kazımbəyli açıq-aydın görürdü ki, zabit heyətinin Rusiyaya meyilliliyi əsgərlərə və gənc zabitlərə mənfi təsir göstərir. Odur ki, orduda nizam-intizama ciddi diqqət yetirməklə yanaşı, əsgər və zabitlər arasında ideoloji iş aparır, millətsevər və vətənpərvər hərbiçilərin sayının artmasına xüsusi diqqət yetirirdi”.

 

 

O, 1920-ci ilin əvvəllərində 3-cü Şəki süvari alayının komandiri təyin edilir. Lakin Cahangir Kazımbəylinin arzularının gerçəkləşdirməsinə 1920-ci il aprelin 28-də bolşeviklərin Azərbaycanı işğal etməsi əngəl oldu. Cahangir Kazımbəyli hörmət və ehtiram göstərdiyi yüksək rütbəli hərbçilərə və hakimiyyəti məcburi surətdə təhvil verən siyasi xadimlərə, hökumət rəhbərlərinə qarşı içində bir etiraz baş qaldırdı. Baxmayaraq ki, həmin rəhbər şəxslərin heç bir günahı və heç bir çıxış yolu yox idi. Kazımbəylinin özü də bunu yaxşı anlayırdı. Lakin içindəki etiraz səsini susdura bilmirdi. Sovet ordusunun əsgər və zabitlərinin Bakıda və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində insanların heysiyyətini alçaltması, evlərə girərək özbaşınalıqlar etməsi, xüsusən, əsilzadələrə qarşı kobud rəftarı, zorakılıqları onu daha da coşdurdu.

 

Lakin o, həqiqi peşəkar zabit idi və yeni qurulan hökumət də onun bu üstünlüyünü anlayır, Kazımbəylini əldən buraxmaq istəmirdilər. Odur ki, bolşeviklərin hərbi komissar təyin etdikləri Çingiz İldırım telefonla Cahangir bəy Kazımbəyliyə Gürcüstan cəbhəsinə komandir təyin edildiyini və təcili Qazağa getməsini əmir etdi. O, əmri yerinə yetirərək Qazağa gəldi. Burada hərbi birləşmələri Gürcüstana qarşı savaşa səfərbər etməli olduğu günlərdə də bolşeviklərin ikiüzlü siyasətinin şahidi oldu.

 

 

Araşdırmaçı Əli Şamil bu barədə Modern.az-a çox maraqlı faktları açıqlayır:

“O, bu vəzifəyə gələrkən, Anadoluya, Antanta qüvvələrinə qarşı döyüşən Mustafa Kamala köməyə getməli olan bolşevik əsgəri birliklərinin Azərbaycanda talançılıqla məşğul olduğunu, milli hökumət zamanı rəhbər vəzifə tutanların həbs edildiyini, təqiblərə məruz qaldıqlarını gördü. Bolşeviklər mayın 12-də Gürcüstana qarşı savaşda Göyçay alayının birinci taburunu önə verdilər. Poylu körpüsü uğrunda döyüşdə taburun əsgər və zabitlərinin üçdə ikisi məhv edildi. Bütün bunlar Cahangir bəyin bolşeviklərə nifrətini artırdı.

 

Cahangir Kazımbəylinin təşəbbüsü ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun təchizat rəisi, general-mayor Məhəmməd Mirzə Qacarın, 1-ci piyada diviziyasının komandiri, general-mayor Cavad bəy Şıxlinskinin, süvari diviziyasının komandiri, general-mayor Teymur bəy Novruzovun, Qaçaq Qəmbərin, Sarı Ələkbərin, Qaçaq Qasımalı və b. fikir birliyi əməli işə çevrildi. Hərbçi Hüseynqulu xan Xoyskinin qızı və Cahangir bəyin xanımı olan Valiyyə də atası və əri ilə birlikdə üsyanda fəal iştirak etdi.

 

1920-ci il mayın 27-də Gəncədə hərbçilərlə partizan dəstələrinin birgə fəaliyyəti rus işğalından rahatsız olan xalqın sevincinə səbəb oldu. Üsyançılar Qarabağda yerləşmiş hərbi hissələrlə birləşərək, Gürcüstan Ordusu ilə birlikdə Qafqazı bolşeviklərdən təmizləməyi qarşılarına məqsəd qoydular. Gəncə üsyançıları rus əsgəri birliklərini mühasirəyə alaraq tərksilah etdilər”.

