Հազարամյակներ առաջ մարդկանց կենսակերպի, հավատալիքների և աշխարհայացքի մասին տեղեկություններ հաղորդող ժայռապատկերները դիմացել են ժամանակի փորձությանը, սակայն ժամանակակից դարաշրջանում նրանց առջև այլ վտանգ է ծառացել։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ որոշ զբոսաշրջիկների և վանդալների կողմից ժայռերի վրա գրություններ գրելը, նկարներ նկարելը և հնագույն ժայռապատկերները քերծելը լուրջ վնաս է հասցնում պատմական ժառանգությանը։
Ռուսաստանի տարբեր մարզերում վերջին տարիներին գրանցվել են նման դեպքերի մի շարք փաստեր։
Ժամանակակից գրություններ հնագույն ժայռապատկերների վրա
Նման դեպքերից մեկը տեղի է ունեցել 2021 թվականին Ալթայի Հանրապետությունում՝ Չույսկի տրակտի տարածքում։ Երկու զբոսաշրջիկ ճանապարհի եզրին գտնվող ժայռերի վրա մեծ կապույտ տառերով գրել են՝ «Պատրա՞ստ եք Վյազմա և Նովոսիբիրսկ քաղաքների միավորմանը»։ Դեպքը հայտնաբերել է տեղացի էքսկուրսավար Կարչագա Տախանովը և տեսանկարահանել ու հրապարակել այդ անձանց հետ իր զրույցը։ Տեսանյութի տարածումից հետո սոցիալական ցանցերում դեպքը լուրջ հասարակական բողոք է առաջացրել։
Բնապահպանական դատախազությունը պարզել է զբոսաշրջիկների ինքնությունը։ Նրանցից յուրաքանչյուրը տուգանվել է 1,5 հազար ռուբլով։ Բացի այդ, զբոսաշրջիկները 7 հազար ռուբլի են փոխանցել «Մաքուր Ալթայ» կամավորական շարժմանը։ Գրությունը դժվարությամբ մաքրվել է ակտիվիստների կողմից։
2 հազարամյա պատկերների վրա ներկով գրություններ
2017 թվականին Խակասիայում գտնվող Կունյա լեռան վրա գրանցվել է վանդալիզմի ավելի լուրջ դեպք։ Երկու հազար տարուց ավելի հնություն ունեցող ժայռապատկերների վրա ներկով մեծ տառեր և տարբեր նկարներ են արվել։ Դրա հետևանքով վնասվել են կենդանիների, թռչունների և մարդկանց պատկերները։ Մասնագետները նշել են, որ ներկը ժայռի մակերեսից առանց լրացուցիչ վնասի մաքրելը չափազանց դժվար է։
Ոստիկանությունը պարզել է հանցագործին։ Կրասնոյարսկի բնակիչը խոստովանել է իր արարքը՝ նշելով, որ ցանկացել է իրենից հետո ժայռի վրա գրություն թողնել, իսկ հնագույն պատկերները իբր չի տեսել։ Փաստի առթիվ հարուցվել է քրեական գործ Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 243-րդ հոդվածի 2-րդ մասով։
Տեղի բնակիչների դերը վանդալիզմի դեմ պայքարում
2022 թվականին Խակասիայի Օշկոլ ժայռապատկերային հուշարձանում նույնպես հայտնաբերվել են գրություններ։ Գրությունները տեսել է տեղացի բնակիչը, լուսանկարել դրանք և տեղեկացրել համապատասխան մարմիններին։ Մշակութային ժառանգության օբյեկտների պահպանության պետական տեսչությունը նյութերը ուղարկել է մարզային ոստիկանություն։ Արդյունքում հարուցվել է քրեական գործ Քրեական օրենսգրքի 243-րդ հոդվածի 1-ին մասով։
Այս դեպքը ցույց է տալիս, որ հնագույն հուշարձանների պահպանության գործում կարևոր դեր է խաղում ոչ միայն պետական մարմինների, այլև տեղի բնակիչների և հասարակության ուշադրությունը։
5 հազարամյա ժայռապատկերները նույնպես չկարողացան պաշտպանվել վանդալիզմից