 

Lakin Qarabağdakı və Azərbaycanın başqa bölgələrindəki hərbi birliklərlə, xalq kütlələri ilə, eləcə də Gürcüstan hökümətilə sıx əlaqə quraraq birgə hərkət edə bilmədilər.

 

Gəncə üsyanını yatırmaq üçün bolşeviklər bütün qüvvələri səfərbərliyə aldı. Sovet hərbi qüvvələri ilə yanaşı, Azərbaycandan da sosialist və kommunistlərdən təşkil edilmiş silahlı dəstələr də Gəncəyə göndərildi. Həmid Sultanovun rəbərliyi ilə fövqəladə komissiya yaradıldı. Üsyanın ilk günlərində bitərəf mövqe tutan Gəncəbasarda yaşayan erməni silahlıları da fəallaşaraq basqınlar təşkil etdi, müsəlmanların evlərə girərək soyğunçuluq, zorakılıq, qarışıqlıq yaratdılar.

 

Cahangir Kazımbəyli və məsləkdaşları şərəf, ləyaqət uğrunda şərəflə vuruşsalar da, qarşı tərəf bunların heç birinə əməl etmədi, qarşılarına kim gəldi güllələdi, zorakılıq etdi, necə deyərlər, xalqın gözünü qorxutmaq üçün cinsindən, yaşından asılı olmayaraq müsəlmanları kütləvi cəzalandırdılar.

 

Sovet və erməni silahlı dəstələrinin zorakılığından canlarını qurtarmaq istəyən yüzlərlə qadın, uşaq və qoca isə şəhəri tərk etmək istəyərkən sel sularına qərq oldu.

 

XX-ci yüzildə Azərbaycan tarıxinə şərəflə yazılan Gəncə üsyanı iyunun 5-də məğlub oldu. Bolşeviklər yüzlərlə insanı güllələdilər və həbs etdilər. Hətta üsyanla heç bir bağlılığı olmayan Qazax seminariyasının müdiri, görkəmli pedaqoq və ədəbiyyat tarixçisi Firudin bəy Köçərlini də Gəncəyə gətirərək güllələdilər.

 

 

Lakin xoş təsadüfdən Cahangir bəy bu çatışmadan sağ çıxdı. Bolşeviklər onun əlindən zəncir çeynəsələr də , təcrübəli zabit özünü qoruya bildi. Cahangir bəyin Gəncə üsyanından sonra həyatı barəsində müsahibimiz Əli Şamil çox maraqlı detalları vurğulayır:

“Gəncə üsyanı yatırıldıqdan sonra Gürcüstana gedən Cahangir bəy bolşevik işğalından sonra oranı da tərk emək məcburiyyətində qaldı. İstanbula gedərək bir il ayrılıqdan sonra qayınatası Hüseynqulu xan Xoyskini və ailə üzvlərini tapdı.

 

Rusiya işğalından azad olaraq müstəqil dövlətini qurmuş Polşa höküməti 1922-ci ilin əvvəlində Cahangir bəy Kazımbəylini, qaynatası Hüseynqulu xan Xoyskini və b. Azərbaycan hərbçilərini orduda xidmət etməyə dəvət etdi. Onlar bu dəvəti mənmuniyyətlə qəbul etdilər.

 

Polşa ordusunda da şərəflə xidmət edən Cahangir bəy 1939-cu ildə İkinci Dünya Savaşında faşist Almaniyasına qarşı döyüşdə yaralandı və əsir düşdü. Qəribə bir təsadüf onun həyatını xilas etdi. Gəncəbasardakı alman koloniyası Yelendrofdan olan Emil Qut Cahangir bəylə rastlaşdı. Uşaqlıq dostlarının görüşü onun əsirlikdən xilas olmasına şərait yaratdı”.

 

Cahangir bəy Alman Sovet savaşında yalnız Azərbaycandan olan əsgər və zabitlərin deyil, türk və müsəlman əsirlərinin də labüd ölümdən xilas edilməsində böyük işlər gördü. 1943-cü ildə Berlində Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının təşkilinə nail oldular. Elə həmin il Ceyhun Hacıbəyli, Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdəbginski və b. məsləkdaşları ilə birlikdə Avropada “Milli Birlik Məclisi”ni qurdular:

“Xaricdə yaşayan azərbaycanlıları bir bir yerə toplamağa, birgə antisovet təbliğatı aparmağa çalışan, Müstəqil Azərbaycan ideyasını yaşadan “Milli Birlik Məclisi” daim Sovet kəşfiyyat orqanlarının diqqətində olmuşdur. İkinci Dünya Savaşı başa çatdıqda Sovet xüsusi xidmət orqanları, eləcə də müttəfiq orduların xüsusi xidmət orqanları Cahangir bəy və məsləkdaşlarını həbs etməyə çalışdılar.

 

Misir kralı Fərruxun şəxsi köməyi sayəsində Cahangir bəy ailəsi ilə Romada yaşamaq hüququ qazandı. Türkiyə hökuməti təzyiqlərdən qorxduğu üçün ona sığınmaq istəyən mühacirləri və hərbi əsirləri Sovetlərə təhvil verdi. Bu da onların işgəncələrə məruz qalmalarına və öldürülməsinə yol açırdı. 1947-ci ildə Cahangir bəyin xanımı Valiyyə 12 azərbaycanlı hərbçini Türkiyədən Romaya apararkən təyyarə Afina yaxınlığında şübhəli bir şəkildə qəzaya uğradı. Təyyarədəkilərin hamısı həlak oldu”.

 

“Azadlıq" radiosunun Azərbaycan şöbəsinin yaradıcılarından olan Cahangir bəy Kazımbəyli 1954-cü ilin sonunda Münxendə bu radio ilə Dünya Azərbaycanlılarını mübarizəyə səslədi, Sovetlərin çökəcəyini söylədi.

 

Peşəkar hərbçi olmasına baxmayaraq, müntəzəm Parisdə və Berlində nəşr olunan "Azərbaycan" məcmuələrinə məqalələr yazan Cahangir bəyi mühacirət dövrünü və Gəncə üsyanını ən yaxşı işıqlandıran tarixçi saymaq olar.

 

Sovet kəşfiyyatının qurduğu plan ilə 1955-ci ilin yazında Berlinə dəvət edilən Cahangir bəy Kazımbəyli orada öldürüldü. Cahangir bəy Kazımbəyli və məsləkdaşları nə qədər təqib və təzyiqlərlə üzləşsələr də, öldürülsələr də onların ideyalarını məhv etmək mümkün olmadı. Azərbaycan yenidən azadlığına qovuşdu!

 

E.Nihad

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Bakuxeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İŞİD Əfqanıstana köçür
20.02.2018, 13:05

İŞİD Əfqanıstana köçür

Suriyada İran bazaları - Tehran İsrailə zərbə endirməyə HAZIRLAŞIR
20.02.2018, 12:55

Suriyada İran bazaları - Tehran İsrailə zərbə endirməyə HAZIRLAŞIR

Zakir Həsənov Belarusa gedir
20.02.2018, 12:52

Zakir Həsənov Belarusa gedir

İran
20.02.2018, 12:29

İran "qaynayır" - Ölənlərin sayı 5-ə çatdı, 300 saxlanılan var

Seçim turlarının müddəti uzadıldı
20.02.2018, 12:28

Seçim turlarının müddəti uzadıldı

Sabahın hava PROQNOZU
20.02.2018, 12:28

Sabahın hava PROQNOZU

Nazirlik: “Dünənki sərəncamlarla 33,6 min nəfərin təqaüdü artıb”
20.02.2018, 12:22

Nazirlik: “Dünənki sərəncamlarla 33,6 min nəfərin təqaüdü artıb”

Türkiyəli məmurlar rezin qayıqda Avropaya qaçdılar
20.02.2018, 12:19

Türkiyəli məmurlar rezin qayıqda Avropaya qaçdılar

Milli Məclis borcların silinməsi məsələsini gündəmə çıxarır
20.02.2018, 12:10

Milli Məclis borcların silinməsi məsələsini gündəmə çıxarır

Heydər Əliyev Mərkəzində  “Dəb ikonası” adlı seminar keçiriləcək
20.02.2018, 11:57

Heydər Əliyev Mərkəzində  “Dəb ikonası” adlı seminar keçiriləcək

Nazir müavini borcların silinməsindən DANIŞDI
20.02.2018, 11:55

Nazir müavini borcların silinməsindən DANIŞDI

Afrində məhv edilən terrorçuların sayı 1715-ə çatıb
20.02.2018, 11:52

Afrində məhv edilən terrorçuların sayı 1715-ə çatıb

Azərbaycanın ucqar kəndindən Koreyaya oxumağa gedən TƏLƏBƏ: “Daha böyük hədəf seçmişdim”
20.02.2018, 11:51

Azərbaycanın ucqar kəndindən Koreyaya oxumağa gedən TƏLƏBƏ: “Daha böyük hədəf seçmişdim”