Խաբարովսկի երկրամասում գտնվող Կիյա ժայռապատկերները նույնպես դարձել են վանդալիզմի զոհ։ Մոտ հինգ հազարամյա պատմություն ունեցող ժայռապատկերների վրա հայտնաբերվել են ժամանակակից գրություններ, ինչպիսիք են՝ «Մախանյան այստեղ է եղել», «Անյան լավագույնն է»։ Որոշ հնագույն պատկերների վրայով կավճով գծեր են քաշվել։ Մասնագետները նշել են, որ նույնիսկ այս գրությունների մաքրման գործընթացը կարող է լրացուցիչ ազդեցություն ունենալ քարի մակերեսի վրա, և հուշարձանը կարող է ամբողջությամբ չվերականգնվել իր նախկին վիճակին։
Ավելի ուշ հնագույն պատկերների վրա հայտնաբերվել են նաև մետաղական առարկայով քերծված նոր նկարներ։ Փորձաքննությունից հետո ոստիկանությունը քրեական գործ է հարուցել Քրեական օրենսգրքի 243-րդ հոդվածով։
Թափանցիկ գմբեթ՝ ժայռապատկերները պաշտպանելու համար
Մուրմանսկի մարզում գտնվող Կանոզերոյի ժայռապատկերները նույնպես տարիներ շարունակ գրավել են զբոսաշրջիկների ուշադրությունը։ Դեռևս 2006 թվականին գիտնականներն ու բնապահպանները նշել են, որ զբոսաշրջիկները ժամանակակից գրությունները փորագրում են անմիջապես հնագույն ժայռապատկերների վրա։
Հուշարձանը պահպանելու համար ավելի ուշ հիմնական ժայռապատկերների խմբի վրա կառուցվել է մեծ թափանցիկ պաշտպանիչ գմբեթ։ Կառույցը պաշտպանում է ավելի քան 600 ժայռապատկերներ ինչպես բնական ազդեցություններից, այնպես էլ մարդկանց կողմից հնարավոր վանդալիզմի դեպքերից։
Ժայռերի մաքրման համար կամավորներ են նույնպես մոբիլիզացվում
Ռուսաստանում հնագույն ժայռապատկերների պահպանությունը չի սահմանափակվում միայն պատժիչ միջոցներով։ Տարբեր հասարակական-պետական նախագծերի շրջանակներում իրականացվում են նաև ժայռերի վրայի ժամանակակից գրությունների մաքրման աշխատանքներ։ Այսպես, Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության նախագծերի շրջանակներում Ալթայում մոտ 3,2 հազար քառակուսի մետր ժայռի մակերես մաքրվել է ժամանակակից գրություններից։ «Լենայի սյուներ» ազգային պարկում մաքրման աշխատանքներ են իրականացվել 200 մետր երկարությամբ ժայռապատի վրա։ Այս նախագծերին մասնակցել են կամավորներ և գիտնականներ, աշխատանքների իրականացմանը տրամադրվել է դրամաշնորհային աջակցություն։
Իսկ ի՞նչ պատիժ է սպասվում նրանց, ովքեր այսպես են փչացնում ժայռապատկերային հուշարձանները։
Ռուսաստանում իրավական պաշտպանության կարգավիճակ ունեցող պատմական և հնագիտական օբյեկտների վնասումը կարող է հանգեցնել քրեական պատասխանատվության։ Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 243-րդ հոդվածը նախատեսում է պատասխանատվություն մշակութային ժառանգության օբյեկտների, այդ թվում՝ պատմական և հնագիտական նշանակություն ունեցող օբյեկտների վնասման կամ ոչնչացման համար։ Ծանր դեպքերում պատիժը կարող է հասնել մինչև 6 տարվա ազատազրկման։
Իսկ այն օբյեկտներին վնաս հասցնելու դեպքում, որոնք չունեն իրավական պաշտպանության կարգավիճակ, հարցը որոշ դեպքերում կարող է ավարտվել վարչական պատասխանատվությամբ, տուգանքով և հասցված վնասի վերացման պահանջով։
Չմոռանանք, որ ժայռապատկերները պարզապես քարի վրա արված հնագույն նկարներ չեն։ Դրանք հազարավոր տարիներ առաջ ապրած մարդկանց կյանքի մասին կարևոր պատմական տեղեկություններ են պարունակում։ Հետևաբար, նման հուշարձանների վրա ժամանակակից գրություններ և նկարներ անելը վտանգի տակ է դնում ոչ միայն դրանց արտաքին տեսքը, այլև դրանց գիտական և մշակութային արժեքը ապագա սերունդների համար։
Ուլվիյա ՖԱՐՀԱԴ