Ombudsmanla bağlı dəyişikliklik Milli Məclisin iclasına tövsiyə olundu
20.02.2018, 11:38

Ombudsmanla bağlı dəyişikliklik Milli Məclisin iclasına tövsiyə olundu

170 “FETÖ” üzvü haqda həbs qərarı verildi
20.02.2018, 11:37

170 “FETÖ” üzvü haqda həbs qərarı verildi

Jerar Depardye bu dəfə Əlcəzairə köçür
20.02.2018, 11:30

Jerar Depardye bu dəfə Əlcəzairə köçür

Bakıda “Kalaşnikov” avtomatı saxlayan şəxs tutuldu   
20.02.2018, 11:29

Bakıda “Kalaşnikov” avtomatı saxlayan şəxs tutuldu  

Baba Rzayev “Azərişıq”a seçki dairələri ilə bağlı tapşırıq verdi
20.02.2018, 11:24

Baba Rzayev “Azərişıq”a seçki dairələri ilə bağlı tapşırıq verdi

Qarabağda müharibə başlasa... – Rusiyalı analitikdən AÇIQLAMA
20.02.2018, 11:24

Qarabağda müharibə başlasa... – Rusiyalı analitikdən AÇIQLAMA

30 min insanın müavinəti artırılıb
20.02.2018, 11:17

30 min insanın müavinəti artırılıb

Qazaxıstan rəsmən latın qrafikalı əlifbaya keçdi
20.02.2018, 11:06

Qazaxıstan rəsmən latın qrafikalı əlifbaya keçdi

Arzu Rəhimova iki müavin təyin edildi
20.02.2018, 10:58

Arzu Rəhimova iki müavin təyin edildi

Azərbaycandan İrana keçmək istəyən 6 qanunsuz miqrant saxlanıldı - FOTOLAR
20.02.2018, 10:50

Azərbaycandan İrana keçmək istəyən 6 qanunsuz miqrant saxlanıldı - FOTOLAR

Gəlişi doğru, müjdəsi yalançı çərşənbə
20.02.2018, 10:50

Gəlişi doğru, müjdəsi yalançı çərşənbə

Azərbaycana birdəfəyə 4-5 bala verən qoyun cinsi gətirilib - FOTO
20.02.2018, 10:44

Azərbaycana birdəfəyə 4-5 bala verən qoyun cinsi gətirilib - FOTO

Professor Buludxan Xəlilov: “Bizdə əsər təqdimatı çox zaman tostlar üzərində qurulur” - MÜSAHİBƏ
20.02.2018, 10:35

Professor Buludxan Xəlilov: “Bizdə əsər təqdimatı çox zaman tostlar üzərində qurulur” - MÜSAHİBƏ

Bakı Ali Neft Məktəbinin daha bir tələvəsi qrant layihəsini uğurla icra edib
20.02.2018, 10:32

Bakı Ali Neft Məktəbinin daha bir tələvəsi qrant layihəsini uğurla icra edib

“Dəmirbank”ın əmanətçiləri üçün RİSK
20.02.2018, 10:28

“Dəmirbank”ın əmanətçiləri üçün RİSK

Prezident borcların silinməsini təklif edib - LAYİHƏ
20.02.2018, 09:54

Prezident borcların silinməsini təklif edib - LAYİHƏ

Tələbələrin nəzərinə: Biznes ideya müsabiqəsi başlayır
20.02.2018, 09:53

Tələbələrin nəzərinə: Biznes ideya müsabiqəsi başlayır

Qızıl olan nədir: susmaqmı, kommunikasiyamı?
20.02.2018, 09:53

Qızıl olan nədir: susmaqmı, kommunikasiyamı?

Efiopiyanın Bakıdakı fəxri konsulu: “Afrika ölkələri Azərbaycan üçün bir açılımdır” - MÜSAHİBƏ  
20.02.2018, 09:38

Efiopiyanın Bakıdakı fəxri konsulu: “Afrika ölkələri Azərbaycan üçün bir açılımdır” - MÜSAHİBƏ  

Abşeronda 64 yaşlı kişinin yanmış meyiti aşkarlandı
20.02.2018, 09:35

Abşeronda 64 yaşlı kişinin yanmış meyiti aşkarlandı

Cəbhədə şiddətli atışma oldu 
20.02.2018, 09:31

Cəbhədə şiddətli atışma oldu 

Tanıdığım Hüseyn Əfəndi
20.02.2018, 09:28

Tanıdığım Hüseyn Əfəndi

ARXİV